سرع
س - ر - ع
جذر- الورود: ٢٣
- الآيات: ٢٣
- الصيغ: ٨
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Çabuk
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٥٬١٨٠باب العين و السين والراء معهما
)ع س ر، ع ر س، س ع ر، س ر ع، ر س ع مستعملات، ر ع س مهمل( عسر: العُسْرُ: قلّة ذات اليد. والعُسْرُ نقيض اليُسْر، والعُسْرُ خلافٌ والتواءٌ.
أمرٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ويومٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ولم أسمع: رجلٌ عَسِرٌ.
وعسُر الأمر يَعْسُر عُسْراً، ويجوز عَسارة، ونعته عسير. وعَسِرَ الأمر يَعْسَرُ علينا عَسْراً، وهو شاذ، لاختلاف تصريفه في الفعل والنعت. قال:
عليك بالميسور واترك ما عسر
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٨٤٢السُرْعَةُ: نقيضُ البطءِ. تقول منه: سَرُعَ سِرَعاً، فهو سَرِيعٌ. وعجبت من سُرْعَةِ ذاك، وسِرَعِ ذاك. وقولهم: السَرَعَ السَرَعَ، مثال الوحَى الوحَى. وأَسْرَعَ في السير، وهو في الأصل متعدٍّ. والمُسارَعَةُ إلى الشيء: المبادرةُ إليه. وتَسَرَّعَ إلى الشرّ. وسَرْعانَ ذا خروجاً، وسُرْعانَ وسِرْعانَ، ثلاث لغات، أي سَرُعَ ذا خروجاً. ولَِسُرْعانَ ما صنعت كذا، أي ما أَسْرَعَ. أبو زيد: أَسْرَعَ القومُ، إذا
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ١٨٬٢٤٣باب العين والسين مع الراء
عسر ، عرس ، سرع ، سعر ، رسع ، رعس : مستعملات .
عسر : قال الله جل وعزّ : ( وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ ) ( البقرة : 280 ) ، وقال الله جل وعز : ( ءَاتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ ) ( الطلاق : 7 ) وقال : ( ذِكْرَكَ فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ ) ( الشرح : 5 ) . والعُسْر : نقيض اليسر . والعُسْرة : قِلّة ذات اليد . وكذلك الإعسار . والعُسْرى :
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬١٥٩(باب السين والراء وما يثلثهما)
(سرط) السين والراء والطاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على غَيبة في مَرٍّ وذَهاب. من ذلك: سَرَطْتُ الطّعام، إذا بَـلعْته؛ لأنَّه إذا سُرِطَ غاب. وبعضُ أهل العلم يقول: السِّراط مشتقٌّ من ذلك، لأنَّ الذاهبَ فيه يغيب غيبةَ الطعام المُستَرَط. والسِّرِطْراط على فِعِلاّل([1]): الفالوذُ؛ لأنَّه يُستَرط. والسُّراطُ: السّيف القاطع الماضِي في الضَّريبة. قال الهذليّ([2]) يصف سيفاً:
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٢٠- السرعة: ضد البطء، ويستعمل في الأجسام، والأفعال، يقال: سرع، فهو سريع، وأسرع فهو مسرع، وأسرعوا: صارت إبلهم سراعا، نحو أبلدوا، وسارعوا، وتسارعوا. قال تعالى: ﴿وسارعوا إلى مغفرة من ربكم﴾ [آل عمران/133]، ﴿ويسارعون في الخيرات﴾ [آل عمران/114]، ﴿يوم تشقق الأرض عنهم سراعا﴾ [ق/44]، وقال: ﴿يوم يخرجون من الأجداث سراعا﴾ [المعارج/43]، وسرعان القوم: أوائلهم السراع. وقيل: (سرعان ذا إهالة) (هذا مثل، وأصله أن
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٠٧١س ر ع
سير سريع: وجاء سريعاً.
وفرس سريع وخيل سراع.
وتقول: كيـف يلحـق البطـاء السـراع والقطوف الوساع.
وقد سرع إلى الأمر وما كان سريعاً وقد سرع سراعة وسرعاً وسرعة وأسرع المشيء.
وأسرع في كفاية المهم وهم يسارعون إلى الخير ويتسارعون إليه " أولئك يسارعـون فـي الخيرات " وفلان يتسرع إلى الشر.
ولسرعان ما جئت ولوشكان ولعجلان وروى الكسائي فيه الحركات الثلاث.
وفي مثل " سرعان ذا
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٩٢٦السُّرْعةُ: نقِيضُ البُطْءِ. سَرُعَ يَسْرُعُ سَراعةً وسِرْعاً وسَرْعاً وسِرَعاً وسَرَعاً وسُرْعةً، فهو سَرِعٌ وسَرِيعٌ وسُراعٌ، والأُنثى بالهاء، وسَرْعانُ والأُنثى سَرْعَى، وأَسْرَعَ وسَرُعَ، وفرق سيبويه بين سَرُع وأَسْرَعَ فقال: أَسْرَعَ طَلَبَ ذلك من نفسه وتَكَلَّفه كأَنه أَسرَعَ المشي أَي عَجّله، وأَما سرُع فكأَنها غَرِيزةٌ. واستعمل ابن جني أَسرَع متعدِّياً فقال يعني العرب: فمنهم من يَخِفُّ
السُّرْعةُ: نقِيضُ البُطْءِ. سَرُعَ يَسْرُعُ سَراعةً وسِرْعاً وسَرْعاً وسِرَعاً وسَرَعاً وسُرْعةً، فهو سَرِعٌ وسَرِيعٌ وسُراعٌ، والأُنثى بالهاء، وسَرْعانُ والأُنثى سَرْعَى، وأَسْرَعَ وسَرُعَ، وفرق سيبويه بين سَرُع وأَسْرَعَ فقال: أَسْرَعَ طَلَبَ ذلك من نفسه وتَكَلَّفه كأَنه أَسرَعَ المشي أَي عَجّله، وأَما سرُع فكأَنها غَرِيزةٌ. واستعمل ابن جني أَسرَع متعدِّياً فقال يعني العرب: فمنهم من يَخِفُّ ويُسْرِعُ قبولَ ما يسمعه، فهذا إِمَّا أَن يكون يتعدى بحرف وبغير حرف، وإِما أَن يكون أَراد إِلى قبوله فحذف وأَوصل. وسَرَّع: كأَسْرَعَ؛ قال ابن أَحمر: أَلا لا أَرى هذا المُسَرِّعَ سابِقاً، ولا أَحَداً يَرْجُو البَقِيّةَ باقِيا وأَراد بالبقية البَقاء. وقال ابن الأَعرابي: سَرِع الرجلُ إِذا أَسرَع في كلامه وفِعاله. قال ابن بري: وفرس سَريعٌ وسُراعٌ؛ قال عمرو بن معديكرب: حتى تَرَوْهُ كاشِفاً قِناعَهْ، تَغْدُو بِه سَلْهَبةٌ سُراعَهْ وأَسْرَعَ في السير، وهو في الأَصل متعدّ. وعجبت من سُرْعةِ ذاك وسِرَعِ ذاك مثال صِغَرِ ذاك؛ عن يعقوب. وفي حديث تأْخير السَّحُورِ: فكانت سُرْعتي أَن أُدْرِكَ الصلاةَ مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم؛ يريد إِسراعي، والمعنى أَنه لِقُرْبِ سحُورِه من طلوع الفجر يدرك الصلاة بإِسراعه. ويقال: أَسرَعَ فلان المشي والكتابة وغيرهما، وهو فعل مجاوز. ويقال: أَسرع إِلى كذا وكذا؛ يريدون أَسرَعَ المضيّ إِليه، وسارَعَ بمعنى أَسرعَ؛ يقال ذلك للواحد، وللجميع سارَعوا. قال الله عز وجل: أَيحسَبُونَ أَن ما نُمِدُّهُم به من مال وبنين نُسارِعُ لهم في الخيرات؛ معناه أَيحسبون أَن إِمدادَنا لهم بالمال والبنين مجازاة لهم وإِنما هو استدراج من الله لهم، وما في معنى للذي أَي أَيحسبون أَن الذي نمدهم به من مال وبنين، والخبر محذوف، المعنى نسارع لهم به. وقال الفراء: خبر أَن ما نمدهم به قوله نسارع لهم، واسم أَنَّ ما بمعنى الذي، ومن قرأَ يُسارِعُ لهم في الخيرات فمعناه يُسارِعُ لهم به في الخيرات فيكون مثل نُسارِعُ، ويجوز أَن يَكون على معنى أَيحسبون إِمدادنا يُسارِعُ لهم في الخيرات فلا يحتاج إِلى ضمير، وهذا قول الزجاج. وفي حديث خيفان: مَسارِيعُ في الحرب؛ هو جمع مِسْراع وهو الشديد الإِسْراع في الأُمور مثل مِطْعانٍ ومَطاعِينَ وهو من أَبنية المبالغة. وقولهم: السَّرَعَ السَّرَعَ مثال الوَحَا. وتسرَّعَ الأَمرُ: كسَرُعَ؛ قال الراعي: فلو أَنّ حَقّ اليَوْم مِنْكُم إِقامةٌ، وإِن كان صَرْحٌ قد مَضَى فَتَسَرَّعا وتَسَرَّعَ بالأَمر: بادَرَ به. والمُتَسَرِّعُ: المُبادِرُ إِلى الشَّرِّ، وتَسَرَّعَ إِلى الشرِّ، والمسْرَعُ: السَّريعُ إِلى خير أَو شرّ. وسارعَ إِلى الأَمر: كأَسْرَعَ. وسارَعَ إِلى كذا وتَسَرَّع إِليه بمعنًى. وجاء سرَعاً أَي سَريعاً. والمُسارَعةُ إِلى الشيء: المُبادَرَةُ إِليه. وأَسرَع الرجلُ: سَرُعَتْ دابَّته كما قالوا أَخَفَّ إِذا كانت دابته خفيفة، وكذلك أَسرَعَ القومُ إِذا كانت دوابُّهم سِراعاً. وسَرُعَ ما فعلْتَ ذاك وسَرْعَ وسُرْعَ وسَرْعانَ ما يكونُ ذاك؛ وقول مالك بن زغبة الباهلي: أَنَوْراً سَرْعَ ماذا يا فَرُوقُ، وحَبْلُ الوَصْلِ مُنتكِثٌ حَذِيقُ؟ أَراد سَرُعَ فخفف، والعرب تخفف الضمة والكسرة لثقلهما، فتقول للفَخِذِ فَخْذٌ، وللعَضُدِ عَضْدٌ، ولا تقول للحَجَر حَجْر لخفة الفتحة. وقوله: أَنَوْراً معناه أَنَواراً ونِفاراً يا فَرُوقُ، وما صلة، أَراد سَرُعَ ذا نَوْراً. وتقول أَيضاً: سِرْعانَ وسُرْعانَ، كله اسم للفعل كَشَتان؛ وقال بشر: أَتَخْطُبُ فيهم بَعْدَ قتْلِ رِجالِهم؟ لَسَرْعانَ هذا، والدِّماءُ تَصَبَّبُ ابن الأَعرابي: وسَرْعانَ ذا خُروجاً وسَرُعانَ ذا خروجاً، بضم الراء، وسِرْعانَ ذا خروجاً. قال ابن السكيت: والعرب تقول لَسَرْعانَ ذا خُرُوجاً، بتسكين الراء، وتقول لَسَرُعَ ذا خروجاً، بضم الراء، وربما أَسكنوا الراء فقالوا سَرْعَ ذا خروجاً أَي سَرُعَ ذا خُروجاً. ولَسَرْعانَ ما صَنَعْتَ كذا أَي ما أَسْرَعَ. وفي المثل: سَرْعانَ ذا إِهالةً؛ وأَصل هذا المثل أَن رجلاً كان يُحَمَّقُ، اشترى شاة عَجْفاءَ يَسِيلُ رُغامُها هُزالاً وسُوءَ حال، فظن أَنه وَدَكٌ فقال: سَرْعانَ ذا إِهالةً. وسَرَعانُ الناسِ وسَرْعانُهم: أَوائِلُهم المستبقون إِلى الأَمر. وسَرَعانُ الخيلِ: أَوائِلُها؛ قال أَبو العباس: إِذا كان السَّرَعانُ وصفاً في الناس قيل سَرَعانُ وسَرْعانُ، وإِذا كان في غير الناس فسَرَعانُ أَفصح، ويجوز سَرْعان. وقال الأَصمعي: سَرَعانُ الناسِ أَوائِلُهم فحرَّك لمن يُسْرِعُ من العسكر، وكان ابن الأَعرابي يسكن الراء فيقول سرْعان الناس أَوائلهم؛ وقال القطامي في لغة من يثقل ويقول سَرَعانَ: وحَسِبْتُنا نَزَعُ الكَتِيبةَ غُدْوةً، فَيُغَيِّفُونَ ونَرْجِعُ السَّرَعانا قال الجوهري في سَرَعانِ الناس: يلزم الإِعرابُ نونَه في كل وجه. وفي حديث سَهْو الصلاة: فخرج سَرَعانُ الناسِ. وفي حديث يوم حُنَينٍ: فخرج سَرَعان الناس وأَخِفّاؤُهُم. والسَّرَعانُ: الوَتَرُ القوي؛ قال: وعَطَّلْتُ قَوْسَ اللَّهْوِ من سَرَعانِها، وعادَتْ سِهامي بَينَ أَحْنَى وناصِلِ الأَزهري: وسَرَعانُ عَقَبِ المَتْنَيْنِ شِبْهُ الخُصَل تَخْلُص من اللحم ثم تُفْتَلُ أَوتاراً للقِسِيّ يقال لها السرَعانُ؛ قال: سمعت ذلك من العرب، وقال أَبو زيد: واحدة سَرَعانِ العَقَبِ سَرَعانةٌ؛ وقال أَبو حنيفة: السَّرَعانُ العَقَبُ الذي يجمع أَطرافَ الريش مما يلي الدائرة. وسَرَعانُ الفرس: خُصَلٌ في عُنقه، وقيل: في عَقِبه، الواحدة سَرَعانة. والسَّرْعُ والسِّرْعُ: القَضِيبُ من الكرْم الغَضُّ، والجمع سُرُوعٌ. وفي التهذيب: السَّرْعُ قَضِيب سنة من قُضْبان الكرْم، قال: وهي تَسْرُعُ سُرُوعاً وهنّ سَوارِعُ والواحدة سارِعةٌ. قال: والسَّرْعُ والسِّرْعُ اسم القضيب من ذلك خاصّة. والسرَعْرَعُ: القضيب ما دام رَطْباً غضّاً طرِيّاً لسَنَتِه، والأُنثى سَرَعْرَعةٌ. وكل قضيب رَطْب سِرْعٌ وسَرْعٌ وسَرَعْرَعٌ؛ قال يصف عُنْفُوانَ الشباب: أَزْمانَ، إِذْ كُنْتَ كَنَعْتِ الناعِتِ سَرَعْرَعاً خُوطاً كَغُصْنٍ نابِتِ أَي كالخُوطِ السَّرَعْرَعِ، والتأْنيثُ على إِرادةِ الشُّعْبة. قال الأَزهري: والسَّرْغُ، بالغين المعجمة، لغة في السَّرْع بمعنى القضيب الرطْب، وهي السُّرُوعُ والسُّروغُ. والسَّرَعْرَعُ: الدقيق الطويل. والسَّرَعْرَعُ: الشابُّ الناعم اللدْنُ. الأَصمعي: شَبَّ فلان شباباً سَرَعْرَعاً. والسَّرَعْرَعةُ من النساء: الليِّنة الناعمةُ. والأَسارِيعُ: شُكُرٌ تَخْرُجُ في أَصلِ الحَبلةِ. والأَسارِيعُ: التي يتعلق بها العنب، وربما أُكلت وهي رَطْبَةٌ حامضةٌ. الواحِدُ أُسْرُوعٌ. واليَسْرُوع واليُسْروعُ والأَسْرُوع: دُودٌ يكون على الشوْك، والجمع الأَسارِيعُ، وقيل: الأَسارِيعُ دُودٌ حُمْرُ الرؤوس بيض الأَجساد تكون في الرمل تُشَبَّه بها أَصابع النساء، وقال الأَزهري: هي دِيدانٌ تظهر في الربيع مُخَطَّطة بسواد وحمرة؛ قال امرؤ القيس: وتَعْطُو بِرَخْصٍ غَيْرِ شَثْنٍ كأَنه أَسارِيعُ ظَبْيٍ، أَو مساوِيكُ إِسْحِلِ وظَبْيٌ: اسم وادٍ بِتِهامةَ. يقال: أَسارِيعُ ظَبْي كما يقال سِيدُ رَمْل وضَبُّ كُدْيةٍ وثَوْرُ عَدابٍ، وقيل: اليُسْرُوعُ والأُسْرُوعُ الدُّودةُ الحمراء تكون في البقْل ثم تنسلخ فتصير فَراشة. قال ابن بري: اليُسْرُوعُ أَكبر من أَن ينسلخ فيصير فراشة لأَنها مقدار الإِصْبَعِ ملْساءُ حمراءُ، والأَصل يَسْرُوعٌ لأَنه ليس في الكلام يُفْعُولٌ، قال سيبويه: وإِنما ضموا أَوّله إِتباعاً لضم الراء كما قالوا أَسْوَدُ بن يعْفُر؛ قال ذو الرمة: وحتى سَرَتْ بعد الكَرَى في لَوِيِّه أَسارِيعُ مَعْرُوفٍ، وصَرَّتْ جَنادِبُهْ واللَّوِيُّ: ما ذَبَلَ من البَقْل؛ يقول: قد اشتدّ الحرّ فإِن الأَسارِيعَ لا تَسْرِي على البقل إِلاَّ ليلاً لأَن شدة الحر بالنهار تقتلها. وقال أَبو حنيفة: الأُسْرُوعُ طُولُ الشِّبْرِ أَطولُ ما يكون، وهو مُزَيَّن بأَحسن الزينة من صفرة وخُضرة وكل لون لا تراه إِلا في العُشب، وله قوائم قصار، وتأْكلها الكلاب والذئاب والطير، وإِذا كَبِرَتْ أَفسدت البقل فَجَدّعتْ أَطرافَه. وأُسْرُوعُ الظَّبْي: عَصَبةٌ تَسْتَبْطِنُ رجله ويده. وأَسارِيعُ القَوْسِ: الطُّرَقُ والخُطُوطُ التي في سِيَتها، واحدها أُسْرُوعٌ ويُسْرُوعٌ، وواحدة الطُّرَقِ طُرْقةٌ. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: كأَنَّ عُنُقَه أَسارِيعُ الذهب أَي طَرائِقُه. وفي الحديث: كان على صدره الحَسن أَو الحسين فبالَ فرأَيت بوله أَسارِيعَ أَي طرائقَ. وأَبو سَرِيعٍ: هو النار في العَرْفَجِ؛ وأَنشد: لا تَعْدِلَنَّ بأَبِي سَرِيعِ، إِذا غَدَتْ نَكْباءُ بالصَّقِيعِ والصَّقِيعُ: الثَّلْج؛ وقول ساعِدةَ بن جُؤَيّة: وظَلَّتْ تُعَدَّى مِن سَرِيعٍ وسُنْبُك، تَصَدَّى بأَجوازِ اللُّهُوبِ وتَرْكُدُ فسره ابن حبيب فقال: سَرِيعٌ وسُنْبُكٌ ضَرْبان من السَّيْرِ. والسَّرْوَعةُ: الرابِيةُ من الرمل وغيره. وفي الحديث: فأَخَذَ بهم بين سَرْوَعَتَيْنِ ومالَ بهم عن سَنَنِ الطريق؛ حكاه الهرويّ. وقال الأَزهري: السَّرْوَعةُ النَّبَكةُ العظيمة من الرمْل، ويجمع سَرْوَعاتٍ وسَراوِعَ. قال الأَزهري: والزَّرْوَحةُ مثل السرْوعةِ تكون من الرمل وغيره.وسُراوِعٌ: موضع؛ عن الفارسي؛ وأَنشد لابن ذَريح: عَفا سَرِفٌ من أَهْلِه فَسُراوِعُ (* قوله «عفا إلخ» تمامه كما في شرح القاموس: فؤادي قديد فالتلاع الدوافع وقال إنه عن الفارسي بضم السين وكسر الواو.) وقال غيره: إِنما هو سَرَاوِع، بالفتح، ولم يحك سيبويه فُعاوِلٌ، ويروى: فَشُراوِع، وهي رواية العامّة.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٠١* س ر ع * * السُّرْعَةُ * ضد البطء تقول منه * سَرُعَ * بالضم * سِرَعا * بوزن عنب فهو * * سَرِيعٌ * وعجبت من * سُرْعَتِهِ * ومن * سِرَعِهِ * و * أسْرَعَ * في السير وهو في الأصل متعد و * المُسَارَعةُ * إلى الشيء المبادرة إليه و * تَسَرَّعَ * إلى الشر و * سَارَعُوا * إلى كذا و * تَسَارَعُوا * إليه بمعنى
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٠٬٨٠٥السرع، محركة، وكعنب، والسرعة، بالضم: نقيض البطء، سرع، ككرم، سرعة، بالضم، وسراعة وسرعا، بالكسر، وسرعا، كعنب، وسرعا، بالفتح، وسرعا، محركة، فهو سريع وسرع وسراع، والأنثى بهاء، وسرعان، والأنثى سرعى. ويقال: سرع، كعلم. قال الأعشى يخاطب ابنته:
واستخبري قافل الركبان وانتظري أوب المسافر إن ريثا وإن سرعا
قال الجوهري: وعجبت من سرعة ذاك، وسرع ذاك، مثل: صغر ذاك، عن يعقوب.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١١٬٢٨٦سَرُعَ
1 سَرُعَ ذ , aor. سَرُعَ , inf. n. سِرَعٌ (S, Msb, K) and سَرَعٌ (TA [and mentioned in the K, but app. as a simple subst.,]) and سِرْعٌ and سَرْعٌ and سَرَاعَةٌ (TA) and سُرْعَةٌ, (K,) or this last is a simple subst. from أَسْرَعَ, (Msb,) [but it is also generally used as syn. with the inf. ns. before mentioned when they are employed as simple substs., and is more common than any of them,]
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٥٧سَرُعَ
سَرُعَ U ( n. ac. سَرْع 1 , سِرْع 2 , سُرْعَة 3t , سَرَع 4 , سِرَع 7 , سَرَاْعَة 22t ),
a. Made haste, hurried.
سَاْرَعَ
سَاْرَعَ III
a. [ Ila ], Hastened to, ran towards.
أَسْرَعَ
أَسْرَعَ IV ,
a. Rode a fleet steed, was wellmounted.
b. [ Fī ], Was quick, made haste in.
c. [ Bi ], Brought, fetched quickly, promptly.
تَسَرَّعَ
تَسَرَّعَ V , تَسَاْرَعَ VI
a. [ Ila ], Was
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٣١٬٤٠٠سرع
سَرُعَ - يَسْرُعُ (سَرِعَ - يَسْرَعُ) - سَرِيْع - أَسْرَع - سِرَاع - سِرَاعَاً - سَارَعَ - يُسَارِعُ
سَرُعَ - يَسْرُعُ (سَرِعَ - يَسْرَعُ) + الأمر أو الكائن في أمر: يتم ويقع وينقضي الأمر أو فعل الكائن في زمن أقل مما هو مألوف
سَرُعَ - يَسْرُعُ + كائن + في حركة وانتقال (سير أو جري): ازداد مقدارانتقاله من مكان إلى آخر نسبة للزمن، فصار
الصيغ(٨)
- سَرِيعُÇabuk(فَعِيلُ)×٩
- يُسَارِعُونَYarışırcasına koşuşurlar(يُفَاعِلُونَ)×٦
- أَسْرَعُDaha çabuk(أَفْعَلُ)×٢
- سِرَاعًاÇabuk olanlar(فِعَالًا)×٢
- لَسَرِيعُÇabuk(لَفَعِيلُ)×١
- نُسَارِعُYarışırcasına koşuşuruz(نُفَاعِلُ)×١
- وَسَارِعُواVe yarışırcasına koşuşun(وَفَاعِلُوا)×١
- وَيُسَارِعُونَVe yarışırcasına koşuşurlar(وَيُفَاعِلُونَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٠ (الإجمالي: ١٦٥)
- حسب
الآيات المشتركة: ٩ · Hisbe okun nişangah kısmına denir
- خشع
الآيات المشتركة: ٢ · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
- كسب
الآيات المشتركة: ٣ · Kazandı
- عقب
الآيات المشتركة: ٣ · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- أله
الآيات المشتركة: ١٤ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- خير
الآيات المشتركة: ٤ · Hayr : At sürüsü demektir
- نصب
الآيات المشتركة: ٢ · Dikili taş demektir
- عند
الآيات المشتركة: ٤ · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
- حزن
الآيات المشتركة: ٢ · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
- يوم
الآيات المشتركة: ٥ · “Yemm” durgun akan su demektir
- ضرر
الآيات المشتركة: ٢ · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
- أتي
الآيات المشتركة: ٥ · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
الآيات التي ورد فيها(٢٣)
أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ
Çabuk
… بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
Çabuk
… قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
Çabuk
… وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
Çabuk
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
Çabuk
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
Çabuk
لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
Çabuk
… يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ
Çabuk
الْيَوْمَ تُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
Çabuk
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سرع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عجل, سبق, بدر |
| Zıt Kök | بطأ |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun engelsiz akması ve asma filizinin hızla sürgün vermesi |
| Çekirdek Özet 2 | Zamanı daraltarak hayırda veya şerde hedefe kesintisiz ve çevik bir yönelişle intikal etme |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi adaletin ve hesabın zamansal gecikmeye uğramaksızın eksiksiz tahakkuk etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün telaş ve tedbirsizlik içeren acelecilik ile karıştırılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سر | Pürüzsüz akış, süzülme, gizli ve engelsiz ilerleme; سرب, سرح, سرف, سري köklerinde görüldüğü gibi bir ortamda dirençle karşılaşmadan akıp gitme | ع | Boğaz harfi olan ayn harfinin eklenmesiyle içteki süzülme ve gizli akış eylemi, dış dünyada açıkça tezahür eden, fışkıran, göze çarpan ve ani bir hareket ivmesine dönüşmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Harekete yön veren tutunma noktası, itici güç ve hedefe kilitlenme |
| ر | İnsan başı | Bilinçli bir yöneliş, öncelik, hareketin başladığı tepe noktası ve sevk edici irade |
| ع | Göz | Açığa çıkma, görünür kılınma, hedefin açıkça idrak edilmesi ve dışa taşma |
| سرع | İradeli ve hedefe kilitlenmiş bir hamlenin dış dünyada açıkça görünür bir akışkanlık ve ivmeyle gerçekleşmesi | Kök, bilincin belirlediği yöne doğru hiçbir engele takılmadan, fışkırırcasına ve gözle görülür bir çabuklukla akıp gitme hareketini tasvir eder |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dolu su kabından veya kanaldan suyun coşkuyla ve kesintisiz akması; asma kütüğünden taze sürgünün hızla uzaması ve körpe filiz vermesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr b. Ma'dîkerib hızlı koşan, çevik ve soylu savaş atını tasvir ederken kökü kullanmıştır: حتى تروه كاشفا قناعه / تغدو به سلهبة سراعه |
| Erken Arapça kullanım | İbn Ahmer el-Bâhilî, ömrün hızla tükenişini ve ölümden kaçmaya çalışan kişinin aceleciliğini anlatırken türevi kullanmıştır: ألا لا أرى هذا المسرع سابقا / ولا أحدا يرجو البقية باقيا |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça سرع kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle Kuzeybatı Sami grubunda dar bir alana sıkışmış veya arkaik kalmışken, Arap dilinin fonetik ve semantik yapısında en dinamik kinetik kavramlardan biri haline gelmiştir. Kökün Süryanice ve Aramicede seyrek rastlanan soydaş biçimleri, çoğunlukla bir yöne hızla meyletme veya telaş gösterme anlamlarını taşırken, klasik Arapçada kök bu dar anlamdan kurtularak hem fiziksel cisimlerin kesintisiz akışı hem de iradi kararların zaman kaybetmeden uygulanması sahasına genişlemiştir. Fonetik açıdan sürtünmeli diş sesi olan sîn ile boğaz patlamalı ayn harfi arasındaki rezonans, fiziksel direncin kırılmasını ve enerjinin bir anda dışarı fırlamasını aksettirir. Dolayısıyla kök, kaba bir telaştan ziyade, hedefe ulaşmadaki engelsizliği ve yüksek akış hızını temsil eden bir Sami semantik mirasına dayanır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سر ikili çekirdeğinden türeme | Suyun süzülmesi, gizlice yol alması anlamındaki çekirdeğin, son harfin etkisiyle açık, somut ve görünür bir çevikliğe evrilmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve Aramice benzer sescil formlar | Kuzeybatı Sami dillerinde telaşlanma ve sarsılma gibi yan anlamlar taşırken Arapçada düzenli hız ve ivme kavramına oturmuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ses denkliği gösteren doğrudan kökdeş tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, HALOT.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سرع | Anlamlı | Hız, çeviklik, ivme | Bir işi veya hareketi gecikmeksizin, hafiflikle ve akıcı biçimde yerine getirme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| سعر | Anlamlı | Ateş tutuşturmak, alevlendirmek | Ateşin parlaması, piyasa fiyatının yükselmesi ve delilik derecesinde coşku | Ortak harflerle enerjinin ve hareketin hızla yayılmasını içerir; Kur'an'da geçer |
| رسع | Anlamlı | Eklemlerin gevşemesi, göz kapağı bozukluğu | Diz veya bilek mafsallarının tutmayıp çözülmesi, gözün çapaklanıp yapışması | Hedef kökle zıt yönde hareket kaybı ve çözülme bildirir; Kur'an'da geçmez |
| رعس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn tarafından mühmel kabul edilmiş, dilde bağımsız kök yapısı kazanmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| عسر | Anlamlı | Zorluk, darlık, sıkıntı | İşlerin sarpa sarması, geçimin daralması, hareketin önünde direnç oluşması | Hedef kökün pürüzsüz ve akıcı hızına zıt bir tıkanma bildirir; Kur'an'da geçer |
| عرس | Anlamlı | Bağlanmak, konaklamak, düğün | Yolcunun geceleyin dinlenmek için durması, eşlerin bir araya gelmesi | Harekete mola verme ve duraklama içerir; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سرع | Merkez | İvme, çeviklik ve akıcı hareket | Hedefe doğru zaman kaybetmeksizin, hafif ve kesintisiz bir intikal | Hızın bizzat eylemin doğasından veya kararlılıktan kaynaklanması |
| عجل | Komşu | Vaktinden önce isteme ve sabırsızlık | سرع bilinçli ve düzenli hızı ifade ederken, عجل olgunlaşmamış bir işi aceleye getirmeyi ve zaafı bildirir | Sonucu vaktinden önce istemekten doğan telaş ve kontrol kaybı |
| سبق | Komşu | İleri geçme ve yarışta öne düşme | سرع hareketin iç temposunu gösterirken, سبق başkalarıyla kıyasta öne geçme neticesini vurgular | Bir mesafe veya mertebe mücadelesinde diğerlerini arkada bırakmak |
| بدر | Komşu | Fırsatı kaçırmadan ansızın hamle yapma | سرع sürecin akıcılığını, بدر ise başlangıç anındaki ani davranışı belirtir | Bir duruma diğerlerinden önce ve beklenmedik anda el koymak |
| بطأ | Zıt | Ağırdan alma, gecikme ve gevşeklik | سرع kökünün tam zıddı olup hareketin yavaşlaması veya duraksamasıdır | Eylemin gereken sürede yapılmayıp sürüncemede bırakılması |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سرع | Hız, akıcılık, ivedilik | Bir eylemi zamanı daraltarak ve gecikmeye mahal vermeden tam bir hafiflikle tamamlama | Kesin |
| Latince | Celeritas, properare | Çabukluk, hızla ilerlemek | Celeritas içsel çevikliği ve akışı karşılarken ilahi boyutun kuşatıcılığını tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Swiftness, hasten, accelerate | Hız, ivme kazanmak, çabuklaştırmak | Swiftness pürüzsüz akışı verir; Kur'an'daki ahlaki yarışma vurgusunu aktarmak için ek bağlam gerekir | Güçlü |
| Almanca | Schnelligkeit, eilen | Hızlılık, acele etmeksizin ivedilik | Schnelligkeit mekanik hızı iyi karşılar fakat hayırda yarış boyutunu doğrudan taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Rapidité, s'empresser | Sürat, gayretle koşuşmak | Rapidité hareketin fiziki çabukluğunu, s'empresser ise niyet ve iştiyak boyutunu karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَرِيعُ الْحِسَابِ | İlahi hesabın zamana muhtaç olmaksızın anında görülmesi | Bütün varlıkların amellerinin aynı anda ve gecikmesiz değerlendirilmesi bağlamında; Bakara 2:202, Âl-i İmrân 3:19, Mâide 5:4 |
| سَرِيعُ الْعِقَابِ | Cezanın veya azabın ötelenmeksizin ve kaçınılmaz biçimde inmesi | İlahi adaletin suçlular üzerindeki hükmünü ertelemeksizin icra etmesi; A'râf 7:167, En'âm 6:165 |
| يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ | İyilik ve fazilet yarışında en önde olma gayreti | Salih müminlerin ve peygamberlerin hayırlı işlere tereddütsüz atılmaları; Âl-i İmrân 3:114, Enbiyâ 21:90, Mü'minûn 23:61 |
| يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ / الْإِثْمِ | Günah, nifak ve hıyanete hevesle ve süratle koşuşma | Kalpleri inanmadığı halde inkara ve harama iştahla yönelenlerin psikolojisi; Âl-i İmrân 3:176, Mâide 5:52, Mâide 5:62 |
| سِرَاعًا | Kabirlerden diriliş anında engelsiz ve hızlı çıkış | Kıyamet gününde çağrıcıya doğru şaşkınlık ve hızla koşan insanların fiziksel durumu; Kâf 50:44, Meâric 70:43 |
| أَسْرَعُ مَكْرًا / أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ | İlahi plan ve tedbirin beşeri hileleri derhal hükümsüz kılması | İnkarcıların kurduğu tuzakların ilahi takdir karşısında anında boşa çıkması; En'âm 6:62, Yûnus 10:21 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'ın sıfatları ve hesabı | Allah'ın aynı anda sonsuz sayıda varlığı hesaba çekmesinin zamansal bir ardışıklık gerektirip gerektirmediği meselesi | Zaman ve mekandan münezzeh, anlık ve mutlak ilahi ilim ile kudret |
| Fıkıh | İbadetlerin ifasında acele etme (müsâraat) | Namazı vaktin evvelinde kılmak, borcu geciktirmemek ve hayırları ertelememenin mendup veya vacip oluşu | Geciktirmeyi (tesvîf) nehyeden ve mükellefiyeti derhal düşürmeyi amaçlayan ivedilik |
| Tefsir | Müsâraat ve isti'câl ayrımı | سرع ile عجل kökleri arasındaki fark; hayırda yarışmanın emredilip dünyevi telaşın yerilmesi | İradeli ve şuurla yapılan süratin övgüsü, kontrolsüz aceleciliğin yergisi |
| Hadis | Cenazenin defni ve tevbeye yöneliş | Cenazeyi bekletmeden kaldırma ve ölüm gelmeden önce salih amellere koşma tavsiyeleri | Fırsat penceresi kapanmadan ameli icra etme kararlılığı |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve kulluk bilinci | Tereddütsüz yöneliş | Amel vaktini kaçırmamak | Kulun ilahi çağrıyı duyduğu anda erteleme hastalığına düşmeden bağışlanmaya koşması | Kesin |
| İlmi | Problem çözme ve idrak | Zihinsel çeviklik | Veriyi anında işleme | Delilden neticeye intikal ederken zihnin gereksiz ara duraklara takılmaksızın sonuca varması | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve karar mekanizması | İcrai sürat | Tehditleri bertaraf etme | Yönetimin iç veya dış tehditler karşısında bürokratik hantallığa düşmeden anında tedbir üretmesi | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve servet dolaşımı | Likidite akışkanlığı | Tıkanıklığı önleme | Sermayenin atıl kalmayıp piyasada süratle dönmesi, borç ve hakların derhal tasfiyesi | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hız vektörü ve reaksiyon kinetiği | Bir parçacığın veya kimyasal sürecin birim zamanda katettiği yol ya da potansiyel enerjinin kinetik enerjiye dirençsizce dönüşüm oranı | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal mobilite ve bürokratik akışkanlık | Toplumsal taleplerin veya yasal süreçlerin engellerle karşılaşmadan kurumsal yapılar içinde hızla çözüme kavuşturulması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel bir telaş, mekanik bir hız veya sabırsızca yapılan acelecilik düzeyine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece bedeni bir koşuşturmayı değil; ilahi adaletin gecikmesiz işleyişini, zihnin hakikate intikalini ve iradenin hayırda başkalarıyla yarışmasını kapsayan çok katmanlı bir kinetik düzlemi ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök عجل köküyle özdeşleştirilirse, Kur'an'ın övdüğü ve emrettiği müsâraat (hayırlarda sürat) ilkesi kınanan acelecilik gibi algılanabilir; ayrıca Allah'ın sürat-i hisâbı beşeri bir hesaplama süreci sanılabilir |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın zaman ve amel ahlakını kuran temel kavramlardan biridir; insanın sonlu ömründe hayır üretme temposunu belirler ve Allah'ın evrene müdahalesindeki eşsiz sürati açıklar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi isim ve sıfatların açıklandığı ayetlerde, salih kulların karakter tasvirlerinde, münafıkların ve fasıkların fitneye koşuşunu anlatan uyarılarda ve ahiret diriliş sahnelerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini hayatın pasif bir tevekkül veya uyuşuk bir bekleyiş olduğu zannını yıkar; aksine imanın, şer odaklarının hızını aşan dinamik ve şuurlu bir hayır yarışı olduğunu gösterir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSuyun pürüzsüzce ve hızla akması, asma kütüğünden taze filizlerin fışkırırcasına sürgün vermesi.
- Soyut anlamBir hedefe doğru içsel bir iştiyak ve kararlılıkla, zaman aralığını en aza indirerek pürüzsüz ve engelsiz biçimde intikal etme.
- Sistematik karşılıkİlahi adaletin ve hesabın zamansal bir gecikmeye uğramaksızın icrası ile beşeri iradenin hayırda gecikmeksizin eyleme geçme ahlakı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde hedefe giden yolu veya ameli, harcanan zamanı, ifadesi zaman gecikmesinin sıfıra yaklaşmasını yani ertelemenin (tesvîf) ortadan kalkmasını, ise kökün özünü teşkil eden pürüzsüz ve engelsiz anlık hızı (sürati) temsil eder.