ودع
و - د - ع
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 4 sîga
- 13 sözlük
Vedia’ heybe demektir. İçine azık konan veya eşya taşınan kaptır. Bir şeyi vad’ etmek onu yerine yerleştirmek demektir. « Vad’ » heybedir. İçine koymak ve yerleştirmek demektir. Yere bırakmak terk etmek anlamında kullanılmaya başlanmış ve dat harfi « dal »a dönüşmüştür. VeDeA sülasi olarak gelince veda etmek anlamındadır. Fail ayrılandır. Tefil babından gelince fail yolculayandır, meful ayrılandır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Vedia’ heybe demektir. İçine azık konan veya eşya taşınan kaptır. Bir şeyi vad’ etmek onu yerine yerleştirmek demektir. « Vad’ » heybedir. İçine koymak ve yerleştirmek demektir. Yere bırakmak terk etmek anlamında kullanılmaya başlanmış ve dat harfi « dal »a dönüşmüştür.
VeDeA sülasi olarak gelince veda etmek anlamındadır. Fail ayrılandır. Tefil babından gelince fail yolculayandır, meful ayrılandır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR12.083 harfباب العين والدّال وواي معهما
ع د و، د ع و، و ع د، و د ع، ي د ع
عدو:
العَدْوُ: الحُضْرُ. عدا يعدو عدواً وعدوّاً، مثقلةً وهو التعدّي في الأمر، وتجاوز ما ينبغي له أن يقتصر عليه، ويقرأ "فيسبّوا الله عدوّاً" على فُعُول في زنة: قُعُود. وما رأيت أحداً ما عدا زيداً، أي: ما جاوز زيداً، فإن حذفت ما خفضته على معنى سوى، تقول: ما رأيت أحداً عدا زيد.
وعدا طورَه، وعدا قدرَه، أي: جاوز ما ليس له.
والعدوان
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.589 harfالتَوديعُ عند الرحيل. والاسم الوَداعُ. وتَوْديعُ الفحلِ: اقتناؤه للفِحْلة. وقوله تعالى: "ما وَدَّعَكَ رَبُّك"، قالوا: ما تركك. وتَوْديعُ الثوبِ: أن تجعله في صوانٍ يصونه. والوَدَعاتُ: مَناقِفُ صِغار تُخْرَجُ من البحر، وهي خَرَزٌ بيضٌ تتفاوت في الصغر والكبر. قال الشاعر:
ولا ألقي لِذي الوَدَعاتِ سَوْطيلأَخْـدَعَـهُ وغِـرَّتَـهُ أُريدُ
الواحدة وَدْعَةٌ وَوَدَعَةٌ أيضاً بالتحريك. قال الشاعر:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok47.644 harfباب العين والدال
عدا ، عود ، دعا ، داع ، ودع ، وعد ، يدع .
عدا ( عندأوة ) : قال الله جلّ وعزّ : وَلاَ تَسُبُّواْ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّواْ اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ ) ( الأنعام : 108 ) وقرىء ( عُدُوَّاً بغير علم ) .
قال المفسّرون : نُهوا قبل أن أُذن لهم في قتال المشركين أن يلعنوا الأصنام التي عبدوها .
وقوله : ( فَيَسُبُّواْ اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ ( أي
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.645 harf(باب الواو والدال وما يثلثهما)
(ودس) الواو والدال والسين: كلمتان:
الأولى الوديس: النبات، يقال أودَسَت الأرضُ: أخرجَتْ نَبْتَها.
والأخرى: وَدَسَ الشَّيءَ: خَبَّأه. وما أدرِي أين وَدَسَ، أي ذَهَب.
(ودص) الواو والدال والصاد. يقولون: ودَصَ إليَّ بكلامٍ: ألقاه ولم يتمَّه.
(ودع) الواو والدال والعين: أصلٌ واحد يدلُّ على التَّرْك والتَّخْلِية. وَدَعَه: تركه، ومنه دَعْ. ويُنشد:
ليت شِعْري عنْ خليلي ما
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.645 harf- الدعة: الخفض. يقال: ودعت كذا أدعه ودعا. نحو: تركته، وادعا وقال بعض العلماء: لا يستعمل ماضيه واسم فاعله وإنما يقال: يدع ودع (انظر: اللسان (ودع) ؛ وكتاب سيبويه 2/256؛ والبصائر 5/187)، وقد قرئ: (ما ودعك ربك) [الضحى/3] (وهي قراءة شاذة قرأ بها ابن عباس وعروة بن الزبير)، وقال الشاعر:
*ليت شعري عن خليلي ما الذي ** غاله في الحب حتى ودعه*
(البيت لأبي الأسود الديلي، وقيل لأنس بن زنيم.
وهو في الأفعال
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR793 harfو د ع
دعه يفعل كذا وما ينبغي أن تدعه.
ووادعه موادعة: تاركه العداوة.
وتوادعوا.
وأودعته الوديعة والودائع واستودعته إياها.
وهو في خفض ودعة وقد ودع وداعة واتّدع وتودّع.
وقال عمر بن أبي ربيعة: وفي الحديث: " فقد تودّع منهم " ورجل وديع ووادع ومتدع ومتودع.
ونال الملك وادعاً: من غير كلفة.
وودّع الثوب توديعاً وتودّعه: صانه في الميدع وهو الصّوان.
قال الراعي: ثناء
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok18.117 harfالوَدْعُ والوَدَعُ والوَدَعاتُ: مناقِيفُ صِغارٌ تخرج من البحر تُزَيَّنُ بها العَثاكِيلُ، وهي خَرَزٌ بيضٌ جُوفٌ في بطونها شَقٌّ كَشَقِّ النواةِ تتفاوت في الصغر والكبر، وقيل: هي جُوفٌ في جَوْفها دُوَيْبّةٌ كالحَلَمةِ؛ قال عَقِيلُ بن عُلَّفَة:
ولا أُلْقِي لِذي الوَدَعاتِ سَوْطِي
لأَخْدَعَه، وغِرَّتَه أُرِيدُ
قال ابن بري: صواب إِنشاده:
أُلاعِبُه وزَلَّتَه أُرِيدُ
واحدتها ودْعةٌ وودَعةٌ. ووَدَّعَ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR718 harf* و د ع * * التَّوْدِيعُ * عند الرحيل والاسم * الوَدَاعُ * بالفتح وقوله تعالى ﴿ما وَدَّعك ربُّك﴾ قالوا ما تركك و * الوَدَعَاتُ * خرز بيض تخرج من البحر تتفاوت في الصغر والكبر الواحدة * وَدَعَةٌ * بسكون الدال وفتحها و * الدَّعَةُ * الخفض تقول منه * وَدُعَ * الرجل بضم الدال فهو * وَدِيعٌ * أي ساكن و * وَادِعٌ * أيضا مثل حَمُض فهو حامِض و * المُوَادَعَةُ * المُصالحة و * التَّوَادُعُ * التَّصالح
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR20.207 harfالودعة، بالفتح، ويحرك، ج: ودعات، محركة: مناقيف صغار، وهي: خرز بيض تخرج من البحر تتفاوت في الصغر والكبر، كما في الصحاح زاد في اللسان: جوف البطون، بيضاء تزين بها العثاكيل، شقها كشق النواة، وقيل: في جوفها دودة كلحمة، كما نقله الصاغاني عن الليث، وفي اللسان: دويبة كالحلمة تعلق لدفع العين، ونص إبراهيم الحربي: تعلق من العين ومنه الحديث: من تعلق ودعة فلا ودع الله له.
وقال السهيلي في الروض: إن هذه
الودعة، بالفتح، ويحرك، ج: ودعات، محركة: مناقيف صغار، وهي: خرز بيض تخرج من البحر تتفاوت في الصغر والكبر، كما في الصحاح زاد في اللسان: جوف البطون، بيضاء تزين بها العثاكيل، شقها كشق النواة، وقيل: في جوفها دودة كلحمة، كما نقله الصاغاني عن الليث، وفي اللسان: دويبة كالحلمة تعلق لدفع العين، ونص إبراهيم الحربي: تعلق من العين ومنه الحديث: من تعلق ودعة فلا ودع الله له. وقال السهيلي في الروض: إن هذه الخرزات يقذفها البحر، وإنها حيوان من جوف البحر، فإذا قذفها ماتت، ولها بريق وحسن لون وتصلب صلابة الحجر فتثقب، وتتخذ منها القلائد، واسمها مشتق من ودعته بمعنى تركته، لأن البحر ينضب عنها ويدعها، فهي ودع، مثل قبض وقبض، فإذا قلت بالسكون فهي من باب ما سمي بالمصدر، انتهى. وأنشد الجوهري للشاعر، وهو علقمة ابن علفة المري، وفي العباب واللسان عقيل بن علفة: ولا ألقي لذي الودعات سوطي لأخـدعـه وغـرتـه أريد قال ابن بري: صواب إنشاده: ألاعبه وزلته أريد ومثله في العباب، ويروى أيضا: وربته، وريبته، وغرته. وشاهد الودع بالسكون قول ذي الرمة: كأن أدمانها والشمس جانحة ودع بأرجائها فض ومنظوم وشاهد المحرك ما أنشده السهيلي في الروض: إن الـرواة بـلا فـهـم لـمــا حـــفـــظـــوا مثـل الـجـمـال عـلـيهـا يحــمـــل الـــودع لا الودع ينفعه حمل الجمال لهولا الجمال بحمل الودع تنتفع وفي البيت الأخير شاهد السكون أيضا. وشاهد الودعة ما أنشده الجوهري: والحلم حلم صبي يمرث الودعه قلت: وهكذا أنشده السهيلي في الروض، والبيت لأبي دواد الرؤاسي، والرواية: السن من جلفزيز عـوزم خـلـق والعقل عقل صبي يمرس الودعه وذات الودع محركة، هكذا في النسخ، والصواب بالسكون: الأوثان، ويقال: هو وثن بعينه، وقيل: سفينة نوح عليه السلام، وبكل منهما فسر قول عدي ابن زيد العبادي: كلا، يمينا بذات الودع لو حدثت فيكم وقابل قبر الماجد الزارا الأخير قول ابن الكلبي، قال: يحلف بها، وكانت العرب تقسم بها، وتقول: بذات الودع، وقال أبو نصر: هي الكعبة شرفها الله تعالى، لأنه كان يعلق الودع في ستورها فهذه ثلاثة أقوال. وذو الودعات، محركة: لقب هبنقة، واسمه يزيد بن ثروان، أحد بني قيس بن ثعلبة، لقب به لأنه جعل في عنقه قلادة من ودع وعظام وخزف، مع طول لحيته، فسئل عن ذلك فقال: لئلا أضل أعرف بها نفسي، فسرقها أخوه في ليلة وتقلدها، فأصبح هبنقة، ورآها في عنقه فقال: أخي، أنت أنا، فمن أنا، فضرب بحمقه المثل، فقالوا: أحمق من هبنقة، قال الفرزدق يهجو جريرا: فلو كان ذا الودع بن ثروان لالتوتبه كفه أعني يزيد الهبنقا
وودعه، كوضعه ودعا، وودعه توديعا بمعنى واحد، الأول رواه شمر عن محارب. والاسم الوداع، بالفتح، ويروى بالكسر أيضا وبهما ضبطه شراح البخاري في حجة الوادع، وهو الواقع في كتب الغريب، قاله شيخنا، وهو أي الوداع: تخليف المسافر الناس خافضين وادعين، وهم يودعونه إذا سافر، تفاؤلا بالدعة التي يصير إليها إذا قفل، أي: يتركونه وسفره كما في العباب، قال الأعشى: ودع هريرة إن الركب مرتحل وهل تطيق وداعا أيها الرجل? وقال شمر: التوديع يكون للحي وللميت، وأنشد للبيد يرثي أخاه: فودع بالسلام أبا حريز وقل وداع أربد بالسلام وقال القطامي: قفي قبل التفرق يا ضباعـا ولا يك موقف منك الوداعا أراد: ولا يكن منك موقف الوداع، وليكن موقف غبطة وإقامة، لأن موقف الوداع يكون منغصا من التباريح والشوق، وقال الأزهري: التوديع وإن كان أصله تخليف المسافر أهله وذويه وادعين، فإن العرب تضعه موضع التحية والسلام، لأنه إذا خلف دعا لهم بالسلامة والبقاء، ودعوا له بمثل ذلك، ألا ترى أن لبيدا قال في أخيه وقد مات: فودع بالسلام أبا حريز أراد الدعاء بالسلام بعد موته، وقد رثاه لبيد بهذا الشعر، وودعه توديع الحي إذا سافر، وجائز أن يكون التوديع: تركه إياه في الخفض والدعة، انتهى. ومنه قوله تعالى: ما ودعك ربك وما قلى، بالتشديد، أي: ما تركك منذ اختارك ولا أبغضك منذ أحبك، ومنه حديث أبي أمامة عند رفع المائدة غير مكفور ولا مودع ولا مستغنى عنه ربنا وقيل: معناه: غير متروك الطاعة. ودع الشيء، ككرم ووضع، ودعا، ودعة، ووداعة، فهو وديع ووادع، سكن واستقر وصار إلى الدعة، كاتدع تدعة بالضم وتدعة كهمزة، واقتصر الجوهري على اللغة الأولى أي: ودع، ككرم، وزاد: ووادع أيضا أي: ساكن، مثل: حمض فهو حامض، يقال: نال فلان المكارم وادعا أي: من غير كلفة، وأنشد ابن بري لسويد اليشكري: أرق العين خيال لـم يدع من سليمى ففوادي منتزع أي لم يتدع، ولم يقر، ولم يسكن، وفي اللسان: وعليه أنشد بعضهم بيت الفرزدق: وعض زمان يا ابن مروان لم يدع من المال إلا مسحت أو مجلـف فمعنى لم يدع: لم يتدع ولم يثبت، والجملة بعد زمان في موضع جر، لكونها صفة له، والعائد منها إليه محذوف للعلم بموضعه، والتقدير فيه: لم يدع فيه، أو لأجله من المال إلا مسحت أو مجلف، فيرتفع مسحت بفعله، ومجلف عطف عليه، وقيل: لم يستقر، وأنشد سلمة: إلا مسحتا أو مجلف أي: لم يترك من المال إلا شيئا مستأصلا هالكا، أو مجلف كذلك، ونحو ذلك رواه الكسائي وفسره.
والمودوع: السكينة يقال: عليك بالمودوع، أي: السكينة والوقار، ولا يقال منه: ودعه، كما لا يقال من الميسور والمعسور: يسره وعسره كما في الصحاح وقال ابن سيده: وقد تجيء الصفة ولا فعل لها، كما حكي من قولهم: رجل مفؤود للجبان، ومدرهم للكثير الدراهم، ولم يقلولوا: فئد، ولا درهم، وقالوا: أسعده الله، فهو مسعود، ولا يقال: سعد، إلا في لغة شاذة. والوديعة: واحدة الودائع، كما في الصحاح وهي ما استودع، وأنشد الصاغاني للبيد رضي الله عنه: وما المال والأهلون إلا وديعة ولا بد يوما أن ترد الـودائع وأنشده الإمام محيي الدين عبد القادر الطبري، إمام المقام، في طي كتاب إلى المفتي وجيه الدين عبد الرحمن بن عيسى المرشدي المكي يعزيه في ولده حسين ما نصه: فما المال والأبناء إلا ودائع..الخ والرواية الصحيحة ما ذكرنا. والوديع كأمير: العهد، ج: ودائع، ومنه كتاب النبي صلى الله عليه وسلم: لكم يا بني نهد ودائع الشرك، ووضائع المال أي العهود والمواثيق وهو من توادع الفريقان: إذا تعاهدا على ترك القتال، وكان اسم ذلك العهد وديعا، وقال ابن الأثير: ويحتمل أن يريدوا بها ما كانوا استودعوه من أموال الكفار الذين لم يدخلوا في الإسلام، أراد إحلالها لهم، لأنها مال كافر قدر عليه من غير عهد ولا شرط، ويدل عليه قوله في الحديث: مالم يكن عهد ولا موعد. والوديع من الخيل: المستريح الصائر إلى الدعة والسكون، كالمودوع على غير قياس، والمودع لم يضبطه، فاحتمل أن يكون كمكرم، كما هو في النسخ كلها، وكمعظم ، وقد روي بالوجهين، قال ابن بزرج: فرس وديع، ومودوع، ومودع، وأنشد لذي الإصبع العدواني: أقصر مـن قـيده وأودعـه
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.195 harfوَدُعَ
1 وَدُعَ ذ , (S, K,) inf. n. وَدْعٌ and دَعَةٌ, (TA,) He (a man, S,) or it, (a thing, TA,) became still, quiet, or at rest; (S, K, TA;) as also ↓ اِتَّدَعَ, (K, TA,) [quasi-] inf. n. تُدْعَةٌ and تُدَعَةٌ. (TA.) You say to a man, ↓ اِنَّدَعْ and ↓ تَوَدَّعْ meaning Be thou grave, staid, steady, sedate, or calm. (TA.) See also 1; and art. وذر. ― -b2- وَدُعَ and وَدَعَ, inf. n. وَدَاعَةٌ, He
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.785 harfوَدَعَ
وَدَعَ
a. [ يَدَعُ ] ( n. ac. وَدْع 1 ) [ acc. & Fī ], Deposited, put, laid, placed in.
b. Took leave of; left.
c. Left; let, permitted, allowed.
d. see infra.
e. [ 'An ], Left off; omitted.
وَدُعَ
وَدُعَ U ( n. ac. وَدَاْعَة 22t ),
a. Was quiet, tranquil; stopped.
وَدَّعَ
وَدَّعَ II ,
a. see I (a) , ( b ).
وَاْدَعَ
وَاْدَعَ III ,
a. Became reconciled to.
b. see I (b) .
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR57.241 harfودع
وَدَعَ - يَدَعُ - دَعْ - وَدَّعَ - يُوَدِّعُ - اسْتَوْدَعَ - يَسْتَوْدِعُ - مُسْتَوْدَع
وَدَعَ - يَدَعُ + كائن + شيئاً: يتركه على حاله ويمضي: يغادره ويتركه ويُخَلِّفُه وراءه على حاله: يكون الشيء مستقلاً بحركته ووضعه عن كائن، فيحرص أن يُبقي الأمر على ما هو عليه ولا يحاول أن يغير من ذلك الوضع، ثم يمضي بعيداً عنه
وَدَّعَ - يُوَدِّعُ +
Mücavir kökler23 mücavir (33 toplam)
- قرر
2 ortak ayet · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
- قلو
1 ortak ayet · Kızanlar
- دبب
1 ortak ayet · Böcek demektir
- فقه
1 ortak ayet · Kavrarlar
- أذي
1 ortak ayet · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
- نشأ
1 ortak ayet · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
- كفي
1 ortak ayet · “Dengi” demektir
- فصل
1 ortak ayet · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
- وكل
1 ortak ayet · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
- نفق
1 ortak ayet · İki yüzlüler
- رزق
1 ortak ayet · Üzüm demektir
- طوع
1 ortak ayet · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
Geçtiği ayetler(4)
وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا
Ve veda etKafirlere ve münafıklara uyma, onların eziyetlerine aldırma. Allah’a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ودع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl-i vâvî |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ترك, هجر, حفظ, خلد |
| Zıt Kök | نصب |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi sükûnete, dinlenmeye ve güvenli muhafazaya terk etmek; kabuk içine koyup korumak |
| Çekirdek Özet 2 | Geçici olarak emanete bırakma, sükûnet hali ve incitmeksizin kendi haline terk etme |
| Çekirdek Özet 3 | Emanetin korunması, varlığın nihai sükûnet yurdunda toplanması ve geçici ayrılığın barışçıl doğası |
| Kritik Hata Riski | Kökün "terk etmek" anlamını mutlak unutuş, yüzüstü bırakma veya düşmanca dışlama ile karıştırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ود | Yakınlaşma, birleşme, sevgi ve yumuşak akışla sükûnete erme (örnek kökler: ودد, ودق, ودي) | ع | Derinlik, açığa çıkma veya boşluğa bırakılma niteliği eklenerek yumuşak sükûnetin bir şeyi esenlik içinde korumaya veya kendi haline terk etmeye dönüşmesi |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlama, bitiştirme, sabit tutma ve ilişkiyi devam ettirme |
| د | Kapı | Geçiş, açılma, bir mahalle girme veya eşikten dışarı bırakma |
| ع | Göz | Derin kaynak, gözetim, bilme ve içe/dışa açılan menfez |
| ودع | Çengel ile bağlı olanın kapıdan gözetimli bir derinliğe/sükûnete bırakılması | Bir bağ ile irtibatı koparmadan güvenli bir geçişten geçirip korunaklı ve sakin bir mahalle emanet etme veya kendi halinde bırakma hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Denizden çıkarılan, ortasında yarık bulunan, çocukların ve av köpeklerinin boynuna nazar ve koruma amacıyla asılan küçük beyaz deniz kabuğu (el-ved‘a); ayrıca elbisenin sandıkta/kılıfta toz ve yıpranmadan korunarak dinlendirilmesi (tevdi‘u’s-sevb). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rimme bir beytinde çöl ortamındaki ceylanların duruşunu parıldayan deniz kabuklarına benzetir: كأنّ آرامها والشّمسُ ماتعةٌ / وَدْعٌ بأرجائِهِ فَذٌّ ومنظومُ |
| Erken Arapça kullanım | Ebü’l-Esved ed-Düelî’ye nispet edilen beyitte sevilen dostun terk edilişi ve kendi haline bırakılışı bu kökle ifade edilir: ليت شِعْري عنْ خليلي ما الَّذِي / غالَهُ في الحبِّ حَتَّى وَدعَهْ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça ودع kökü, Sami dilleri ailesinde temelde sükûnet, rahatlık, dinlenme ve bir nesneyi güvenli bir mahalle emanet edip çekilme semantik çekirdeğine dayanır. Batı Sami ve Güney Sami dillerinde kökün fonetik denklikleri dinlenme, terk etme ve barış haliyle örtüşür. İbranicede doğrudan üçlü ses denkliği sınırlı kalmakla birlikte, sükûnet ve bırakma kavramları üzerinden gelişen formlar Arapçadaki "da‘ah" (rahatlık, dinginlik) semantiğiyle temas eder. Kökün en ilksel somut katmanında deniz kabuğu (ved‘a) ve bu kabuğun temsil ettiği koruyucu zırh/muhafaza fikri yer alır; nitekim Arap bedevî kültüründe kabuk hem bir süs hem de kötülüklerden sakınma nesnesidir. Bu somut nesneden hareketle kök, "yorucu çabayı bırakıp dinginliğe kavuşma" (el-vedâ‘atu ve’d-da‘ah) ve "bir eşyayı bozulmayacağı emniyetli bir yere koyma" (el-vedî‘a) anlamlarına doğru düzenli bir semantik genişleme göstermiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Deniz kabuğundan (ved‘a) sükûnet ve korumaya geçiş | Koruyucu kabuk imgesi, elbisenin kılıfa kaldırılmasına, oradan da ruhsal ve bedensel rahatlığa (da‘ah) evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dinlenme/terk matrisi | Sükûnet, ilişkiyi askıya alma, emanet etme ve esenleşme anlam katmanları Sami kök hafızasında korunmuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik koruma/bırakma arketipleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ودع | Anlamlı | Sükûnet, emanet, terk etme | Bir şeyi korunaklı yere koymak, dinlenmeye bırakmak ve esenlikle ayrılmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| وعد | Anlamlı | Vaat etmek, söz vermek | Gelecekte gerçekleşecek bir iş için taahhütte bulunmak ve bağ kurmak | Kur'an'da geçer; ortak harflerle bağlayıcılık içerir |
| دوع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| دعو | Anlamlı | Çağırmak, nida etmek, istemek | Birini yönelmeye sevk etmek, seslenmek ve yardım talep etmek | Kur'an'da geçer; yöneliş ve hareket bildirir |
| عود | Anlamlı | Geri dönmek, tekrarlamak | Başlangıç noktasına veya önceki duruma yeniden gelmek | Kur'an'da geçer; döngüsel devamlılık taşır |
| عدو | Anlamlı | Aşmak, saldırmak, koşmak | Sınırı ihlal etmek, hızlıca ileri atılmak ve hasımlık göstermek | Kur'an'da geçer; hedef kökün sükûnetine zıt dinamizm taşır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ودع | Merkez | Sükûnetle terk ve muhafaza | Bir şeyi incitmeden, emniyetle ve dinginlik içinde bırakmak | Ayrılışta esenlik ve emanet boyutu esastır |
| ترك | Komşu | Vazgeçme ve arkada bırakma | Niyetli veya niyetsiz olarak bir şeyden el çekip onu geride bırakmak | Koruma ve esenlik niyeti barındırmayabilir |
| هجر | Komşu | Mesafe koyma ve kopma | Bir bağı keserek bedenen veya kalben bilinçli biçimde uzaklaşmak | Ayrılıkta gerilim, mesafe ve yabancılaşma baskındır |
| حفظ | Komşu | Koruma ve gözetim | Bir şeyin zayi olmasını doğrudan dikkat ve müdahale ile engellemek | ودع kökündeki gibi nesneyi kendi haline bırakarak değil, aktif tetikte durarak korur |
| خلد | Komşu | Kalıcılık ve duraklama | Bir mekânda veya halde değişmeksizin uzun süre yerleşik kalmak | ودع kökündeki geçici emanet ve sükûnet yerini mutlak sabitlik alır |
| نصب | Zıt | Zahmet, yorgunluk ve dikilme | Bedenin yorulması, meşakkat altına girmesi ve bitkin düşmesi | ودع kökünün temelindeki rahatlık (da‘ah) ve sükûnetin tam zıddıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ودع | Sükûnet bulmak, terk etmek, emanet etmek | Bir varlığı korunaklı bir mahalde dinlenmeye veya emniyete bırakmak | Kesin |
| Latince | deponere, relinquere | Emanet etmek, yere bırakmak, terk etmek | "Deponere" saklamak üzere bir yere tevdi etmeyi karşılarken, iç huzur ve esenleşme nüansını tam taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | to deposit, to entrust, to bid farewell | Emanet etmek, bırakmak, veda etmek | "Entrust" güven unsurunu, "farewell" esenlikle ayrılmayı verir; tek sözcük tüm semantik katmanı kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | niederlegen, anvertrauen, verabschieden | Bırakmak, emanet etmek, vedalaşmak | Emniyete alma ve barışçıl ayrılma anlamlarını parçalı olarak karşılar | Güçlü |
| Fransızca | déposer, confier, faire ses adieux | Tevdi etmek, güvenerek bırakmak, veda etmek | Muhafaza ve ayrılık boyutunu iyi yansıtır, fakat kökün "da‘ah" (rahatlık) boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَدَعْ (Emir) | Eziyete aldırmamak, kendi haline bırakmak | Tebliğ esnasında inkârcıların incitici söz ve davranışlarına takılmayıp onları kendi haline bırakma bağlamı (Ahzâb 33:48) |
| وَدَّعَكَ (Tef'îl mazi) | Veda etmek, yüzüstü bırakmak, terk etmek | Vahyin kesintiye uğraması üzerine Hz. Peygamber’e Rabbinin darılmadığı ve onu terk etmediği tesellisi (Duhâ 93:3) |
| مُسْتَوْدَع (İsm-i mef'ul / İsm-i mekân) | Geçici emanet yeri, nihai dinlenme/karar mahalli | İnsanın ve canlıların yeryüzünde veya ahirette geçici olarak emanet bırakıldığı ve sükûnete erdiği yer (En'âm 6:98, Hûd 11:6) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rızık, ecel ve varlığın yaratılış aşamaları | İnsanın nerede kararlaşıp (müstakar) nerede geçici olarak emanet tutulduğu (müstevda‘) ve ilahi ilmin bunu kuşatıcılığı | İlahi koruma altındaki geçici varoluş ve sükûnet menzili |
| Fıkıh | Emanet hukuku (Vedia akdi) | Güvenilen kişiye koruması için ivazsız olarak bırakılan malın tazmini, ziyanı ve korunma şartları | Hukuki sorumlulukla korunan ve talep edildiğinde iade edilen emanet mal |
| Tefsir | Duhâ suresi ve vahyin sürekliliği | Vahyin bir süre gecikmesinin terk etme veya veda anlamına gelmediği, ilahi inayetin devam ettiği tahlili | Şefkatli gözetimin sürmesi, dışlayıcı terk edişin reddi |
| Hadis | Veda haccı ve nazarlık inancının nehyi | Resulullah’ın ümmetiyle vedalaşması ve Cahiliye âdeti olan deniz kabuklarının (ved‘a) nazardan koruyucu sanılarak takılmasının yasaklanması | Tevhid inancında sükûnet ve sığınağın yalnızca Allah’a hasredilmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yaratıcı irtibatı | İlahi emanet ve sükûnet | Varlığı koruma altına alma | İnsanın dünya ve berzah hayatı, Allah’ın ilim ve kudretine tevdi edilmiş geçici bir emanettir | Kesin |
| İlmi | Bilgi muhafazası | Arşiv ve tasnif mahalli | Bilgiyi bozulmadan saklama | Verilerin ve hakikatlerin zedelenmeyeceği emniyetli zeminlerde sükûnete kavuşturulup korunması | Güçlü |
| Siyasi | Barış ve ateşkes hukuku | Muvâdaa (barış antlaşması) | Çatışmayı durdurma | Tarafların birbirine zarar vermeyi bırakarak sükûnet ve güvenlik zemininde uzlaşması | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve güven akitleri | Vedia (emanet müessesesi) | Değerin emniyetini sağlama | Malın atıl veya tehlikede kalmayıp güvenilir ellerde zayi olmadan korunması ve dolaşım emniyeti | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerji çukuru (Kararlı denge hali) | Bir parçacığın hareketinin minimum enerji düzeyinde sönümlenerek kararlı, dingin bir duruma geçmesi ve dış etki gelene kadar bu dengeli mahalde korunması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Emanet ve mutabakat kurumu (Trust) | Sosyal ve hukuki aktörlerin çatışmayı durdurup karşılıklı güven esasıyla kaynakları veya yetkileri geçici olarak bir merciye tevdi etmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca hüzünlü ve dönülmez bir ayrılış olan "veda" kelimesine veya basitçe "bırakıp gitmek" eylemine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, ayrılıktan ziyade esenlik, sükûnet (da‘ah), bir kabuk içinde muhafaza edilme ve ilahi gözetim altındaki geçici dinlenme/emanet mahallini kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Duhâ 93:3 ayetindeki ilahi eylemi sıradan bir kulun dostunu yüzüstü bırakması gibi algılamak veya canlıların yeryüzündeki serüvenini başıboş bırakılmışlık sanmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, hayat ve ölüm anlayışında hiçbir şeyin yokluğa terk edilmediğini, her canlının bir karar (müstakar) ve bir emanet/sükûnet mahallinde (müstevda‘) tutulduğunu açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın ana rahminden kabre kadarki biyolojik ve ontolojik evrelerini bildiren ayetlerde (En'âm 6:98, Hûd 11:6) ve vahiy ilişkisini kuran teselli ayetlerinde (Duhâ 93:3). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlığın ölümle veya yalnız kalışla yok olup dağıldığı zannını yıkar; terk edişin bir intikam veya dışlama değil, ilahi hikmet gereği bir sükûnet ve emanet süreci olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi veya elbiseyi zarar görmeyeceği koruyucu bir örtüye/sandığa koymak; deniz kabuğunun içindeki canlıyı koruması gibi varlığı emniyetli bir sükûnete bırakmak.
- Soyut anlamİlişkiyi kırmadan, düşmanlık üretmeden esenlikle kendi haline bırakma; canı ve varlığı geçici bir süre için güvenli bir menzile emanet etme.
- Sistematik karşılıkDinamik gerilim ve yıpranmanın sona erdirilerek sistemin korunaklı bir denge, barış (muvâdaa) ve emanet (vedia) fazına aktarılması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , zaman içinde meşakkat, hareket veya tebliğ sürecindeki varlığı temsil eder. geçiş operatörüyle varlık, evrensel varoluş uzayı içindeki korunaklı emanet ve sükûnet alt kümesine () tevdi edilir. Bu alt kümede varlığın yıpranma veya değişme türevi sıfırlanır (). Varlığa etki eden gerilim, eziyet veya çatışma potansiyeli () sönümlenerek sıfıra yaklaşır; böylece sistem tam bir sükûnet ve koruma haline ulaşır.