وعد
و - ع - د
KÖK- 151 geçiş
- 130 ayet
- 60 sîga
- 13 sözlük
“Va’id” yağmur bulutu demektir. Yağmur yağmadan önce bulutlar kararmakta, yağmur yağacağını haber vermektedir. “Va’d” etmek yapacağı bir iyiliği bildirmek, söz vermektedir. Yapacağı bir kötülüğü bildirmeye ise “va’id” denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Va’id” yağmur bulutu demektir. Yağmur yağmadan önce bulutlar kararmakta, yağmur yağacağını haber vermektedir. “Va’d” etmek yapacağı bir iyiliği bildirmek, söz vermektedir. Yapacağı bir kötülüğü bildirmeye ise “va’id” denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR12.083 harfباب العين والدّال وواي معهما
ع د و، د ع و، و ع د، و د ع، ي د ع
عدو:
العَدْوُ: الحُضْرُ. عدا يعدو عدواً وعدوّاً، مثقلةً وهو التعدّي في الأمر، وتجاوز ما ينبغي له أن يقتصر عليه، ويقرأ "فيسبّوا الله عدوّاً" على فُعُول في زنة: قُعُود. وما رأيت أحداً ما عدا زيداً، أي: ما جاوز زيداً، فإن حذفت ما خفضته على معنى سوى، تقول: ما رأيت أحداً عدا زيد.
وعدا طورَه، وعدا قدرَه، أي: جاوز ما ليس له.
والعدوان
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.063 harfالوَعْدُ يستعمل في الخير والشر. قال الفراء: يقال: وعدتُه خيراً ووعدتُه شرًّا. قال الشاعر:
أَلا عَلِّلاني كلُّ حيٍّ مُعـلَّـلِولا تَعِداني الشَرَّ والخيرُ مُقْبِلُ
فإذا أسقطوا الخير والشر قالوا في الخير الوَعْدُ والعِدَةُ، وفي الشر الإيعادُ والوَعيدُ. قال الشاعر:
وإنِّي وإنْ أوْعَدْتُهُ أو وَعَـدْتُـهُلمُخْلِفُ إيعادي ومُنْجِزُ مَوْعِدي
فإن أدخلوا الياء في الشر جاءوا بالألف. قال الراجز:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok47.644 harfباب العين والدال
عدا ، عود ، دعا ، داع ، ودع ، وعد ، يدع .
عدا ( عندأوة ) : قال الله جلّ وعزّ : وَلاَ تَسُبُّواْ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّواْ اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ ) ( الأنعام : 108 ) وقرىء ( عُدُوَّاً بغير علم ) .
قال المفسّرون : نُهوا قبل أن أُذن لهم في قتال المشركين أن يلعنوا الأصنام التي عبدوها .
وقوله : ( فَيَسُبُّواْ اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ ( أي
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.025 harf(باب الواو والعين وما يثلثهما)
(وعق) الواو والعين والقاف: كلمتان: إحداهما الوَعِيق: صوتٌ يخرجُ من قُنْب الدّابّة. والثانية الوَعْقة، هو الرّجل السَّـيِّئُ الخُلُق، وكذلك الوَعق.
(وعك) الواو والعين والكاف، يدلُّ على عَركِ شيءٍ وتذليله. منه وعْك الحُمَّى، كأنَّها تعرُك الجسم عَرْكاً. وتقول العرب: أوْعَكَتِ الكلابُ الصَّيدَ، إذا مرَّغَتْه في التراب. والوَعْكَةُ: مَعركةُ الأبطال. وأوْعَكَتِ الإبلُ:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.674 harf- الوعد يكون في الخير والشر. يقال وعدته بنفع وضر وعدا وموعدا وميعادا، والوعيد في الشر خاصة. يقال منه: أوعدته، ويقال: واعدته وتواعدنا. قال الله عز وجل: ﴿إن الله وعدكم وعد الحق﴾ [إبراهيم/22]، ﴿أفمن وعدناه وعدا حسنا فهو لاقيه﴾ [القصص/61]، ﴿وعدكم الله مغنم كثيرة تأخذونها﴾ [الفتح/20]، ﴿وعد الله الذين آمنوا﴾ [المائدة/9] إلى غير ذلك. ومن الوعد بالشر: ﴿ويستعجلونك بالعذاب ولن يخلف الله وعده﴾ [الحج/47]
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR955 harfو ع د
وعدته كذا.
وأوعدته بالعقوبة وتوعدته.
وقد أخلف وعده وعدته وموعده وموعدته وموعوده وميعاده وهذا الوقت والمكان ميعادهم وموعدهم وتواعدوا واتعدوا ووعدته فاتعد: قبل الوعد نحو وعظته فاتعظ.
واشتدّ الوعيد.
ومن المجاز: وعدته شراً " الشيطان يعدكم الفقر " وأصبحت أرضهم واعدة إذا رُجيَ خيرها وقد وعدت.
ويوم وعام واعد.
ورأيت شجرها ونباتها واعداً.
وفرس واعد يعد الجري.
قال في
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.679 harfوعَدَه الأَمر وبه عِدةً ووَعْداً ومَوْعداً ومَوْعِدةٍ ومَوْعوداً ومَوْعودةً، وهو من المَصادِرِ التي جاءَت على مَفْعولٍ ومَفْعولةٍ كالمحلوفِ والمرجوعِ والمصدوقةِ والمكذوبة؛ قال ابن جني: ومما جاء من المصادر مجموعاً مُعْمَلاً قوله:
مَواعِيدُ عُرْقُوبٍ أَخاه بِيَثْرِبِ
والوَعْدُ من المصادر المجموعة، قالوا: الوُعودُ؛ حكاه ابن جني. وقوله تعالى: ويقولون متى هذا الوَعْدُ إِن كنتم صادقين؛ أَي إِنجازُ هذا
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR641 harf* و ع د * * الوَعْدُ * يُستعمل في الخير والشر يُقال * وَعَد * يَعِدُ بالكسر * وَعْدًا * قال الفرَّاء يُقال * وَعَدْتُهُ * خيرا ووعدته شرا فإذا أَسْقطوا الخير والشر قالوا في الخير * الوَعْدُ * و * العِدَةُ * وفي الشر * الإيعَادُ * و * الوَعِيدُ * فإن أَدخلوا الباء في الشر جاءوا بالألف فقالوا * أَوْعَدَهُ * بالسجن ونحوه و * العِدَةُ * الوعد وقول الشاعر % وأَخلفوك عِدَ الأمر الذي وَعَدوا % أَراد
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.906 harfوعده الأمر، متعديا بنفسه، ووعده به. متعديا بالباء وهو رأي كثير، وقيل: الباء زائدة ومنع جماعة دخولها مع الثلاثي، قالوا: وإنما تكون مع الرباعي، يعد عدة، بالكسر، وهو القياس في كل مثال، وربما فتح كسعة، ووعدا، وهو من المصادر المجموعة، قالوا الوعود، حكاها ابن جنى، وقوله تعالى متى هذا الوعد إن كنتم صادقين أي إنجاز هذا الوعد، أرونا ذلك. وفي التهذيب: الوعد والعدة يكونان مصدرا واسما، فأما العدة فتجمع
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.681 harfوَعَدَ
1 وَعَدَ ذ , aor. يَعِدُ, inf. n. وَعْدٌ and عِدَةٌ, (S, L, Msb, K,) [in which the ة is a substitute for the elided و,] or the latter is a quasi-inf. n., (L,) and مَوْعِدٌ and مَوْعِدَةٌ, (L, Msb, K,) or the last is a quasi-inf. n., (L,) and مَوْعُودٌ and مَوْعُودَةٌ, (L, K,) the last two being instances of inf. ns. of the measures مَفْعُولٌ and مَفْعوُلَةٌ, (L,) He promised. (TA.) It is
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.550 harfوَعَدَ
وَعَدَ
a. [ يَعِدُ ] ( n. ac. وَعْد 1 , عِدَة [ 2t ] , مَوْعِد 18 , مَوْعِدَة 18t , مَوْعُوْد , مَوْعُوْدَة ), Made promises to.
b. [ acc. & acc. or Bi ], Promised; gave hope of; announced to; threatened with; foretold; intimated to.
c. ( n. ac. وَعْد 1 , وَعِيْد 25 ), Bellowed.
وَاْعَدَ
وَاْعَدَ III ,
a. Promised definitely; pledged.
b. Outdid in promising.
أَوْعَدَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok47.122 harfوعد
وَعَدَ - يَعِدُ - وَعْد - مَوْعِد - مَوْعِدَة - مِيْعاد - وَاعَدَ - يُوَاعِدُ
وَعَدَ - يَعِدُ + كائن + كائناً + شيئاً أو أمراً: قرره له في المستقبل: فرض له شيئاً في المستقبل ثواباً أو عقاباً، أو جواباً ونتيجة، وذلك على فعل يسبقه: حدد شيئاً ما، لكائن آخر، على شكل عمل أو غرض مادي، يأتي في زمن لاحق كنتيجة لعمل آخر يقع في زمن سابق له
وَعْد
Sîgalar(60)
- وَعْدَVaat(فَعْلَ)×17
- تُوعَدُونَSize vaat edilir(تُفْعَلُونَ)×12
- وَعَدَVaat etti(فَعَلَ)×10
- يُوعَدُونَOnlara vaat edilir(يُفْعَلُونَ)×10
- الْوَعْدُVaat(الْفَعْلُ)×7
- وَعْدًاVaat(فَعْلًا)×7
- وَعْدُVaat(فَعْلُ)×7
- الْمِيعَادَVaat etmek(الْمِفْعَالَ)×4
- تَعِدُنَاBize vaat edersin(تَفْعِلُنَا)×4
- مَوْعِدًاVaat edilen zaman(مَفْعِلًا)×4
Mücavir kökler151 mücavir (440 toplam)
- صدق
19 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- خلف
16 ortak ayet · Half : Ense demektir
- حقق
23 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- غرر
6 ortak ayet · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
- سوع
6 ortak ayet · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
- جنن
12 ortak ayet · Bahçe demektir
- عدن
3 ortak ayet · “Firdevs“ özel mülkiyetli bahçedir, “aden“ ise yaz ve kış…
- قول
44 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- أول
10 ortak ayet · Alet kaldıraç demektir
- عجل
5 ortak ayet · Buzağı demektir
- يوم
19 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- خلد
7 ortak ayet · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
Geçtiği ayetler(130)
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا
Vaatİman edip salih ameller işleyenlere gelince; Biz, onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. İşte Allah’ın gerçek vaadi. Allah’dan daha doğru sözlü kim olabilir?
إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ …
VaatHepinizin dönüşü O’nadır. Allah’ın vaadi haktır. Doğrusu O, yaratmaya başlar, sonra iman edip iyi amel işleyenlere adaletle karşılık vermek için onu tekrar eder. Küfredenlere de; küfreder olmalarından dolayı kaynar sudan bir içki ve elem verici bir azab vardır.
أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
VaatDikkat edin, göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah’ındır. Dikkat edin, Allah’ın vaadi şüphesiz bir gerçektir. Fakat onların çoğu bunu bilmezler.
وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ …
Vaatİş olup bitince; şeytan dedi ki: Gerçekten Allah, size sözün doğrusunu söylemişti. Ben de size söz verdim, ama caydım. Sizi zorlayacak hiç bir gücüm de yoktu. Yalnız ben sizi çağırdım, siz de geldiniz. O halde beni kınamayın, kendinizi kınayın. Artık ben sizi kurtaramam, siz de beni kurtaramazsınız. Esasen daha önce, beni Allah’a ortak koşmanızı kabul etmemiştim. Doğrusu zalimlere elim bir azab vardır.
وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا إِذْ …
VaatBöylece, insanların onları bulmalarını sağladık ki Allah’ın sözünün gerçek olduğunu ve kıyametin kopmasından şüphe edilmeyeceğini bilsinler. Nitekim bunlar hakkında çekişip duruyorlar: Onların mağaralarının önüne bir bina kurun, diyorlardı. Halbuki Rabbları onları çok daha iyi bilendir. Onların yerlerine galib gelenler ise: Onların mağaralarının önüne mutlaka bir mescid yapacağız, dediler.
فَرَدَدْنَاهُ إِلَى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
VaatBöylece onun gözü aydın olsun, tasalanmasın ve Allah’ın vaadinin mutlak gerçek olduğunu bilsin diye, annesine geri verdik. Ama onların çoğu bilmezler.
وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ
VaatAllah’ın vaadi. Allah vaadinden asla caymaz, ama insanların çoğu bilmezler.
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ
VaatSabret, şüphesiz ki Allah’ın vaadi haktır. Yakınen inanmayanlar seni hafifliğe itmesinler.
خَالِدِينَ فِيهَا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
VaatOrada devamlı kalırlar. Bu, Allah’ın hak vaadidir. Ve O; Aziz’dir, Hakim’dir.
… وَلَا مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَنْ وَالِدِهِ شَيْئًا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ …
VaatEy insanlar; Rabbınızdan korkun. Babanın oğluna, oğulun babasına hiçbir şey ödemeyeceği günden çekinin. Allah’ın vaadi şüphesiz haktır. Öyleyse, sakın dünya hayatı sizi aldatmasın. Aldatıcı şeytan sizi Allah’ın bağışlamasına güvendirerek yoldan çıkarmasın.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وعد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl-i vâvî (ilk harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عهد, نذر, حتم |
| Zıt Kök | خلف |
| Çekirdek Özet 1 | Geleceğe yönelik bir oluş veya eylemi sözle kesinleştirmek, bağlayıcı beklenti oluşturmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi bildirimlerin gerçekleşme kesinliği; hayırda lütuf (va‘d), şerde uyarı ve ceza (va‘îd) takdiri |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanı ve mekanı belirlenmiş ontolojik ve ahlaki taahhüt nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca iyilik vaadi veya seküler bir temenni gibi algılayıp tehdit, hesap ve bağlayıcı ilahi kanun boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | İki durumu, zamanı veya tarafı birbirine bağlama, rabıta kurma ve sabitleme. |
| ع | Göz, pınar | Algılama, şahitlik etme, bilincine varma ve açığa çıkma. |
| د | Kapı, geçiş | Bir halden diğerine geçiş, belirlenmiş bir eşik, vaktin ve sınırın tayini. |
| وعد | Bağlanmış bilincin belirlenen eşiğe yönelmesi | Zihinde kurulan niyet ve bilginin bir bağ ile gelecekteki belirli bir gerçekleşme kapısına veya zaman eşiğine kilitlenmesi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Toprağın yağmur ve ot vereceğinin ilk emarelerini göstermesi (أرض واعدة), günün sıcak ya da soğuk olacağına dair ilk belirtileri vermesi, aygır devenin hücum öncesi çıkardığı gürültülü kükreme sesi (وعيد الفحل). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû’n-Necm el-Iclî’nin devesini veya savaş sahnesini tasvir ederken saldırı öncesi çıkardığı sesi anlattığı beyit: يرعد أن يوعد قلب الأعزل |
| Erken Arapça kullanım | Câhiliye ve erken İslâmî dönemde hem olumlu hem olumsuz haberleşmeyi içeren söz verme; nitekim Cerîr şiirinde kuru vaatlerle oyalanmayı şöyle anar: تُعَلِّلُنا أُمـامةُ بـالـعِـداتِ / وما تَشْفي القُلوبَ الصّادياتِ |
Kaynak Lisânü’l-ʿArab, Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīsü’l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde وعد kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami sahalarında fonetik ve semantik süreklilik sergileyen kadim bir sözleşme, tayin ve ilan zeminine dayanır. İbranicede י-ע-ד (y-ʿ-d) biçiminde görülen kök; buluşmak, randevulaşmak, belirli bir vakit ve yer tayin etmek (mōʿēd), tanıklık etmek veya sözleşmek anlamlarına gelir. Bu yapı, Arapçadaki mî‘âd (belirlenen vakit ve mekan) kavramıyla birebir ses ve semantik denklik içerisindedir. Fenike ve Ugarit metinlerinde de belirli bir toplanma veya zaman tayini anlamında izler taşır. Kökün Süryanicedeki akrabaları da belirli bir meclis, toplanma zamanı veya bildirim ile ilişkilidir. Kökün en ilksel somut çekirdeği, doğadaki belirtilerin yaklaşan bir olayı (yağmur, kuraklık, hücum) kaçınılmaz kılacak şekilde haber vermesi; buradan da akıllı varlıkların gelecekteki bir eylemi zaman ve mekan eşiğine bağlayarak kesin dille beyan etmesidir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Geleceğe matuf sözlü taahhüt | İlk belirtilerden hareketle kesin gerçekleşecek bir zaman veya olayı sözle bağlama; hayırda va‘d, şerde va‘îd ayrışması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ya‘ad (יעד), mō‘ēd (מועד) | Zaman ve yer tayin etme, randevulaşma, sözleşme ve tayin edilmiş bayram/toplanma vakti semantiğiyle tam örtüşme. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik zaman-söz bağıntısı | Bazı Doğu Çadik dillerinde zaman tayini ve çağrı kökleriyle olası uzak akrabalıklar önerilmişse de doğrudan geçiş kanıtı sınırlıdır. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīsü’l-Luğa.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وعد | Anlamlı | Söz vermek, zaman ve akıbet bildirmek | Gelecekte gerçekleşecek hayır veya şer bir durumu kesinleştirmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ودع | Anlamlı | Bırakmak, terk etmek, dinginleşmek | Bir şeyi olduğu yerde sükunete erdirmek, vedalaşmak, emanet bırakmak. | Kur'an'da geçer; zıt yönde çözülme bildirir. |
| عود | Anlamlı | Dönmek, tekrarlamak, adet edinmek | Başlangıç noktasına geri gelmek, bir durumu yinelenen süreç haline getirmek. | Kur'an'da geçer; zaman döngüselliği bağı. |
| عدو | Anlamlı | Sınırı aşmak, koşmak, düşmanlık | Hadiseyi veya hukuki sınırı çiğneyip öteye geçmek, saldırganlık göstermek. | Kur'an'da geçer; sınır kavramı ortaklığı. |
| دوع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez. |
| دعو | Anlamlı | Çağırmak, seslenmek, istemek | Birini sözel olarak kendine veya bir amaca yönelmeye çağırmak, dua etmek. | Kur'an'da geçer; sözel yönelim çekirdeği. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وعد | Merkez | Geleceğe dönük bağlayıcı bildirim | Hem hayır hem şer için kullanılabilen, gerçekleşmesi kesinlenen söz. | Belirlenmiş bir zaman (mî‘âd) ve sonuç içerir. |
| عهد | Komşu | İki taraflı ahit ve sorumluluk bağı | Karşılıklı yükümlülük, riayet ve süreklilik şartı taşır. | وعد tek taraflı irade beyanıyla da kurulabilirken عهد sözleşme bağına dayanır. |
| نذر | Komşu | Adak, şarta bağlı mükellefiyet veya sakındırma | Kulun kendi iradesiyle üstlendiği ibadet taahhüdü veya peygamberi uyarı. | نذر insanın kendini bağlamasını veya korkutucu bir uyarıyı öne çıkarır. |
| حتم | Komşu | Kesinleşmiş, bozulamaz hüküm | Geri dönüşü olmayan, infaz aşamasına gelmiş kesin kaza ve takdir. | وعد zamansal bir vaat sürecini, حتم ise hükmün infaz kesinliğini vurgular. |
| خلف | Zıt | Sözden dönmek, arkada bırakmak, caymak | Verilen taahhüdü yerine getirmemek, vaadin hilafına davranmak. | وعد kavramının hem ontolojik hem ahlaki bozucusudur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وعد | Geleceğe dönük bağlayıcı söz, akıbet bildirimi | Hayır bildiriminde lütuf, şer bildiriminde tehdit ve azap içeren çift yönlü kesin beyan. | Kesin |
| Latince | Promissio, praestitutum | Söz verme, önceden tayin edilmiş gün | Promissio daha çok iyilik vaadini, praestitutum ise mî‘âd karşılığı tayin edilmiş zamanı verir; va‘îd (tehdit) tonunu comminatio karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Promise, appointment, threat | Vaat, belirlenmiş zaman, tehdit | Promise kelimesi va‘d anlamını karşılar fakat kökün va‘îd (tehdit) ve mî‘âd (tayin edilmiş randevu/kıyamet vakti) kutbunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Verheißung, Zusage, Frist | Müjde/vaat, söz verme, mühlet | Verheißung dini ve kurtuluşa dair vaat boyutunu güçlü yansıtır; ilahi tehdit boyutu Drohung kelimesini gerektirir. | Güçlü |
| Fransızca | Promesse, échéance | Söz, vade/tayin edilmiş son gün | Ahlaki taahhüt ile zamanın dolması (échéance) boyutunu karşılar; ceza tehdidi için menace gereklidir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Va‘d-i Hasen (وَعْدًا حَسَنًا / وَعْدَ الصِّدْقِ) | Cennet, bağışlanma ve ilahi lütuf | Müminlerin salih amellerine karşılık vahyedilen ahiret nimetleri bağlamında; Ahkâf 46:16, Kasas 28:61. |
| Va‘îd / Şer vaadi (النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ) | Azap, ceza ve helak tehdidi | İnkarcıların dünyada uğrayacağı azap ve ahiretteki cehennem akıbeti bağlamında; Hac 22:72, Tevbe 9:68. |
| Mî‘âd / Mef‘ûl-i zaman (الْمِيعَادَ / مَوْعِدًا) | Kıyamet günü, tayin edilmiş buluşma vakti | Kaçınılmaz hesaplaşma, diriliş ve ilahi adaletin tecelli edeceği değişmez gün bağlamında; Âl-i İmrân 3:9, Kehf 18:58-59. |
| Şeytanın vaadi (يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ / غُرُورًا) | Asılsız kuruntu, aldatma ve korku | Şeytanın insanı fakirlikle korkutup cimriliğe sevk etmesi ve bâtıl beklentiler üretmesi bağlamında; Bakara 2:268, İbrâhîm 14:22. |
| Tarihsel vaadin gerçekleşmesi (وَعْدُ الْآخِرَةِ) | Dünyevi kavimlerin tasfiyesi ve vaktin dolması | İsrailoğullarının fesat dönemleri ve ilahi takdirin dünyadaki tarihi tecellileri bağlamında; İsrâ 17:5, 17:104. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Va‘d ve Va‘îd esası | Allah’ın müminleri mükâfatlandırma (va‘d) ve günahkarları cezalandırma (va‘îd) sözünün bağlayıcılığı; Ehl-i Sünnet ile Mu‘tezile arasındaki hulfü’l-va‘îd (Allah’ın tehdidinden vazgeçip affetmesi caiz midir) münakaşası. | İlahi adaletin ve ilahi iradenin gereklilik (vücûb) veya lütuf (tefaddul) çerçevesinde kesinliği. |
| Fıkıh | Sözleşme hukuku ve vaadin ifası | Akit öncesi tek taraflı vaadin (el-va‘d bi’l-akd) hukuki bağlayıcılığı ve kazâen ifaya zorlanıp zorlanamayacağı meselesi. | Diyani bağlayıcılıktan hukuki ilzamiyete geçiş şartları. |
| Tefsir | Gayb haberleri ve eskatoloji | Kıyamet saatinin şaşmazlığı (la yuhlifu'l-mî‘âd) ve peygamberlerin zafer vaatlerinin tarihsel tahakkuku. | Zamanı gelince hakikatin apaçık ortaya çıkması ve tekzip edenlerin yüzleşmesi. |
| Hadis | Münafıklık alametleri ve ahlak | "Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde cayar (ve‘ade ahlefe)" rivayetleri ekseninde güvenilirlik kriteri. | Toplumsal emniyetin ve mümin karakterinin temel göstergesi olarak sözü tutma mecburiyeti. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yaratıcı irtibatı | İlahi teminat ve akıbet kanunu | Gayba imanı somut istikbal güvenine dönüştürme | İnsanın varoluşsal yönelişini dünyadan ebediyete bağlayan nihai güvence eksenidir. | Kesin |
| İlmi | Neden-sonuç ve determinizm | Öngörülebilirlik ve kuralın tutarlılığı | Yasaların tekerrürünü ve doğrulanabilirliğini sağlama | Evrendeki ilahi kanunların (sünnetullah) belirlenen şartlar oluştuğunda şaşmadan sonuç vermesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet | Toplumsal sözleşme ve ahde vefa | İktidarın meşruiyetini ve halkın güvenini ayakta tutma | Yöneticinin halka sunduğu beyan ve adaleti yerine getirme taahhüdüdür; hulf eden iktidar meşruiyetini yitirir. | Güçlü |
| İktisadi | Vadeli işlemler ve borçlanma | Gelecek edimlerin yükümlülüğü | Belirsizliği (garar) giderip piyasada işlem itimadı tesis etme | Borçlanma, sipariş ve vadeli sözleşmelerde zamanı ve miktarı tayin ederek ekonomide akışı sağlama işlevidir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gecikmeli durum fonksiyonu ve sınır-değer koşulu (Boundary condition at ) | Bir sistemde girdinin belirli bir zaman parametresi () sonrasında zorunlu bir çıktıya dönüşmesi; deterministik bir fonksiyonun tayin edilen eşikte mutlak olarak sıfırlanması veya hedefe ulaşması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Beklenti teorisi ve akdi güvenilirlik normu | Bireylerin veya toplumların bugünkü eylemlerini gelecekte vuku bulacağı vaat edilen mükafat veya ceza beklentisine göre rasyonel ve ahlaki olarak koordine etmesi. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireyler arası temenni niteliğindeki pembe bir vaat veya teselli sözü düzeyine indirgeyerek, kökün kurucu unsuru olan va‘îd (cezai tehdit), mî‘âd (tayin edilmiş kozmik zaman) ve nesnel gerçeklik boyutunu yok saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | وعد, evrenin yaratılış amacından kıyametin kopuşuna, peygamberlerin tebliğ ettiği ikazlardan toplumsal çöküş yasalarına kadar uzanan, hakikatin kaçınılmaz ontolojik sonucudur. İlahi vaat bir ihtimal değil, henüz gerçekleşmemiş bir kesin olgudur. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi adaletin ve uyarının ciddiyetini kavrayamamak; vaadi soyut bir hüsnükuruntuya dönüştürerek ahlaki ve hukuki sorumluluktan kaçınmak, ahireti ötelenmiş belirsiz bir hayal zannetmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın zaman ve tarih tasavvurunu inşa eden anahtar kavramdır. İlahi kelamın sadece bugünü değil, tarihin sonunu ve ahiret nizamını mutlak bir kesinlikle kuşattığını; Allah'ın koyduğu ahlaki ve ontolojik yasaların asla bozulmayacağını (innallâhe lâ yuhlifu'l-mî‘âd) bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyamet ve ba‘s sahnelerini anlatan eskatolojik ayetlerde (Yûnus 10:48, Kehf 18:58-59); peygamberlerin kavimleriyle mücadelesinde zafere ve helake dair verilen haberlerde (İbrâhîm 14:47, Rûm 30:60); müminlerin cennet mükâfatını müjdeleyen takva ayetlerinde (Tevbe 9:111, Zümer 39:20). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şüphecilerin ve inkarcıların kıyameti alaya alarak "Bu vaat ne zaman?" şeklindeki meydan okumalarına karşı, vaktin tayin edilmiş bir eşiği (mî‘âd) olduğunu, gecikmenin iptal değil ilahi hikmet olduğunu göstererek aldatıcı dünya algısını düzeltir. Şeytanın fakirlik korkusuyla verdiği sahte vaatlerin aksine, Allah'ın vaadinin yegane hakikat olduğunu vazeder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDoğadaki yağmur emareleri veya devenin kükremesi gibi, yaklaşan bir durumu haber veren somut belirti; buradan hareketle belirli bir zaman ve sınır koyarak sözel taahhütte bulunmak.
- Soyut anlamZamanın belirli bir eşiğinde tahakkuk etmek üzere şimdiki zamanda bağlayıcı kılınan ahlaki, hukuki ve ontolojik kesinlik; akıbetin bildirilmesi.
- Sistematik karşılıkİlahi düzenin va‘d (lütuf) ve va‘îd (ceza) dengesi üzerinden kozmik, toplumsal ve bireysel varoluşu kaçınılmaz bir mî‘âd (hesap eşiği) noktasına sevk eden sebep-sonuç matrisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde , başlangıç zamanında () beyan edilen bağlayıcı vaadi veya ilahi bildirimi temsil eder. parametresi, vaadin tahakkuku için ilahi takdirce belirlenen mühleti veya zaman aralığını simgeler. ise tayin edilen mî‘âd anında () hadisenin gerçekleşme durumunu gösteren ontolojik doğruluk fonksiyonudur; sonucun değerini alması, vaadin hiçbir sapma ve hilaf olmaksızın mutlak surette gerçekleştiğini ifade eder.