ذهب
ذ - ه - ب
جذر- الورود: ٥٦
- الآيات: ٥٦
- الصيغ: ٣٥
- المعاجم: ١٣
Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir. Zehb, kaybolmak veya gitmek anlamına gelir. Tedavül eden altın madenine de zeheb denmiştir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir. Zehb, kaybolmak veya gitmek anlamına gelir. Tedavül eden altın madenine de zeheb denmiştir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬١٣٥باب الهاء والذال، والباء معهما
ه ذ ب، ه ب ذ، ذ ه ب مستعملات هذب: الإهْذابُ: السُّرعةُ في العَدْو والطَّيران، والمُهَذَّبُ: المُخَلَّصُ من العُيوب هبذ: المُهابَذَةُ: الإِسراعُ، قال:
مُهابَذَةً لم تتَّرِكْ حين لم يكنْ لها مَشْرَبٌ إلا بناءٍ مُنَصَّبِ
ذهب: الذَّهَبُ: التِّبْرُ. وأهلُ الحجاز يقولون: هي الذَّهَبُ، وبلغتهم نزلت: "والذين يكْنِزون الذَّهَبَ والفِضّةَ، ولا يُنْفِقونَها في سبيلِ الله" ،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧٠٩الذهب معروف، وربما أُنِّثَ، والقطعة منه ذَهَبَةٌ؛ ويجمع على الأَذْهابِ والذُهوبِ. والذَهَبُ أيضاً: مكيالٌ لأهل اليمن معروفٌ، والجمع أذهابٌ، وجمع الجمع أَذاهِبُ. وذَهِبَ الرجُلُ بالكسر، إذا رأى ذَهَباً في المَعْدِنِ قَبَرقَ بَصَرُهُ من عِظَمِهِ في عَيْنِهِ. والمذاهبُ: سُيورٌ تُمَوَّهُ بالذهب. وكل شيءٍ مُوِّهَ بالذهب فهو مُذْهَبُ، والفاعل مُذْهِبٌ. والإذهابُ والتذهيبُ واحدٌ، وهو التمويهُ بالذهب.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٬٥٤٦ه ذ ب
هذب ، هبذ ، ذهب
استعمل من وجوهه : هذب ، هبذ ، ذهب .
ذهب : قال الليث : الذَّهَب : التِّبْر ، والقطعة منه ذَهبَةٌ .
قال : وأهلُ الحجاز يقولون : هي الذَّهب . ويقال : نزلتْ بلغتهم : ( وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ) ( التّوبَة : 34 ) ولولا ذلك لغَلَب المذكَّرُ المؤنث . 6
وقال : وسائرُ العَرَب يقولون : هو الذَّهب . قلتُ : الذّهب مُذكّر عند
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٩٤٠(باب الذال والهاء وما يثلثهما)
(ذهب) الذال والهاء والباء أُصَيْلٌ يدلُّ على حُسْنٍ ونَضارة. من ذلك الذَّهبُ معروف، وقد يؤنَّث فيقال* ذَهَبة، ويجمع على الأذْهَاب([1]). والمَذَاهب: سُيورٌ تُموَّهُ بالذّهَب، أو خِلَلٌ من سُيوف. وكلُّ شيءٍ مموَّهٍ بذَهَبٍ فهو مُذْهَبٌ. قال قيس:
أتعرِف رسماً كاطّرادِ المَذَاهِبِ *** لعَمْرَةَ وَحْشاً غيرَ مَوْقِف راكبِ([2]) ويقال رجلٌ ذَهِبٌ، إذا رأى مَعْدِنَ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٠٤- الذهب معروف، وربما قيل ذهبة، ورجل ذهب: رأى معدن الذهب فدهش، وشيء مذهب: جعل عليه الذهب، وكميت مذهب: علت حمرته صفرة، كأن عليها ذهبا، والذهاب: المضيء، يقال: ذهب بالشيء وأذهبه، ويستعمل ذلك في الأعيان والمعاني، قال الله تعالى: ﴿وقال إني ذاهب إلى ربي﴾ [الصافات/99]، ﴿فلما ذهب عن إبراهيم الروع﴾ [هود/74]، ﴿فلا تذهب نفسك عليهم حسرات﴾ [فاطر/8]، كناية عن الموت، وقال: ﴿إن يشأ يذهبكم ويأت بخلق جديد﴾
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٨٧٨ذ ه ب
ذهب من داره إلى المسجد ذهاباً ومذهباً.
وذهب مذهباً بعيداً.
وأذهبه: جعله ذاهباً.
وذهب به: مرّ به مع نفسه.
وكثر عنده الذهب وكثرت عند أهل الحجاز.
ويقولون: أعطني ذهيبتـي.
وعنـدي ذهبـة: قطعـة مـن الذهـب.
ولفلان ذهبان وأذهاب كثيرة.
ورجل ذهب: يرى الذهـب فيدهـش ويبـرق بصـره مـن عظمـه فـي عينـه.
ولـوح مذهـب ومذهـب.
واطلـب لـي المذاهـب وهي السيور المموهة
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٦٬٧٤٤الذَّهابُ: السَّيرُ والـمُرُورُ؛ ذَهَبَ يَذْهَبُ ذَهاباً وذُهوباً فهو ذاهِبٌ وذَهُوبٌ.
والـمَذْهَبُ: مصدر، كالذَّهابِ.
وذَهَبَ به وأَذهَبَه غيره: أَزالَه. ويقال: أَذْهَبَ
به، قال أَبو إِسحق: وهو قليل. فأَمـَّا قراءة بعضهم: يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يُذْهِبُ بالأَبْصار، فنادِرٌ. وقالوا: ذَهَبْتُ الشَّامَ، فعَدَّوْهُ بغيرِ حرفٍ، وإِن كان الشامُ ظَرْفاً مَخْصُوصاً شَبَّهوه بالمكان الـمُبْهَم، إِذ كان
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٦٣* ذ ه ب * * الذَّهَبُ * معدن ثمين وشيء * مُذَهَّبٌ * و * مُذْهَبٌ * أي مموه بالذهب و * ذَهَبَ * يذهب * ذَهَابَاً * و * ذُهُوبَاً * و * مَذْهَباً * بفتح الميم أي مر
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٧٬١٤٨ذهب كمنع يذهب ذهابا بالفتح ويكسر مصدر سماعي وذهوبا بالضم، قياسي مستعمل ومذهبا، فهو ذاهب وذهوب كصبور: سار أو: مر، وذهب به: أزاله، كأذهبه غيره وأذهبه به قال أبو إسحاق، وهو قليل، فأما قراءة بعضهم يكاد سنا برقه يذهب بالأبصار فنادر، ومن المجاز: ذهب علي كذا: نسيته، وذهبض في الأرض كناية عن الإبداء، كذا في الأساس، قال شيخنا: ذهبت طائفة منهم السهيلي إلى أن التعدية بالباء تلزم المصاحبة، وبغيرها لا تلزم،
ذهب كمنع يذهب ذهابا بالفتح ويكسر مصدر سماعي وذهوبا بالضم، قياسي مستعمل ومذهبا، فهو ذاهب وذهوب كصبور: سار أو: مر، وذهب به: أزاله، كأذهبه غيره وأذهبه به قال أبو إسحاق، وهو قليل، فأما قراءة بعضهم يكاد سنا برقه يذهب بالأبصار فنادر، ومن المجاز: ذهب علي كذا: نسيته، وذهبض في الأرض كناية عن الإبداء، كذا في الأساس، قال شيخنا: ذهبت طائفة منهم السهيلي إلى أن التعدية بالباء تلزم المصاحبة، وبغيرها لا تلزم، فإذا قلت: ذهب به فمعناه: صاحبه في الذهاب، وإذا قلت أذهبه أو ذهبه تذهيبا فمعناه: صاحبه في الذهاب، وإذا قلت أذهبه أو ذهبه تذهيبا فمعناه: صيره ذاهبا وحده ولم يصاحبه، وبقي على ذلك أسراه وأسرى به وتعقبوه بنحو ذهب الله بنورهم فإنه لا يمكن فيه المصاحبة، لاستحالتها، وقال بعض أئمة اللغة والصرف: إن عدي الذهاب بالباء فمعناه الإذهاب، أو بعلى فمعناه النسيان، أو بعن فالترك، أو بإلى فالتوجه، وقد أورد أبو العباس ثعلب: ذهب وأذهب في الفصيح، وصحح التفرقة، انتهى، قلت: ويقولون: ذهب الشأم، فعدوه بغير حرف، وإن كان الشأم ظرفا مخصوصا، شبهوه بالمكان المبهم. ومن المجاز المذهب: المتوضأ لأنه يذهب إليه، وفي الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم كان إذا أراد الغائط أبعد في المذهب وهو مفعل من الذهاب، وعن الكسائي: يقال لموضع الغائط: الخلاء والمذهب والمرفق، والمرحاض، وهو لغة الحجازيين. ومن المجاز: المذهب: المعتقد الذي يذهب إليه وذهب فلان لذهبه أي لمذهبه الذي يذهب فيه. والمذهب: الطريقة يقال: ذهب فلان مذهبا حسنا، أي طريقة حسنة، والمذهب: الأصل حكى اللحياني عن الكسائي: ما يدرى له أين مذهب، ولا يدرى له مذهبه أي لا يدرى أين أصله. والمذهب بضم الميم اسم الكعبة زيدت شرفا. والمذهب من الخيل: ما علت حمرته صفرة، والأنثى: مذهبة، وإنما خص الأنثى بالذكر لأنها أصفى لونا وأرق بشرة، ويقال كميت مذهب: للذي تعلو حمرته صفرة، فإذا اشتدت حمرته ولم تعله صفرة فهو المدمى، والأنثى: مذهبة، والمذهب: فرس أبرهة بن عمير بن كلثوم وأيضا فرس غني بن أعصر أبي قبيلة، والمذهب: اسم شيطان يقال: هو من ولد إبليس، يتصور للقراء فيفتنهم عند الوضوء وغيره، قاله الليث، وقال ابن دريد: لا أحسبه عربيا، وفي الصحاح، وقولهم: به مذهب يعنون الوسوسة في الماء وكثر استعماله في الوضوء، انتهى، قال الأزهري: وأهل بغداد يقولون للموسوس من الناس: المذهب، وعوامهم يقولون: المذهب بفتح الهاء وكسر هائه الصواب قال شيخنا: عرف الجزأين لإفادة الحصر، يعني أن الصواب فيه هو الكسر لا غير ووهم الجوهري وأنت خبير بأن عبارة الجوهري ليس فيها تقييد فتح أو كسر، بل هي محتملة لهما، اللهم إلا أن يكون ضبط قلم، فقد جزم القرطبي وطوائف من المحدثين، وممن ألف في الروحانيين أنه بالفتح، وأنت خبير بأن هذا وأمثال ذلك لا يكون وهما، أشار له شيخنا. وأبو علي الحسن بن علي بن محمد بن المذهب: محدث، حدث عن أبي بكر القطيعي وغيره.
والذهب معروف، قاله الجوهري وابن فارس وابن سيده والزبيدي والفيومي، ويقال: وهو التبر قاله غير واحد من أئمة اللغة، فصريحه: ترادفهما، والذي يظهر أن الذهب: أعم من التبر، فإن التبر خصوه بما في المعدن، أو بالذي لم يضرب ولم يصنع، ويؤنث فيقال: هي الذهب الحمراء، ويقال: إن التأنيث لغة أهل الحجاز، ويقولون نزلت بلغتهم. والذين يكنزون الذهب والفضة ولا ينفقونها في سبيل الله والضمير للذهب فقط، خصها بذلك لعزتها، وسائر العرب يقولون: هو الذهب، قال الأزهري: الذهب مذكر عند العرب، ولا يجوز تأنيثه، إلا أن تجعله جمعا لذهبة، وقيل: إن الضمير راجع إلى الفضة، لكثرتها، وقيل إلى الكنوز، وجائز أن يكون محمولا على الأموال، كما هو مصرح في التفاسير وحواشيها، وقال القرطبي: الذهب مؤنث، تقول العرب: الذهب الحمراء، وقد يذكر، والتأنيث أشهر واحدته بهاء، وفي لسان العرب الذهب: التبر، والقطعة منه ذهبة وعلى هذا يذكر ويؤنث على ما ذكر في الجمع الذي لا يفارقه واحده إلا بالهاء وفي حديث علي كرم الله وجهه فبعث من اليمن بذهيبة قال ابن الأثير: وهي تصغير ذهب وأدخل فيها الهاء لأن الذهب يؤنث، والمؤنث الثلاثي إذا صغر ألحق في تصغيره الهاء، نحو قويسة وشميسة، وقيل: هو تصغير ذهبة، على نية القطعة منها، فصغرها على لفظها، ج أذهاب، كسبب وأسباب، وذهوب بالضم، زاده الجوهري وذهبان بالضم كحمل وحملان، وقد يجمع بالكسر أيضا، وفي حديث علي كرم الله وجهه لو أراد الله أن يفتح لهم كنوز الذهبان لفعل هو جمع ذهب كبرق وبرقان، كلاهما عن النهاية لابن الأثير، والضم وحده عن المصباح للفيومي، وأذهبه: طلاه به أي الذهب كذهبه مشددا، والإذهاب والتذهيب واحد، وهو التمويه بالذهب فهو مذهب وكل مموه بالذهب فقد أذهب، والفاعل مذهب، قال لبيد: أو مذهب جدد على ألواحه ألناطق المبروز والمختوم وشيء ذهيب: مذهب، قال أبو منصور: أراه على توهم حذف الزيادة قال حميد بن ثور: موشحة الأقراب أما سراتها فملس وأما جلدها فذهيب والمذاهب: سيور تموه بالذهب، وقال ابن السكيت في قول قيس بن الخطيم: أتعرف رسما كاطراد المذاهب المذاهب: جلود كانت تذهب، واحدها مذهب، تجعل فيه خطوط مذهبة فترى بعضها في إثر بعض، فكأنها متتابعة، ومنه قول الهذلي: ينزعن جلد المـرء نـز ع القين أخلاق المذاهب يقول: الضباع ينزعن جلد القتيل كما ينزع القين جلد السيوف، قال: ويقال: المذاهب: البرود الموشاة، يقال: برد مذهب، ويقال: ذهبت الشيء فهو مذهب إذا طليته بالذهب. وفي حديث جرير حتى رأيت وجه رسول الله صلى الله عليه وسلم يتهلل كأنه مذهبة قال ابن الأثير: كذا جاء في سنن النسائي، وبعض طرق مسلم، هو من الشيء المذهب أي المموه بالذهب قال: والرواية بالدال المهملة والنون.
والذهبيون من المحدثين جماعة منهم: أبو الحسين عثمان بن محمد، وأبو الوليد سليمان بن خلف الباجي، وأبو طاهر محمد بن عبد الرحمن المخلص الأطروش، وأبو الفتح عمر بن يعقوب بن عثمان الإربلي، وشاهنشاه بن عبد الرازق بن أحمد العامري. ومن المتأخرين: حافظ الشأم محمد بن عثمان قايماز شيخ المصنف، وغيرهم، رضي الله عنهم أجمعين. وتل الذهب من إقليم بلبيس، وخليج الذهب في إقليم الأشمونين، وجزيرة الذهب: اثنتان: إحداهما في المزاحمتين. وذهب الرجل كفرح يذهب ذهبا فهو ذهب وحكى ابن الأعرابي ذهب بكسرتين قال أبو منصور: وهذا عندنا مطرد، إذا كان ثانيه حرفا من حروف الحلق وكان الفعل مكسور الثاني وذلك في لغة بني تميم، وسمعه ابن الأعرابي فظنه غير مطرد في لغتهم فلذلك حكاه: هجم في المعدن على ذهب كثير فرآه فزال عقله وبرق بصره من عظمه في عينه، فلم تطرف، مشتق من الذهب قال الراجز: ذهب لما أن رآها تزمره وقال يا قوم رأيت منكره شذرة واد رأيت الزهره والذهبة بالكسر: المطرة واحدة الذهاب، وحكى أبو عبيد عن أصحابه الذهاب: الأمطار الضعيفة، أو الجود، ج ذهاب قال الشاعر: توضحن في قرن الغزالة بعدماترشفن درات الذهاب الركائك وأنشد الجوهري للبعيث: وذي أشر كالأقحوان تـشـوفـه ذهاب الصبا والمعصرات الدوالح وأنشد ابن فارس في المجمل قول ذي الرمة يصف روضة: حواء قرحاء أشراطية وكفت فيها الذهابث وحفتها البراعيم وفي حديث عل] في الاستسقاء لا قزع ربابهضا: ولا شفان ذهابها الذهاب: الأمطار اللينة، وفي الكلام مضاف محذوف، تقديره: ولا ذات شفان ذهابها. والذهب محركة: مح بالمهملة البيض ومكيال معروف لأهل اليمن، ورأيت في هامش نسخة لسان العرب ما صورته: في نسخة التهذيب الذهب بسكون الهاء ج ذهاب وأذهاب، وجج أي جمع الجمع أذاهب. في حديث عكرمة أنه قال في أذاهب من بر وأذاهب من شعير قال: يضم بعضها إلى بعض فيزكى. وذهوب كصبور: امرأة نقلة الصاغاني. وذهاب كغراب: ع في ديار بلحارث بن كعب. وذهبان كسحبان: ع باليمن بالساحل، وأبو بطن. وذهبابة: قرية من قرى حران، بها توفي أبو العباس أحمد بن عثمان بن الحديد السلمي الدمشقي، ترجمه المنذري في التكملة وكشداد: لقب عمرو بن جندل بن مسلمة، كما سماه ابن الكلبي في جمهرة النسب، أو هو لقب مالك بن جندل الشاعر كملا سماه ابن الكلبي أيضا في كتاب ألقاب الشعراء وقال لقب بقوله: وما سيرهن إذ علون قراقرا بذي يمم ولا الذهاب ذهاب والذهاب ككتاب: موضع، وقيل: هو جبل بعينه قال أبو دواد: لمن طلل كعنوان الكتـاب ببطن لواق أو بطن الذهاب ويضم فيه أيضا، ويروى أيضا كسحاب وهو بالفتح يوم من أيام العرب، واسم قبيلة.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٣٬٨٠٠ذَهَبَ
1 ذَهَبَ ذ , (S, A, &c.,) aor. ذَهَبَ , (A, K,) inf. n. ذَهَابٌ (S, A, Msb, K) and ذِهَابٌ (TA) and ذُهُوبٌ (S, A, K) and مَذْهَبٌ, (A, K,) He (a man, S, [and a beast,]) went [in any manner, or any pace]; went, or passed, along; marched; journeyed; proceeded: went, or passed, away; departed: syn. مَشَى, (A,) or سَارَ, (K,) or مَرّ: (S, A, K:) and said of a mark or trace or the like [as
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٠١١ذَهَبَ
ذَهَبَ A ( n. ac. مَذْهَب 17 , ذَهَاْب 22 , ذِهَاْب 23 , ذُهُوْب 27 ),
a. Went or passed away, departed; vanished, disappeared; died.
b. [ Bi ], Went away with, took away, did away with.
c. [ Ila ], Held, believed, thought, considered, deemed, regarded.
ذَهِبَ
ذَهِبَ A ( n. ac. ذَهَب 4 ),
a. Found a large quantity of gold in a mine.
ذَهَّبَ
ذَهَّبَ II ,
a. Gilded.
أَذْهَبَ
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٩٬١٣١ذهب
ذَهَبَ - يَذْهَبُ - ذَهَاب - ذَاهِب أَذْهَبَ - يُذْهِبُ
ذَهَبَ - يَذْهَبُ + الكائن أو الشيء أو الأمر: يتحرك تاركاً مكانه فلا يبقى له فيه أثر: يكون الشيء أو الكائن في مكانه، ثم يتحرك منه بعيداً بحيث لا يبقى منه شيء في المكان ويختفي أي أثر له فيه
﴿فإذا ذهب الخوف سلقوكم بألسنة حداد﴾: ترك الخوف مكانه في قلوبهم ولم يبقى منه شيئاً فيها: اختفى
الصيغ(٣٥)
- ذَهَبَGittiمعانٍ أخرى: ١(فَعَلَ)×٦
- اذْهَبْGitمعانٍ أخرى: ١(افْعَلْ)×٥
- ذَهَبٍAltın(فَعَلٍ)×٥
- يُذْهِبْكُمْSizi giderir(يُفْعِلْكُمْ)×٤
- اذْهَبَاİkiniz gidin(افْعَلَا)×٢
- اذْهَبُواGidinمعانٍ أخرى: ١(افْعَلُوا)×٢
- فَاذْهَبْGitمعانٍ أخرى: ١(فَافْعَلْ)×٢
- لَذَهَبَÖyleyse gittiمعانٍ أخرى: ١(لَفَعَلَ)×٢
- يَذْهَبُواGiderler(يَفْعَلُوا)×٢
- أَذْهَبَGiderdi(أَفْعَلَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٩٦ (الإجمالي: ٣١٧)
- حلي
الآيات المشتركة: ٤ · Hilye takı demektir
- سور
الآيات المشتركة: ٤ · “Sare” inişli çıkışlı dağ silsilesidir
- برق
الآيات المشتركة: ٣ · Berg parlak taş demektir
- ذأب
الآيات المشتركة: ٢ · Kurt demektir
- لبس
الآيات المشتركة: ٣ · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
- شيأ
الآيات المشتركة: ١٢ · Şey
- ضوأ
الآيات المشتركة: ٢ · Aydınlattı
- لؤلؤ
الآيات المشتركة: ٢ · İnci
- فضض
الآيات المشتركة: ٢ · Fidde, (dat) Gümüş demektir
- جدد
الآيات المشتركة: ٢ · Cedid geniş yol demektir
- غيظ
الآيات المشتركة: ٢ · Öfke
- متع
الآيات المشتركة: ٤ · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
الآيات التي ورد فيها(٥٦)
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ
Götürdü
وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ
Gitti
فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ
Gitti
وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ
Gitti
… تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولَئِكَ …
Gitti
ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى
Gitti
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذهب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مشي, سير, زول |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin bulunduğu yerden ayrılıp akması, geçip gitmesi ve göz alıcı bir sarılıkla parıldaması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın veya niteliğin yerinden bütünüyle ayrılması, izale edilmesi ya da tedavül eden değer olarak akışı |
| Çekirdek Özet 3 | Sabit kalmayan, mekânda hareket eden, el değiştiren veya bütünüyle giderilip yokluğa intikal eden dinamik süreç |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yürüme veya maden olarak görmek; giderilme (izale) ve değer akışı arasındaki yapısal bağı ıskalamak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذه | Zihnin veya bedenin bulunduğu durumdan kopup uzaklaşması, kendinden geçiş veya dağılma | ب | Harekete yön, temas ve nesnel bir akış kazandırarak ayrılmayı fiziksel bir intikale, giderilmeye ya da tedavül eden somut bir cevhere dönüştürmüştür; nitekim aynı çekirdeği taşıyan ذهل kökünde kopuş zihinsel dalgınlık ve dehşetle sınırlı kalırken ذهب kökünde ayrılma tam bir yer değiştirme ve akış halini almıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı, geçiş eşiği (ikiz türetme: d harfinin peltek sesle yoğunlaşmış işareti) | Bir sınırdan veya eşikten diğer tarafa doğru yönelme, geçiş hareketini başlatma payını taşır. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; ortaya çıkma, açığa çıkış ve nefes | Harekete eşlik eden görünürlük, dikkat çekici bir açılma ve enerjinin dışa vurulması payını verir. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, kapalı alan | Harekete yönelen öznenin bir mekânla ilişki kurması, sınırlı bir alandan çıkması ya da bir alana dâhil olması payını katar. |
| ذهب | Bir sınır eşiğinden açığa çıkarak başka bir alana doğru akıp gitme hareketi | Nesnenin veya öznenin bulunduğu kapalı yahut sabit konumdan ayrılarak görünür bir akışla başka bir alana intikal etmesini ve ardında boşluk bırakmasını ifade eder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde hızla akıp giden bol yağmur, yeryüzünü tazeleyip parlatan su akıntısı; topraktan çıkarıldığında göz alıcı parlaklığıyla insanı şaşırtan ve elden ele tedavül eden sarı maden |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kays b. el-Hutaym şiirinde terk edilmiş yurdun izlerini kılıç kınlarındaki altın kakmaların ve yaldızlı şeritlerin akışına benzeterek şöyle demiştir: أتعرِف رسماً كاطّرادِ المَذَاهِبِ / لعَمْرَةَ وَحْشاً غيرَ مَوْقِف راكبِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Zü’r-Rimme, bol yağmurun suladığı ve filizlerle kuşattığı vadiyi tasvir ederken kökün yağmur anlamını şu mısra ile kaydetmiştir: فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَراعيمُ |
المصدر İbn Düreyd el-İştikâk; Halîl b. Ahmed Kitâbü’l-ʿAyn; İbn Manzûr Lisânü’l-ʿArab; İbn Fâris Maqāyīs al-Lugha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça ذهب kökü, Sami dillerinin güney ve kuzeybatı kollarında zengin bir anlamsal süreklilik sergiler. İbranicede zahav (זָהָב) ve Aramice ile Süryanicede dahbā (ܕܗܒܐ) kelimeleri doğrudan altın madenini ifade ederken, Güney Arapçasında (Saba dili) ḏhb kökü hem altın hem de suyun yatağında akması, selin sürükleyip götürmesi anlamlarını muhafaza etmiştir. Bu ikili hat, kökün arkaik katmanında akışkanlık, parıldama ve süratle geçip gitme kavramlarının bir arada bulunduğunu gösterir. Kuzeybatı Sami dillerinde kök daha çok madenin parıltısına ve değerine hasredilmişken, Arapçada hem maden ismi hem de yürümek, geçip gitmek, yok olmak ve gidermek fiillerinin tamamını kapsayan geniş bir semantik merkez korunmuştur.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; Payne Smith Compendious Syriac Dictionary; Biella Dictionary of Old South Arabic.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ayrılma, akıp gitme ve parıldama | Kökün fiil kalıpları mekânsal gidişi ve zevali ifade ederken, isim kalıbı tedavül kabiliyeti en yüksek ve parlak maden olan altına işaret eder; yağmur için kullanılan türev ise toprağı parlatıp canlandıran akıcı suyu gösterir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zahav, Süryanice dahbā, Sabaice ḏhb | Kuzeybatı dillerinde altın ismi ortak kökten gelir; Güney Sami grubunda ise akış ve intikal fiili kökle doğrudan bağlantılıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik su akışı ve sarı maden adlandırmaları | Bazı Doğu Çad ve Berberî dillerinde parıltı ve akıntı bildiren tekil unsurlarla benzerlik kurulsa da doğrudan akrabalık zayıftır. | Muhtemel |
المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques; HALOT; Koehler-Baumgartner.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذهب | Anlamlı | Gitmek, akmak, altın | Bulunduğu yerden ayrılmak, zeval bulmak, göz alıcı maden | Hedef köktür, Kur’an’da geçer |
| ذبه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| هذب | Anlamlı | Hızla koşmak, arıtmak | Bir şeyin fazlalıklarını temizlemek, kusurlarından arındırmak, hızlı akış | Kitâbü’l-ʿAyn’da müsta‘meldir, Kur’an’da geçmez |
| هبذ | Anlamlı | Sürat yapmak | Yürüyüşte ve harekette aşırı hızlı davranmak | Kitâbü’l-ʿAyn’da müsta‘meldir, Kur’an’da geçmez |
| بذه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| بهذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذهب | Merkez | İntikal, izale ve değer akışı | Bir yerden ayrılıp uzaklaşmak, tamamen kaybolup gitmek veya tedavül eden maden olmak | Maddi ve manevi ayrılışı, giderilmeyi ve akışı bütün boyutlarıyla içerir |
| مشي | Komşu | Yürüme | Ayak basarak adım adım ve olağan biçimde ilerleme eylemidir; ذهب kökündeki mutlak ayrılış ve yok oluş vurgusu مشي kökünde bulunmaz | İntikalin fiziki hareket tarzına odaklanır |
| سير | Komşu | Yol alma, seyahat | Belirli bir istikamette, uzun süreli ve planlı hareket halinde olmayı anlatır; ذهب kökü ise ayrılma ve ardında kalmama anına yoğunlaşır | Sürecin devamlılığına işaret eder |
| زول | Komşu | Yok olma, ayrılma | Sabit durumun bozulması ve ortadan kalkmasıdır; ذهب kökünden farklı olarak kendi içinde bir yön ve intikal hedefi taşımaz | Salt zeval ve konum kaybını bildirir |
| ثبت | Zıt | Yerinde durma, kalıcılık | Bir mekânda veya durumda kıpırdamadan, sarsılmadan yerleşik kalmayı ifade eder | Ayrılmanın, akışın ve giderilmenin tam karşıtıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذهب | Gitmek, ayrılmak, altın madeni | Hem fiziksel intikali hem yok etmeyi hem de en kıymetli madeni aynı kökte karşılar | Kesin |
| Latince | ire, abire, aurum | Gitmek, uzaklaşmak, altın | Fiil ve maden anlamı Latincede tümüyle farklı köklerle karşılanır; abire ayrılışı, aurum madeni verir | Güçlü |
| İngilizce | to go, to depart, gold | Gitmek, ayrılmak, altın | Fiil yönü mekânsal hareketi ve yok olmayı karşılar ancak maden ismi ile anlamsal bağı kuramaz | Güçlü |
| Almanca | gehen, fortgehen, Gold | Gitmek, uzaklaşmak, altın | Hareketi ve ayrılmayı gehen/fortgehen karşılar; maden için kullanılan Gold ile dilsel bağ yoktur | Güçlü |
| Fransızca | aller, partir, or | Gitmek, ayrılmak, altın | Partir ayrılışı ve uzaklaşmayı kapsarken cevher anlamı or kelimesine aittir | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary; Kluge Etymologisches Wörterbuch; Lewis & Short.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ذَهَبَ / الذَّهَب | Somut maden ve dünya nimeti olarak altın | İnsanların biriktirdiği servet, takı veya cennet ehlinin zineti bağlamında (Âl-i İmrân 3:14, Tevbe 9:34, Fâtır 35:33) |
| اذْهَبْ / اذْهَبَا / اذْهَبُوا | Mekânsal intikal ve elçilik vazifesiyle gitmek | Bir hedefe doğru yönelme, peygamberlerin tebliğ için muhataba gönderilmesi bağlamında (Tâhâ 20:24, Tâhâ 20:43, Yûsuf 12:87) |
| ذَهَبَ بِـ / لَذَهَبَ | Alıp götürmek, çekip almak, yok etmek | İlahi gücün duyuları, ışığı veya varlığı bütünüyle hükümsüz kılması bağlamında (Bakara 2:17, Bakara 2:20, Mü’minûn 23:91) |
| يُذْهِبْكُمْ / أَذْهَبَ | Bütünüyle izale etmek, gidermek, yerini değiştirmek | Bir kavmi tamamen ortadan kaldırıp yenisini getirme ya da kederi, pisliği bertaraf etme bağlamında (Nisâ 4:133, İbrâhîm 14:19, Fâtır 35:34) |
| تذهب نفسي / تذهب ريحكم | Gücün veya canın tükenmesi, dağılıp gitme | İhtilaflar sebebiyle heybet ve devletin çözülmesi ya da kederden nefsin tükenmesi bağlamında (Enfâl 8:46, Fâtır 35:8) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kudret ve halk/in’âm sıfatları | Allah’ın varlıkları bütünüyle giderip yerlerine yenilerini yaratması (ifnâ ve icâd) ve nurlarını gidermesi tartışması | Yok etme, varlık sahasından bütünüyle çekip alma |
| Fıkıh | Zekât, sarf akdi ve içtihad usulü | Altının nisabı, ribevî malların mübadelesi ve bir âlimin benimsediği fıkhî yol (mezhep) | Servet ölçüsü ve benimsenip takip edilen fıkhî istikamet |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlilleri | Münafıkların nurlarının giderilmesi ve hakikatin aydınlığından tamamen mahrum kalışlarının tasviri | Maddi ışıktan manevi hidayet kaybına intikal |
| Hadis | Ahlakî ve fıkhî hükümler | İhtiyaç gidermek için gözden uzaklaşma (el-mezheb) ile altın kullanımına dair nehiyler | Mekânda uzaklaşma ve madenin dünyevi cazibesi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun hakikate yönelişi ve batılın giderilmesi | Hidayet yoluna süluk ve günahların izalesi | İntikal ve tezkiye | Dinin emrettiği istikamete yönelmek ve kötülüklerin giderilmesini temin etmek | Kesin |
| İlmi | Fikrî yöntem ve usul | Mezhep | Yöntemsel seyr | Bir müçtehidin delillerden hareketle benimsediği ve izlediği metodolojik yol | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal güç ve hâkimiyet dengesi | Rîhin (iktidar gücünün) zevali | Otorite korunumu | Tefrikaya düşüldüğünde devletin ve caydırıcılığın dağılıp yok olması | Güçlü |
| İktisadi | Değer ölçüsü ve mübadele aracı | Altın (asli para) | Tedavül ve tasarruf | Piyasadaki değer akışını sağlayan ve biriktirilmesi yasaklanan likit sermaye | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektörel yer değiştirme ve faz dönüşümü | Bir parçacığın başlangıç noktasından ayrılarak başka bir konuma akması ya da bir enerjinin sistemden bütünüyle yayılarak yok olması süreci | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal hareketlilik ve sermaye likiditesi | Bireylerin veya zümrelerin bir statüden diğerine intikali ile değerlerin piyasada el değiştirerek akışkanlık kazanması | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir adım atma fiili veya sadece süs eşyası olan madenle sınırlandırmak; giderilme (izale) ve değer akışı boyutlarını birbirinden koparmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; fiziksel yürümeden elçilik vazifesine, servetin tedavülünden varlığın tamamen yok edilip yerine yenisinin ikame edilmesine kadar varoluşsal bir akış ve intikali kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki ilahi müdahaleyi sadece basit bir kayıp sanmak; altının birikim değil tedavül aracı olduğunu gözden kaçırarak iktisadi ve ahlaki ilkeleri yanlış yorumlamak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an’ın varlık, hareket, helak ve değer anlayışının merkezinde yer alır; nurların söndürülmesi, kavimlerin değişimi ve servetin akışı bu kökün intikal ve zeval dinamiğiyle açıklanır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojisini anlatan mesellerde, peygamberlerin tebliğ için görevlendirildiği kıssalarda, infak ve kenz ayetlerinde ve ilahi kudretle helak tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Değerin durağan biriktirme ile değil akışla sağlandığını ortaya koyar; varlığın kendiliğinden değil, ilahi iradenin onu gidermesi veya sabit kılmasıyla kaim olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir mekândan bütünüyle ayrılıp başka bir yöne doğru akmak, gözden kaybolmak ve yeryüzünü parlatan ya da elden ele gezen sarı maden olmak.
- Soyut anlamBir niteliğin, varoluş durumunun veya gücün mevcut sistemden bütünüyle çekilip alınması, izale edilmesi ve değerin tedavül yoluyla intikali.
- Sistematik karşılıkSabitliğin karşıtı olarak varlık, güç ve değerin konum değiştirme, tükenme veya el değiştirme sürekliliği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sistemin başlangıçtaki varlık, nur, güç veya değer miktarını temsil eder. parametresi, kökün ifade ettiği akış, intikal ve izale hızını gösteren vektörel akıdır. zaman aralığı sonunda sistemdeki büyüklüğü, ayrılıp giden akısı oranında eksilmekte veya tamamen sıfırlanarak yerini başka bir duruma bırakmaktadır; bu da kökün hem gitme hem bütünüyle giderme dinamiğini modeller.