سجد
س - ج - د
جذر- الورود: ٩٢
- الآيات: ٨١
- الصيغ: ٣٤
- المعاجم: ١٣
Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi yere eğilmiş ağaçtır. Alnı yere koymaya secde denir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi yere eğilmiş ağaçtır. Alnı yere koymaya secde denir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٣٢٦باب الجيم والسين والدال معهما
ج د س، ج س د، س ج د، س د ج مستعملات
جدس:
جَديسٌ حيٌّ كانوا يناسبون عاداً، وهم إخوةُ طَسمٍ، وكانت منازلهم اليمامة، قال:
بوارُ طَسمٍ بيدي جَديسِ
جسد:
الجَسَدُ للإنسان، ولا يقال لغير الإنسان جَسَدٌ من خلق الأرض. وكل خلقٍ لا يأكلُ ولا يشرب من نحو الملائكة والجنِّ مما يَعقِل فهو جَسَدٌ.
وكان عِجلُ بني إسرائيل جَسَداً لا يأكل ولا يشرب ويصيح، وقوله تعالى: "وما
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧٨٣سَجَدَ: خضع. وقال:
بِجَمْعٍ تَضِلُّ البُلْقُ في حَجَراتِهِتَرى الأُكْمَ فيها سُجَّداً للحَوافِرِ
ومنه سُجودُ الصلاة، وهو وضع الجَبْهة على الأَرْضِ. والاسْمُ السِجْدَةُ بالكسر. وسورة السَجْدَةِ. أبو عمرو: أَسْجَدَ الرَجُلُ: طَأْطَأَ رَأْسَهُ وانْحَنى. وأنشد أعرابِيٌّ من بني أسد:
وَقُلْنَ لَهُ أَسْجِدْ لِلَيْلَى فَأَسْجَدا
والسَجَّادَةُ: الخُمْرَةُ. وأَثَر السجود أيضاً في الجبهة. والإسجادُ:
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٨٬٣٨٥ج س د
جسد ، جدس ، سجد ، سدج ، دسج : مستعملة .
جدس : قال الليث : جَدِيسٌ : حَيٌّ من عَرَبِ عادٍ الأولى ، وهم إخْوَةُ طَسْمٍ ، وكانت مَنازِلُهُمْ اليمامَةَ ، وفيهم يَقُولُ رُؤبَةُ :
بَوَارُ طَسْمٍ بِيَدَيْ جَدِيسِ
وروِي عن مُعَاذِ بنِ جَبَل أنه قال : ( منْ كانَتْ له أرضٌ جادِسَةٌ قد عُرفتْ لهُ في الجاهِلِيَّةِ حَتى أَسْلَمَ فَهِيَ له ) .
قال أبو عبيد : الأرضُ الجادِسَةُ : التي لم تُعمَرْ ولم
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٧٨٤(باب السين والتاء وما يثلثهما)
(ستر) السين والتاء والراء كلمةٌ تدلُّ على الغِطاءِ. تقول: سترت الشيء ستراً. والسُّتْرَة: ما استترت به، كائناً ما كان. وكذلك السِّتَار([1]). فأمَّا الإستار، وقولهم إستار الكعبة، فالأغلبُ أنه من السِّتْر، وكأنَّه أراد به ما تُستَر به الكعبة من لباسٍ. إلاَّ أنَّ قوماً زعموا أنْ ليس ذلك من اللِّباس، وإنما هو من العَدَد. قالوا: والعرب تسمِّي الأربعة الإستار([2])،
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬١٥٧- السجود أصله: التطامن (التطامن: الانحناء) والتذلل، وجعل ذلك عبارة عن التذلل لله وعبادته، وهو عام في الإنسان، والحيوانات، والجمادات، وذلك ضربان: سجود باختيار، وليس ذلك إلا للإنسان، وبه يستحق الثواب، نحو قوله: ﴿فاسجدوا لله واعبدوا﴾ [النجم/62]، أي: تذللوا له، وسجود تسخير، وهو للإنسان، والحيوانات، والنبات، وعلى ذلك قوله: ﴿ولله يسجد من في السموات والأرض طوعا وكرها وظلالهم بالغدو والآصال﴾ [الرعد/ 15]،
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٩٥س ج د
رجال ونساء سجد وباتوا ركوعاً سجوداً ورجـل سجـاد وعلـى وجهـه سجـادة وهـي أثـر السجود وبسط سجادته ومسجدته وسمعت العـرب يضمـون السيـن.
ويجعـل الكافـور علـى مساجد الميت جمع مسجد بفتح الجيم.
ومن المجاز: شجر ساجد وسواجد وشجرة ساجدة: مائلة.
والسفينة تسجد للرياح: تطيعها وتميل بميلها.
قال بشر: أجالد صفهم ولقد أراني على زوراء تسجد الرياح وفلان ساجد المنخز إذا كان ذليلاً خاضعاً.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬١٥٣الساجد: المنتصب في لغة طيّء، قال الأَزهري: ولا يحفظ لغير الليث. ابن سيده: سَجَدَ يَسْجُدُ سجوداً وضع جبهته بالأَرض، وقوم سُجَّدٌ وسجود. وقوله عز وجل: وخروا له سجداً؛ هذا سجود إِعظام لا سجود عبادة لأَن بني يعقوب لم يكونوا يسجدون لغير الله عز وجل. قال الزجاج: إِنه كان من سنة التعظيم في ذلك الوقت أَن يُسْجَد للمعظم، قال وقيل: خروا له سجداً أَي خروا لله سجداً؛ قال الأَزهري: هذا قول الحسن والأَشبه
الساجد: المنتصب في لغة طيّء، قال الأَزهري: ولا يحفظ لغير الليث. ابن سيده: سَجَدَ يَسْجُدُ سجوداً وضع جبهته بالأَرض، وقوم سُجَّدٌ وسجود. وقوله عز وجل: وخروا له سجداً؛ هذا سجود إِعظام لا سجود عبادة لأَن بني يعقوب لم يكونوا يسجدون لغير الله عز وجل. قال الزجاج: إِنه كان من سنة التعظيم في ذلك الوقت أَن يُسْجَد للمعظم، قال وقيل: خروا له سجداً أَي خروا لله سجداً؛ قال الأَزهري: هذا قول الحسن والأَشبه بظاهر الكتاب أَنهم سجدوا ليوسف، دل عليه رؤْياه الأُولى التي رآها حين قال: إِني رأَيت أَحد عشر كوكباً والشمس والقمر رأَيتهم لي ساجدين؛ فظاهر التلاوة أَنهم سجدوا ليوسف تعظيماً له من غير أَن أَشركوا بالله شيئاً، وكأَنهم لم يكونوا نهوا عن السجود لغير الله عز وجل، فلا يجوز لأَحد أَن يسجد لغير الله؛ وفيه وجه آخر لأَهل العربية: وهو أَن يجعل اللام في قوله: وخروا له سجداً، وفي قوله: رأَيتهم لي ساجدين، لام من أَجل؛ المعنى: وخروا من أَجله سجداً لله شكراً لما أَنعم الله عليهم حيث جمع شملهم وتاب عليهم وغفر ذنبهم وأَعز جانبهم ووسع بيوسف، عليه السلام؛ وهذا كقولك فعلت ذلك لعيون الناس أَي من أَجل عيونهم؛ وقال العجاج: تَسْمَعُ لِلجَرْعِ، إِذا استُحِيرا، للماء في أَجوافها، خَريرَا أَراد تسمع للماء في أَجوافها خريراً من أَجل الجرع. وقوله تعالى: وإِذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم؛ قال أَبو إِسحق: السجود عبادة لله لا عبادة لآدم لأَن الله، عز وجل، إِنما خلق ما يعقل لعبادته. والمسجَد والمسجِد: الذي يسجد فيه، وفي الصحاح: واحد المساجد. وقال الزجاج: كل موضع يتعبد فيه فهو مسجَِد، أَلا ترى أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: جعلت لي الأَرض مسجداً وطهوراً. وقوله عز وجل: ومن أَظلم ممن منع مساجد الله؛ المعنى على هذا المذهب أَنه من أَظلم ممن خالف ملة الإِسلام؟ قال: وقد كان حكمه أَن لا يجيء على مَفْعِل ولكنه أَحد الحروف التي شذت فجاءَت على مَفْعِل. قال سيبويه: وأَما المسجد فإِنهم جعلوه اسماً للبيت ولم يأْت على فَعَلَ يَفْعُلُ كما قال في المُدُقِّ إِنه اسم للجلمود، يعني أَنه ليس على الفعل، ولو كان على الفعل لقيل مِدَقٌّ لأَنه آلة، والآلات تجيء على مِفْعَلٍ كمِخْرَزٍ ومِكنَسٍ ومِكسَحٍ. ابن الأَعرابي: مسجَد، بفتح الجيم، محراب البيوت؛ ومصلى الجماعات مسجِد، بكسر الجيم، والمساجد جمعها، والمساجد أَيضاً: الآراب التي يسجد عليها والآراب السبعة مساجد. ويقال: سَجَدَ سَجْدَةً وما أَحسن سِجْدَتَه أَي هيئة سجوده. الجوهري: قال الفراء كل ما كان على فَعَلَ يَفْعُل مثل دخل يدخل فالمفعل منه بالفتح، اسماً كان أَو مصدراً، ولا يقع فيه الفرق مثل دخل مَدْخَلاً وهذا مَدْخَلُه، إِلا أَحرفاً من الأَسماء أَلزموها كسر العين، من ذلك المسجِد والمطلِع والمغرب والمشرق والمَسْقِط والمَفْرِق والمَجْزِر والمَسْكِن والمَرْفِق مِن رَفَقَ يَرْفُقُ والمَنْبِت والمَنْسِك من نَسَك ينَّسُك، فجعلوا الكسر علامة الاسم، وربما فتحه بعض العرب في الاسم، فقد روي مسكَن ومسكِن وسمع المسجِد والمسجَد والمطلِع والمطلَع، قال: والفتح في كله جائز وإِن لم نسمعه. قال: وما كان من باب فَعَل يفعِل مثل جلس يجلِسُ فالموضع بالكسر والمصدر بالفتح للفرق بينهما، تقول: نزل منزَلاً بفتح الزاي، تريد نزل نزولاً، وهذا منزِله، فتكسر، لأَنك تعني الدار؛ قال: وهو مذهب تفرد به هذا الباب من بين أَخواته، وذلك أَن المواضع والمصادر في غير هذا الباب ترد كلها إِلى فتح العين ولا يقع فيها الفرق، ولم يكسر شيء فيما سوى المذكور إِلا الأَحرف التي ذكرناها. والمسجدان: مسجد مكة ومسجد المدينة، شرفهما الله عز وجل؛ وقال الكميت يمدح بني أُمية: لكم مَسْجِدَا الله المَزُورانِ، والحَصَى لكم قِبْصُه من بين أَثرَى وأَقتَرا القِبْصُ: العدد. وقوله: من بين أَثرى وأَقترا يريد من بين رجل أَثرى ورجل أَقتر أَي لكم العدد الكثير من جميع الناس، المُثْري منهم والمُقْتِر.والمِسْجَدَةُ والسَّجَّادَةُ: الخُمْرَةُ المسجود عليها. والسَّجَّادةُ: أَثر السجود في الوجه أَيضاً. والمَسْجَدُ، بالفتح: جبهة الرجل حيث يصيبه نَدَبُ السجود. وقوله تعالى: وإِن المساجد لله؛ قيل: هي مواضع السجود من الإِنسان: الجبهة والأَنف واليدان والركبتان والرجلان. وقال الليث في قوله: وإِن المساجد لله، قال: السجود مواضعه من الجسد والأَرض مساجد، واحدها مسجَد، قال: والمسجِد اسم جامع حيث سجد عليه، وفيه حديث لا يسجد بعد أَن يكون اتخذ لذلك، فأَما المسجد من الأَرض فموضع السجود نفسه؛ وقيل في قوله: وإِن المساجد لله، أَراد أَن السجود لله، وهو جمع مسجد كقولك ضربت في الأَرض. أَبو بكر: سجد إِذا انحنى وتطامن إِلى الأَرض. وأَسجَدَ الرجلُ: طأْطأَ رأْسه وانحنى، وكذلك البعير؛ قال الأَسدي أَنشده أَبو عبيد: وقلنَ له أَسجِدْ لِلَيْلى فأَسجَدَا يعني بعيرها أَنه طأْطأَ رأْسه لتركبه؛ وقال حميد بن ثور يصف نساء: فُضولَ أَزِمَّتِها أَسجَدَتْ سجودَ النصارى لأَرْبابِها يقول: لما ارتحلن ولوين فضول أَزمَّة جمالهن على معاصمهن أَسْجدت لهن؛ قال ابن بري صواب إِنشاده: فلما لَوَيْنَ على مِعْصَمٍ، وكَفٍّ خضيبٍ وأَسوارِها، فُضولَ أَزِمَّتِها، أَسْجدت سجودَ النصارى لأَحْبارِها وسجدَت وأَسجدَتْ إِذا خفضت رأْسها لتُرْكَبَ. وفي الحديث: كان كسرى يسجد للطالع أَي يتطامن وينحني؛ والطالِعُ: هو السهم الذي يجاوز الهَدَفَ من أَعلاه، وكانوا يعدونه كالمُقَرْطِسِ، والذي يقع عن يمينه وشماله يقال له عاصِدٌ؛ والمعنى: أَنه كان يسلم لراميه ويستسلم؛ وقال الأَزهري: معناه أَنه كان يخفض رأْسه إِذا شخص سهمه، وارتفع عن الرَّمِيَّة ليتَقَوَّم السهم فيصيب الدارَةَ. والإِسجادُ: فُتورُ الطرفِ. وعين ساجدة إِذا كانت فاترة. والإِسجادُ: إِدامة النظر مع سكون؛ وفي الصحاح: إِدامة النظر وإِمراضُ الأَجفان؛ قال كثير: أَغَرَّكِ مِنِّي أَنَّ دَلَّكِ، عندنا، وإِسجادَ عيْنَيكِ الصَّيودَيْنِ، رابحُ ابن الأَعرابي: الإِسجاد، بكسر الهمزة، اليهودُ؛ وأَنشد الأَسود: وافى بها كدراهم الإِسجاد (* قوله «وافى بها إلخ» صدره كما في القاموس: من خمر ذي نطق أغن منطق). أَبو عبيدة: يقال اعطونا الإِسجاد أَي الجزية، وروي بيت الأَسود بالفتح كدراهم الأَسجاد. قال ابن الأَنباري: دراهم الأَسجاد هي دراهم ضربها الأَكاسرة وكان عليها صُوَرٌ، وقيل: كان عليها صورة كسرى فمن أَبصرها سجد لها أَي طأْطأَ رأْسه لها وأَظهر الخضوع. قاله في تفسير شعر الأَسود بن يعفر رواية المفضل مرقوم فيه علامة أَي (* قوله «علامة أي» في نسخة الأصل التي بأيدينا بعد أي حروف لا يمكن أَن يهتدي اليها أحد) . . . . ونخلة ساجدة إِذا أَمالها حملها. وسجدت النخلة إِذا مالت. ونخل سواجد: مائلة؛ عن أَبي حنيفة؛ وأَنشد للبيد: بين الصَّفا وخَلِيج العينِ ساكنةٌ غُلْبٌ سواجدُ، لم يدخل بها الخَصَرُ قال: وزعم ابن الأَعرابي أَن السواجد هنا المتأَصلة الثابتة؛ قال وأَنشد في وصف بعير سانية: لولا الزِّمامُ اقتَحَم الأَجارِدا بالغَرْبِ، أَوْ دَقَّ النَّعامَ الساجدا قال ابن سيده: كذا حكاه أَبو حنيفة لم أُغير من حكايته شيئاً. وسجد: خضع؛ قال الشاعر: ترى الأُكْمَ فيها سُجَّداً للحوافِرِ ومنه سجود الصلاة، وهو وضع الجبهة على الأَرض ولا خضوع أَعظم منه. والاسم السجدة، بالكسر، وسورة السجدة، بالفتح. وكل من ذل وخضع لما أُمر به، فقد سجد؛ ومنه قوله تعالى: تتفيأُ ظلاله عن اليمين والشمائل سجداً لله وهم داخرون أَي خضعاً متسخرة لما سخرت له. وقال الفراء في قوله تعالى: والنجم والشجر يسجدان؛ معناه يستقبلان الشمس ويميلان معها حتى ينكسر الفيء. ويكون السجود على جهة الخضوع والتواضع كقوله عز وجل: أَلم ترَ أَن الله يسجد له من في السموات (الآية) ويكون السجود بمعنى التحية؛ وأَنشد: مَلِكٌ تَدِينُ له الملوكُ وتَسْجُدُ قال ومن قال في قوله عز وجل: وخروا له سجداً، سجود تحية لا عبادة؛ وقال الأَخفش: معنى الخرور في هذه الآية المرور لا السقوط والوقوع. ابن عباس وقوله، عز وجل: وادخلوا الباب سجداً، قال: باب ضيق، وقال: سجداً ركعاً، وسجود الموات محمله في القرآن طاعته لما سخر له؛ ومنه قوله تعالى: أَلم تر أَن الله يسجد له من في السموات ومن في الأَرض، إِلى قوله: وكثير حق عليه العذاب؛ وليس سجود الموات لله بأَعجب من هبوط الحجارة من خشية الله، وعلينا التسليم لله والإِيمان بما أَنزل من غير تطلب كيفية ذلك السجود وفقهه، لأَن الله، عز وجل، لم يفقهناه، ونحو ذلك تسبيح الموات من الجبال وغيرها من الطيور والدواب يلزمنا الإِيمان به والاعتراف بقصور أَفهامنا عن فهمه، كما قال الله عز وجل: وإِن من شيء إِلا يسبح بحمده ولكن لا تفقهون تسبيحهم.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬٠٣٧* س ج د * * سَجَدَ * خضع ومنه * سُجُودُ * الصلاة وهو وضع الجبهة على الأرض وبابه دخل والاسم * السِّجْدَةُ * بكسر السين وسورة * السَّجْدةِ * بفتح السين و * السَّجَّادَةُ * الخُمْرة قلت الخُمْرة سجادة صغيرة تُعمل من سعف النخل وتُرمل بالخيوط ز و * المَسْجِدُ * بكسر الجيم وفتحها معروف قال الفراء ما كان على فعل يفعُل كدخل يدخل فالمفعل منه بفتح العين اسما كان أو مصدرا تقول دخل مدخلا وهذا مدخله إلا أحرفا
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٤٨١سجد: خضع ومنه سجود الصلاة، وهو وضع الجبهة على الأرض، ولا خضوع أعظم منه، والاسم: السجدة، بالكسر. وسجد: انتصب في لغة طيئ قال الأزهري: ولا يحفظ لغير الليث، ضد. قال شيخنا: وقد يقال لا ضدية بين الخضوع والانتصاب، كما لا يخفى، قال بان سيده: سجد يسجد سجودا: وضع جبهته على الأرض، وقوم سجد وسجود. وقال أبو بكر: سجد إذا انحنى وتطأمن إلى الأرض. وأسجد: طاطأ رأسه وانحنى وكذلك البعير، وهو مجاز. قال الأسدي أنشده
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١١٬٢١٠سَجَدَ
1 سَجَدَ ذ , (S, A, Msb, K, &c.,) [aor. سَجُدَ ,] inf. n. سُجُودٌ, (Msb,) He was, or became, lowly, humble, or submissive; syn. خَضَعَ, (S, A, K, TA,) or تَطَامَنَ, and ذَلَّ: (Msb:) or he bent him-self down towards the ground: (Aboo-Bekr, TA: [and such is often meant by خَضَعَ and by تَطَامَنَ:]) [or it has both of these significations combined; i. e. he was, or became, lowly, humble, or
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٢٢سَجَدَ
سَجَدَ U ( n. ac. سُجُوْد 27 ),
a. Bowed down, prostrated himself.
b. [ La ], Bowed down to; adored.
c. Stood erect.
سَجِدَ
سَجِدَ A ( n. ac. سَجَد 4 ),
a. Was swollen ( foot ).
أَسْجَدَ
أَسْجَدَ IV ,
a. Bent his head; bowed down.
b. [ La ], Looked at, eyed.
مَسْجَدَة
مَسْجَدَة 17t ,
a. see 28t .
مَسْجِد
مَسْجِد 18 , ( pl. مَسَاْجِدُ 44 ),
a. Place of prayer : mosque &c.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٣٢٬١٣٣سجد
سَجَدَ - يَسْجُدُ - سُجُوْد - سَاجِد - سَاجِدِيْن - سُجَّد - سُجَّداً - مَسْجِد - مَسَاجِد
سَجَدَ - يَسْجُدُ + كائن + لـِ كائن آخر أو لإله: يبدي علامات الخضوع والانقياد والذل له
وتختلف علامات الخضوع والانقياد والذل من كائن لآخر:
فهي في البشر عند سجودهم لله: ينزل المرء على ركبتيه ويضع جبهته وكفيه على الأرض في وضعية السجود المعروفة
وفي سجود
الصيغ(٣٤)
- الْمَسْجِدِMescit(الْمَفْعِلِ)×١٢
- سُجَّدًاSecde edenler(فُعَّلًا)×١١
- اسْجُدُواSecde edin(افْعُلُوا)×٦
- السُّجُودِSecde etmek(الْفُعُولِ)×٦
- السَّاجِدِينَSecde edenler(الْفَاعِلِينَ)×٥
- سَاجِدِينَSecde edenler(فَاعِلِينَ)×٥
- فَسَجَدُواHemen secde ettiler(فَفَعَلُوا)×٥
- يَسْجُدُونَSecde ederler(يَفْعُلُونَ)×٤
- الْمَسْجِدَMescit(الْمَفْعِلَ)×٣
- مَسَاجِدَMescitler(مَفَاعِلَ)×٣
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٥١ (الإجمالي: ٣٧٧)
- حرم
الآيات المشتركة: ١٥ · Hiram keçe demektir
- بلس
الآيات المشتركة: ٨ · Belas kıl keçesi demektir
- ركع
الآيات المشتركة: ٦ · “Ruk’a” eğilerek bakılmadan dibi görülmeyen derin yer…
- أدم
الآيات المشتركة: ٧ · Edim dibalı deri demektir
- شطر
الآيات المشتركة: ٣ · Merkez
- حيث
الآيات المشتركة: ٦ · Hayese sürülmüş tarla demektir
- عكف
الآيات المشتركة: ٤ · Örgülü saç demektir
- خرر
الآيات المشتركة: ٤ · Sel suyunun yardığı hendek demektir
- صدد
الآيات المشتركة: ٦ · Alıkoyarlar
- حطط
الآيات المشتركة: ٢ · Hatit (Tı) cüce demektir
- حلق
الآيات المشتركة: ٢ · Boğaz, halka demektir
- سوي
الآيات المشتركة: ٧ · Seviye: Engebesiz düz yerdir
الآيات التي ورد فيها(٨١)
… فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ …
Mescit
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
Mescit
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا …
Mescit
… أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ …
Mescit
… عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
Mescit
… فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا …
Mescit
وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
Mescit
… عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ …
Mescit
أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي …
Mescit
سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ
Mescit
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سجد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ركع, خضع, قنت |
| Zıt Kök | كبر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın boyun bükmesi, başını öne eğmesi, yere doğru alçalması ve fiziksel olarak yataylaşması |
| Çekirdek Özet 2 | İrade sahibi veya gayriiradi bütün varlıkların mutlak yaratıcı karşısında haddini bilmesi, teslimiyet göstermesi ve ontolojik teshire boyun eğmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel ve kozmik ölçekte kibrin tasfiyesi, otoriteye koşulsuz boyun eğiş ve bu itaatin mekânsal/eylemsel olarak kurumsallaşması |
| Kritik Hata Riski | Secdeyi yalnızca namazdaki bedensel bir rükünden ibaret sayıp kâinattaki ontolojik boyun eğişi ve iradi teslimiyetin siyasal/ahlaki boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سج | Yayılma, sessizce akma, örtme, sakinleşip yatışma ve kendi sınırlarına çekilme; nitekim سجر dolup taşma ve tutuşmayı, سجل akıtılıp yazılmayı ve hükmün kayda geçmesini, سجن bir yere kapatıp hapsetmeyi, سجي ise gecenin karanlığıyla her yanı bürüyüp dinginleştirmesini ifade eder. | د | Eklenen د harfi (kapı, sınır, eşik, duruş ve somut bir noktaya varma hareketi), çekirdekteki yayılma ve yatışma hareketini aşağıya doğru nihai bir sınıra ulaştırarak başın veya gövdenin yere temas ettiği kesin bir eğilme ve teslimiyet duruşuna dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, zemine yaslanma | Hareketin dayandığı omurgayı, tutunma noktasını veya mevcut direncin kırılma zeminini imler. |
| ج | Deve, taşıma, yol alma, toparlanıp eğilme | Gövdenin ağırlığıyla birlikte bükülmesini, yük karşısında diz çökme ve alçalma devinimini temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, eşik ve sınıra varış | Hareketin ulaştığı alt sınırı, teslimiyet eşiğini ve yere temas ederek tamamlanan son noktayı gösterir. |
| سجد | Destek ve dik duruşun kırılarak gövdenin eşiğe doğru bükülüp alçalması | Dik ve müstakil duran varlığın kendi gücünden vazgeçip bir üst otoritenin eşiğinde başını yere doğru eğmesi ve sınırına kapanması hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir canlının başını öne eğmesi, devenin binilmek için boynunu yere doğru uzatması, meyve yüklü ağacın dallarının yere sarkması ve geminin rüzgârın yönüne boyun eğip yatmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem kullanımında binek hayvanının boyun eğmesi ve Hristiyanların din adamları önünde eğilmeleri bu kökle ifade edilmiştir. Humayd el-Erkat şöyle der: فُضُولَ أزِمّتِها أسْجَدَتْ / سُجودَ النَّصارى لأربابِها (Yularlarının fazlalıkları, Hristiyanların efendilerine secde edişi gibi binekleri boyun eğdirdi). Ayrıca Esedli bir bedevî devenin çöküp boyun eğişini tarif ederken وقُلنَ له أَسْجِدْ لليلَى فأسْجَدَا demiştir. Bişr b. Ebî Hâzim ise geminin rüzgâra tabi oluşunu على زوراء تسجد للرياح dizesiyle anlatır. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde hükümdarların huzurunda yapılan ta’zim rükûu ve Sasani paraları üzerindeki kral resimlerine gösterilen hürmet için bu kök türetilmiştir; bu paralara دراهم الإسجاد denilirdi. Gözlerin süzülüp uysallaşması عين ساجدة ifadesiyle, dik duruşun zıddı olan alçalma hâli ise ساجد المنخز deyimiyle karşılanmıştır. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha ve Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinin batı ve güney kollarında bu kök belirgin bir tapınma, hürmet ve fiziksel eğilme semantiği taşır. Ârâmîce ve Süryânîce zemininde yer alan sgad (סְגִד / ܣܓܕ) fiili doğrudan yere kapanmak, tapınmak ve hürmetle boyun eğmek manasındadır; nitekim ibadethane veya sunak anlamındaki mesgədhā (ܡܣܓܕܐ) formu da doğrudan bu kökten türemiştir. Nebatî ve Palmira kitabelerinde de adak taşları ve kutsal alanlar için msgd' biçimi belgelenmektedir. İbranicede bu fiil Eski Ahit'in geç Ârâmîce bölümlerinde (Daniel kitabı) putun önünde yere kapanmayı ifade etmek üzere yer alır. Kökün Proto-Sami düzeyinde ilkin fiziksel bir alçalma ve boyun bükme hareketine işaret ettiği, ardından Güney ve Kuzeybatı Sami dillerinde kutsal bir otorite veya hükümdar karşısında yere kapanma biçimindeki ritüelistik boyuta evrildiği görülür. Arapçada kök hem ilksel fiziksel anlamını (ağacın veya devenin eğilmesi) korumuş hem de tevhid inancı doğrultusunda yalnızca Allah’a has kılınan mutlak bir ibadet formuna dönüşmüştür.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Compendious Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سجد kökünden türeyen سُجُود ve مَسْجِد kelimeleri | Fiziksel olarak başı öne eğmek ve yere yapıştırmak anlamından, zihinsel ve kalbî kibirden arınarak mutlak Yaratıcı önünde alçalmaya ve bunun yapıldığı yere geçiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ârâmîce ve Süryânîce sgad (ܣܓܕ), Nebatîce msgd' | Boyun eğmek, tapınmak, yere kapanmak ve ibadet mahalli anlamları Sami dilleri ortak dinî sözvarlığının bir parçasıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin dış soydaşlık tespit edilmedi | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında kökün doğrudan ses denkliği gösteren düzenli bir karşılığına ulaşılamamıştır. | Muhtemel |
المصدر HALOT, Payne Smith, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سجد | Anlamlı | Baş eğmek, yere kapanmak | Boyun büküp alçalmak, mutlak otorite karşısında haddini bilmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| سدج | Anlamlı | Uydurmak, yalan düzmek | Asılsız sözler tertip etmek, gerçeği eğip bükerek asılsız kurgu yapmak. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| جسد | Anlamlı | Cisim, somut beden | Ruhsuz veya hareketsiz gövde, kan ve etten oluşan maddi varlık. | Kur'an'da geçer; somutlaşma ve yoğunlaşma ortak paydasıdır. |
| جدس | Anlamlı | Sertleşmiş toprak, çorak zemin | Üzerinde bitki bitmeyen sert ve basılmış yer, mezar. | Kur'an'da geçmez; yere ve alçak zemine temas yönüyle ilişkilidir. |
| دسج | Anlamlı | Gizlice ilerlemek, sokulmak | Karanlıkta veya fark ettirmeden yürümek, hileyle yaklaşmak. | Kur'an'da geçmez; gövdeyi alçaltarak gizlenme çağrışımı taşır. |
| دجس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bağımsız ve işlek bir semantik kök olarak kaydedilmemiştir. | Sözlüklerde mühmel kabul edilir. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سجد | Merkez | Alçalma ve teslimiyet | Alnın bizzat yere konulması veya bir varlığın varoluşsal olarak mutlak itaate girmesidir. | İtaatin ve teslimiyetin varabileceği en son ve en somut fiziksel/metafiziksel noktadır. |
| ركع | Komşu | Eğilme | Belden bükülerek eğilmektir; yere kapanmayı değil, ayakta duruş ile yere kapanış arasındaki geçişi ifade eder. | Tam bir temas ve sıfırlanma içermez, teslimiyetin başlangıç safhasıdır. |
| خضع | Komşu | Boyun bükme | Boynun öne düşmesi, sesin kısılması ve psikolojik olarak bir gücün karşısında ezilmektir. | Daha ziyade duruş, bakış ve ses tonundaki yumuşama ve kırılmayı belirtir. |
| قنت | Komşu | Sürekli itaat | Saygıyla ve sükûnetle ilahi emre amade olup divanda kıyamda veya itaatte durmaktır. | Eylemin sürekliliğine, içsel bağlılığına ve emre hazır bulunuşluğuna odaklanır. |
| كبر | Zıt | Büyüklük taslama | Kendini büyük görmek, başkalarının ve ilahi otoritenin üzerinde konumlandırmak, eğilmeyi reddetmektir. | Secdenin içerdiği alçalma ve sınırını bilme hareketinin tam zıddı olan hadsizleşmedir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سجد | Başı eğmek, yere kapanmak, teslim olmak | Hem fiziki alçalmayı hem kozmik boyun eğişi hem de ibadet kastıyla alnın yere konmasını içerir. | Kesin |
| Latince | Prosternere, adorare | Yere serilmek, tapınmak | Prosternere öne doğru yere kapanma hareketini karşılar fakat ibadet boyutunu her zaman vermez; adorare ise tapınma kastını verir ancak beden hareketini dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Prostrate, bow down, submit | Yere kapanmak, boyun eğmek | Prostrate yere uzanıp kapanmayı tam verir; submit kavramın ontolojik teslimiyet boyutunu karşılar ancak tekil bir kelime her iki katmanı aynı anda yüklenemez. | Güçlü |
| Almanca | Niederwerfen, sich beugen | Yere kapanmak, eğilmek | Sich niederwerfen fiziksel olarak kendini yere atmayı ve kapanmayı aktarır; sich beugen ise iradi boyun eğmeyi karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Se prosterner, s'incliner | Secde etmek, eğilmek | Se prosterner saygı veya ibadetle yere yüzüstü kapanma fiilidir; kökün hem bedensel hem de saygı bildiren ritüel yönünü oldukça dengeli aktarır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتَكُونَ مِنَ السَّاجِدِينَ / وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا | Fiziksel olarak başı eğip alçalmak | Şehre girerken tevazu ile boyun büküp girme emri ve meleklerin fiziksel hürmet duruşu; Bakara 2:58, Ârâf 7:161. |
| فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ / وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا | Ta'zim, hürmet ve hilafeti ikrar | Âdem'e veya Yusuf'a karşı yapılan, ilahi emre dayalı saygı ve itaat duruşu; Bakara 2:34, Yûsuf 12:100. |
| وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ / وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَانِ | Ontolojik teshir ve kozmik boyun eğiş | Göklerdeki ve yerdeki canlıların, gölgelerin, yıldızların ve ağaçların ilahi yasalara mecburen uyması; Ra'd 13:15, Nahl 16:49, Rahmân 55:6. |
| سُجَّدًا وَبُكِيًّا / تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا | Şer'î ibadet ve namazdaki secde | Müminlerin ve peygamberlerin Allah'a halisane ibadet ederken alınlarını yere koymaları; Meryem 19:58, Feth 48:29. |
| وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ / عِمَارَةَ مَسَاجِدِ اللَّهِ | İbadet edilen mekânlar | Müminlerin namaz kılıp Allah'ı andığı mabetler ve genel ibadethaneler; Tevbe 9:18, Cinn 72:18. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, ibadet ve şirk sınırları | Meleklerin Âdem'e secdesinin ibadet mi yoksa kıble/tazim mi olduğu; kâinattaki teshir secdesinin cebrîliği ve ihtiyari secde ile mükâfat ilişkisi. | Secdenin yalnızca Allah'a tahsis edilmesi gereken mutlak ubudiyet göstergesi olması. |
| Fıkıh | Namazın rükünleri ve tilavet secdesi | Alnın, burnun, ellerin, dizlerin ve ayak parmaklarının yere temas şartı; secdenin farziyeti ve ta'dîl-i erkân içindeki yeri. | Bedenin belirli uzuvlarının yere tam olarak temas etmesiyle gerçekleşen bağlayıcı şekilsel eylem. |
| Tefsir | Teshirî ve ihtiyârî secde ayrımı | Tabiat varlıklarının secdesinin (gölgelerin uzayıp kısalması, ağaçların eğilmesi) mecaz mı yoksa hakiki bir boyun eğiş mi olduğu meselesi. | Varlığın ontolojik durumunun ilahi iradeye mutlak itaati olarak yorumlanması. |
| Hadis | Kulun Rabbine en yakın olduğu an | Kulun secdedeyken ulaştığı kurbiyet derecesi, secdede yapılan duaların kabulü ve secdede kolların yere yayılmasının yasaklanması. | Bedenin en onurlu uzvu olan yüzün zilletle yere serilmesiyle kazanılan manevi yücelik. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ubudiyet | Mutlak kulluk ve tevazu | Kibri sıfırlamak, yaratıcı ile yaratılan arasındaki mutlak hiyerarşiyi teyit etmek | Birey kendi benliğini ve kibrini ayaklar altına alarak varlığın gerçek sahibine teslim olur. | Kesin |
| İlmi | Tabiat kanunları ve kozmoloji | Determinizm ve fiziksel yasalara uyum | Evrendeki nizamın bozulmadan akışını sağlamak | Varlıkların kendi fıtrat ve fizik yasalarının dışına çıkamaması, kozmik bir secde hâlidir. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite, meşruiyet ve biat | İktidar sınırının kabulü ve meşru emre itaat | Despotik tiranlığın ve sahte tanrıların reddi | Yalnızca meşru ilahi ilkelere boyun eğilir; sahte otoriteler önünde eğilmek yasaklanarak insan özgürleştirilir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet bilinci ve infak | Mülkün gerçek sahibini ikrar | Hırsı kırmak, tekelleşmeyi ve kibri engellemek | Malın mutlak malikine secde eden zihin, malı bir tahakküm aracı olarak değil emanet olarak görür. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerjinin minimum seviyeye inmesi ve stabil denge durumu | Fizikte bir sistem, potansiyel enerjisini en aza indirdiği zemin düzeyinde maksimum kararlılığa (stabiliteye) ulaşır. Kökün alçalma ve yere temas eylemi, sistemin fazlalık enerjisinden arınarak tabana oturması ile eşyapısaldır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hiyerarşik entegrasyon ve ego direncinin kırılması | Sosyoloji ve psikolojide bireyin aşkın bir toplumsal/ahlaki norm karşısında öznel sınırlarını geriye çekerek üst sisteme uyum sağlaması, benlik direncinin yerini kurumsal intibaka bırakmasıdır. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Secdeyi yalnızca günde beş vakit namazda yapılan mekanik bir beden hareketine indirgemek ve Kur'an'ın kâinata teşmil ettiği teshirî teslimiyeti göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da secde; yıldızlardan ağaçlara, meleklerden gölgelere kadar bütün kâinatın ilahi emre ve tabiat yasalarına kayıtsız şartsız boyun eğmesi, insanın ise bu kozmik koroya kendi iradesiyle katılmasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Namazda alnını yere koyduğu halde hayatın siyasal, hukuki ve ahlaki alanlarında kibre kapılarak ilahi sınırlara başkaldıran, ibadeti formel bir tatmine dönüştürüp seküler bir itaatsizlik yaşayan dindarlık tipolojisi üretir. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ana davası olan tevhidin pratik ve varoluşsal zirvesidir. İblis'in lanetlenmesine sebep olan kibir (استكبار) ile insanın yaratılış gayesi olan kulluk arasındaki nihai turnusol kâğıdı secde eylemidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Âdem-İblis kıssasının anlatıldığı ayetlerde, evrendeki nizamı ve mahlûkatın teslimiyetini bildiren kozmolojik ayetlerde ve müminlerin vasıflarının sayıldığı namaz ve cemaat bağlamındaki ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Âdem'e yapılan secdenin bir şirk değil, ilahi emre itaat ve emaneti yüklenen halifeye ikrar olduğunu; yeryüzündeki mabetlerin (mescitlerin) yalnızca Allah'a ait olup hiçbir beşerî zümrenin mülkü kılınamayacağını göstererek tapınma ile hürmet arasındaki sınırı netleştirir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir canlının başını ve boynunu öne doğru eğmesi, ağırlık merkezini zemine yaklaştırarak alnını yere koyması ve yataylaşması.
- Soyut anlamVarlığın kendi benlik ve bağımsızlık iddiasından vazgeçerek üstün bir irade ve yasa karşısında sınırlarını teslim etmesi, kibrini sıfırlaması.
- Sistematik karşılıkBütün ontolojik basamakların (fiziksel, biyolojik, ahlaki, hukuki) kendi tabi oldukları mutlak hakikatin eksenine oturması ve bu eksende sürtünmesiz akış göstermesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde varlığın zemine olan yüksekliğini, kibrini ve benlik iddiasını; bu yüksekliğe bağlı olan ego potansiyelini temsil eder. Yükseklik sıfıra yaklaştığında (), yani baş yere değip fiziksel ve kalbî alçalma tamamlandığında, benlik kibri sıfırlanır (). Bunun sonucunda varlığın durum fonksiyonu (), mutlak yaratıcının başlangıçta takdir ettiği fıtri nizam ve denge durumuna () bütünüyle intibak eder.