عزل
ع - ز - ل
جذر- الورود: ١٠
- الآيات: ١٠
- الصيغ: ١٠
- المعاجم: ١٣
“A’zel(zal)” denk yapmak için bir torbada bulunanı iki torbaya böldükten sonra yük yerleştirildikten sonra her bir torbaya verilen addır. “A’zl(ze)” ayırmak demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
“A’zel(zal)” denk yapmak için bir torbada bulunanı iki torbaya böldükten sonra yük yerleştirildikten sonra her bir torbaya verilen addır. “A’zl(ze)” ayırmak demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٩٧٩باب العين و الزاي زاللام معهما
ع ز ل-ع ل ز-ز ع ل- لع ز- ز ل ع مستعملات ل ز ع مهملة
عزل:
عزلت الشيء نحيّته، ورأيته في معزل، أي في ناحية عن القوم معتزلا، وأنا بمعزل منه، أي: قد اعتزلته. والعُزْلة: الاعتزال نفسه. وعَزَل الرجل عن المرأة عزلاً إذا لم يرد ولدها.
والأعزل: الذي لا رمح له، فيعتزل عن الحرب.
وعزلت الوالي: صرفته عن ولايته.
والأعزل من السّماكين: الذي ينزل به القمر، والسّماك الآخر هو السّماك
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٢٧٠اعْتَزَلَهُ وتَعَزَّلَهُ بمعنًى. وقال الأحوص:
يا بيتَ عاتِكَة الذي أتَعَـزَّلُ حَذَرَ العِدا وَبِكَ الفؤادُ مُوَكَّلُ
والاسمُ العُزْلَةُ. يقال: العُزْلَةُ عبادةٌ. والأعزَل: الذي لا سلاح معه. وقومٌ عُزْلٌ، وعُزْلانٌ، وعُزَّلٌ بالتشديد. وسمِّي أحدُ السِماكَيْن الأعزَلَ كأنَّه لا سلاحَ معه، كما كانَ مع الرامح. والأعْزَلُ من الخيل: الذي يقع ذَنَبُه في جانب، وذلك عادةً لا خِلقةً، وهو عيبٌ.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٩٣٥باب العين والزاي مع اللام
عزل ، علز ، زلع ، زعل ، لعز : مستعملة .
عزل : العَزْل : عَزْل الرجل الماءَ عن جاريته إذا جامعها لئلاَّ تحمل . وفي حديث أبي سعيد الخُدْرِيّ أنه قال : بينا أنا جالس عند رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) جاء رجل من الأنصار فقال : يا رسول الله إنا نصيب سَبْياً فنحب الأثمان ، فكيف ترى في العَزْل ؟ فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا عليكم ألاّ تفعلوا ذلك فإنها ما من
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٣١٦(باب العين والزاء وما يثلثهما)
(عزف) العين والزاء والفاء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على الانصراف عن الشَّيء، والآخر على صوت من الأصوات.
فالأوَّل قول العرب: عَزَفت عن الشَّيء إذا انصرفتَ عنه. والعَزُوف: الذي لا يكاد يثبُت على خُلَّة خليل قال:
ألم تعلمي أنِّي عزوفٌ عن الهوى *** إذا صاحبي في غير شيء تغضَّبا([1])
وقال الفَرزدق:
* عزَفْتَ بأعشاشٍ وما كدتَ تعزِفُ([2]) *
والأصل الثاني: العَزيف:
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٦٦- الاعتزال: تجنب الشيء عمالة كانت أو براءة، أو غيرهما، بالبدن كان ذلك أو بالقلب، يقال: عزلته، واعتزلته، وتعزلته. قال تعالى: ﴿وإذ اعتزلتموهم وما يعبدون إلا الله﴾ [الكهف/16]، ﴿فإن اعتزلوكم فلم يقاتلوكم﴾ [النساء/90]، ﴿وأعتزلكم وما تدعون من دون الله﴾ [مريم/48]، ﴿فاعتزلوا النساء﴾ [البقرة/222]، وقال الشاعر:
*يا بيت عاتكة التي أتعزل*
(هذا شطر بيت للأحوص، وعجزه:
*حذر العدى وبه الفؤاد موكل*
وهو في ديوانه
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤١٥ع ز ل
مالي أراك في معزل عن أصحابك وأنا بمعزل من هذا الأمر.
واعتزلت الباطل وتعزلته.
قال الأحوص: يا بيت عاتكة الذي أتعزل فإن كنت لا منّي ولا من خليقتي فمنك الذي أمسى عن الخير أعزلا وأعوذ بالله من الأعزل على الأعزل أي من الرجل الذي لا سلاح معه على الفرس المعوجّ العسيب فهو يميل ذنبه إلى شق والعرب تتشاءم به إذا كانت إمالته إلى اليمين.
قال امرؤ القيس: ضليع إذا استدبرته سدّ فرجه بضافٍ فويق
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٨٬٨٤٨عَزَلَ الشيءَ يَعْزِلُه عَزْلاً وعَزَّلَهُ فاعْتَزَلَ وانْعَزَلَ وتَعَزَّلَ: نَحَّاه جانِباً فَتَنَحَّى. وقوله تعالى: إِنَّهُم عن السَّمْع لَمَعْزولون؛ معناه أَنَّهم لَمَّا رُمُوا بالنجوم مُنِعوا من السَّمْع. واعْتَزَلَ الشيءَ وتَعَزَّلَه، ويتعديان بعَنْ: تَنَحَّى عنه. وقوله تعالى: فإِنْ لم تُؤْمِنوا لِي فاعْتَزِلونِ، أَراد إِن لم تؤمنوا بي فلا تكونوا عَليَّ ولا مَعِي؛ وقول الأَخوص:
يا بَيْتَ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٣١* ع ز ل * * اعْتَزَلَهُ * و * تَعَزَّلَهُ * بمعنى والاسم * العُزْلَةُ * يقال العزلة عبادة و * عَزَلَهُ * أفرزه يقال أنا عن هذا الأمر * بمَعْزِلٍ * و * عَزَلَهُ * عن العمل نحَّاهُ عنه * فَعَزل * و * عَزَلَ * عن أمته وباب الثلاثة ضرب
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٧٬٧٧٧عزله عن العمل، يعزله، عزلا، وعزله، تعزيلا، فاعتزل، وانعزل، وتعزل، وفي الصحاح: فعزل: أي نحاه، وأفرزه جانبا، فتنحى، كما في المحكم، قال شيخنا: لكن في المصباح ما يقتضي أنه لا يقال: انعزل، لخلوه عن العلاج، كما هو قاعدة المطاوعة في مثله، والله أعلم، فتأمل. وقوله تعالى: إنهم عن السمع لمعزولون ، أي ممنوعون بعد أن كانوا يمكنون. وعزل عنها، عزلا: لم يرد ولدها، كاعتزلها، قال الأزهري: العزل عزل الرجل الماء
عزله عن العمل، يعزله، عزلا، وعزله، تعزيلا، فاعتزل، وانعزل، وتعزل، وفي الصحاح: فعزل: أي نحاه، وأفرزه جانبا، فتنحى، كما في المحكم، قال شيخنا: لكن في المصباح ما يقتضي أنه لا يقال: انعزل، لخلوه عن العلاج، كما هو قاعدة المطاوعة في مثله، والله أعلم، فتأمل. وقوله تعالى: إنهم عن السمع لمعزولون ، أي ممنوعون بعد أن كانوا يمكنون. وعزل عنها، عزلا: لم يرد ولدها، كاعتزلها، قال الأزهري: العزل عزل الرجل الماء عن جاريته إذا جامعها لئلا تحمل، ومنه الحديث: فكيف ترى في العزل?. والمعزال: الراعي المنفرد بإبله، في رعي أنف الكلأ، يتتبع مساقط الغيث، في الصحاح: الذي يعتزل بماشيته، ويرعاها بمعزل من الناس، وأنشد الأصمعي: إذا الهدف المعزال صوب رأسهوأعجبه ضفو من الثلة الخطل وقال الأعشى: تخرج الشيخ عن بنيه وتلوي بلبون المعزابة المعـزال وهذا المعنى ليس بذم عندهم، لأن هذا من فعل الشجعان، وذوي البأس والنجدة من الرجال. وأيضا: النازل ناحية من السفر، ينزل وحده، وهو ذم عندهم بهذا المعنى. وأيضا: من لا رمح معه، ج: معازيل، قال عبدة بن الطبيب: إذ أشرف الديك يدعو بعض أسرتهإلى الصباح وهم قوم معازيل والمعزال أيضا: من يعتزل أهل الميسر لؤما، نقله الجوهري. وأيضا: الضعيف الأحمق نقله الجوهري أيضا. وتعازلوا: انعزل بعضهم عن بعض، أي انفرز. والعزالة، بالضم: الاعتزال، هو اسم من اعتزل، وفي اللسان: الانعزال نفسه، يقال: العزلة عبادة. والأعزل: الرمل المنفرد المنقطع المنعزل، عن ابن الأعرابي. والأعزل من الدواب: المائل الذنب عن الدبر عادة، لا خلقة، وهو عيب، وقيل: هو الذي يعزل ذنبه في شق، وقد عزل، كعلم، عزلا، محركة، ومنه قولهم: أعوذ بالله من الأعزل على الأعزل. أي من رجل لا سلاح معه، على فرس معوج العسيب، قال الزمخشري: والعرب تتشاءم به إذا كانت إمالته إلى اليمين. والأعزل: سحاب لا مطر فيه، نقله الجوهري. وأيضا: نصيب الرجل الغائب يكون من اللحم، والجمع عزل، عن ابن الأعرابي. وسمي أحد السماكين الأعزل، وهو كوكب على المجرة، قال الأزهري: وفي نجوم السماء سماكان، أحدهما السماك الأعزل، والآخر السماك الرامح، فأما الأعزل فهو من منازل القمر، به ينزل، وهو شآم، سمي أعزل لأنه لا شيء بين يديه من الكواكب، كالأعزل الذي لا سلاح معه، كما كان مع الرامح، أو لأنه إذا طلع لا يكون في أيامه ريح ولا برد، قال أوس بن حجر: كأن قرون الشمس عند ارتفاعهاوقد صادفت طلقا من النجم أعزلا تردد فيه ضوؤها وشعاعها فأحـصـــن وأزين لامـــرئ إن تـــســـربـــلا والجمع العزل، قال الطرماح: محاهن صيب نوء الربـيع من الأنجم العزل والرامحه
والأعزل: الناقص إحدى الحرقفتين بين العزل، محركة، عن ابن الأعرابي. وأيضا: من لا سلاح معه، فهو يعتزل الحرب، وربما خص به من لا رمح معه، وأنشد أبو عبيد: وأرى المدينة حين كنت أميرها أمن البريء بها ونام الأعزل وفي حديث الحسن: إذا كان الرجل أعزل، فلا بأس أن يأخذ من سلاح الغنيمة، كالعزل، بضمتين، حكاه الهروي في الغريبين، كما يقال: ناقة علط، وامرأة فنق، وماء سدم، ومنه حديث سلمة بن الأكوع، رضي الله تعالى عنه: رآني رسول الله صلى الله عليه وسلم بالحديبية عزلا، فأعطاني حجفة، الحديث، أي ليس معي سلاح، وجمعهما: عزل، بالضم، كأحمر وحمر، وأعزال، جمع عزل، بضمتين، كجنب وأجناب وسدم وأسدام، قاله الأزهري، قال الفند: رأيت الفتية الأعـزا ل مثل الأينق الرعل هكذا رواه علي بن حمزة، وهو جمع الأعزل، والمعروف الأرعال، وعزل، كركع، قال شيخنا: صرحوا بأنه لا يجمع أفعل على فعل، ولكنه لما وقع الأعزل في مقابلة الرامح حملوه عليه، لأنهم قد يحملون الصفة على ضدها، كعدوة حملا على صديقة، أو أجري عزل مجرى حسر جمع حاسر، لتقاربهما في المعنى، قاله السهيلي في الروض، قال أبو كبير الهذلي: سجراء نفسي غير جمع أشابة حشدا ولا هلك المفارش عزل وقال الأعشى: غير ميل ولا عواوير في الهي جا ولا عـزل ولا أكـفـال وعزلان، بالضم كأحمر وحمران، ومعازيل، عن ابن جني، وهو على غير قياس. والاسم: العزل، بالتحريك، وبالضم، وهما لغتان، كالشغل والشغل، والبخل والبخل. والعزال، ككتاب: الضعف، كما في اللسان. والعزل، بالفتح: ما يورد بيت المال تقدمة، غير موزون ولا منتقد إلى محل النجم، كما في اللسان والمحيط. وأيضا: ع، عن ابن دريد، قال امرؤ القيس: حي الحمول بجانب العزل إذ لا يلائم شكلها شكلـي والعزلاء: الاست، نقله الصاغاني، وأيضا: مصب الماء من الراوية ونحوها، كالقربة في أسفلها، حيث يستفرغ ما فيها من الماء، وفي الصحاح: العزلاء فم المزادة الأسفل، وقال الخليل: لكل مزادة عزلاوان من أسفلها، وفي المحكم: سميت عزلاء لأنها في أحد خصمي المزادة، لا في وسطها، ولا هي كفمها الذي منه يستقى فيها، ج: عزالي، بكسر اللام، وإن شئت فتحت اللام، فقلت: عزالى، مثل الصحاري والصحارى، والعذاري والعذارى، قال الكميت: مرته الجنوب فلما اكفهر حلت عزاليه الشـمـأل كما في الصحاح، يقال للسحابة إذا انهمرت بالمطر الجود: قد حلت عزاليها، وأرسلت عزاليها، وفي حديث الاستسقاء: دفاق العزائل جم البعاق أصله العزالي، مثل الشائك والشاكي، شبه اتساع المطر واندفاقه بالذي يخرج من فم المزادة. والعزلاء: فرس كانت لبني جعفر بن كلاب، كما في العباب. والأعازل: ع، وفي اللسان: مواضع في بلاد بني يربوع، قال جرير: تروي الأجارع والأعازل كلها والنعف حيث تقابل الأحجار
وقد أهمله ياقوت. وعزلة، بالضم: ة، باليمن، من عمل بحرانة، وبحرانة مدينة بها. والعزالان: الريشتان اللتان في طرف ذنب العقاب، والجمع أعزلة، عن ابن عباد. وعزيلة، كجهينة: ع عن ابن دريد. والمعتزلة: فرقة من القدرية، زعموا أنهم اعتزلوا فئتي الضلالة عندهم، أي أهل السنة والجماعة، والخوارج الذين يستعرضون الناس قتلا، أو سماهم به سيد التابعين الحسن بن يسار البصري، لما اعتزله واصل بن عطاء، وكان من قبل يختلف إليه، وكذا أصحابه، منهم عمرو بن عبيد، وغيره، إلى أسطوانة من أسطوانات المسجد، فشرع واصل يقرر القول بالمنزلة بين المنزلتين، وأن صاحب الكبيرة لا مؤمن مطلق ولا كافر مطلق، بل هو بين المنزلتين، كجماعة من أصحاب الحسن، فقال الحسن: اعتزل عنا واصل، فسموا المعتزلة لذلك، وقالت الخوارج بتكفير مرتكبي الكبائر، والحق أنهم مؤمنون، وإن فسقوا بالكبائر، فخرج واصل من الفريقين، ويقال: مر قتادة بعمرو بن عبيد، فقال: ما هذه المعتزلة? فسموا بذلك. وعمرو بن عبيد هذا، هو ابن عبيد ابن باب، أبو عثمان، مولى بلعدوية من بني تميم، بصري ناسك، سمع الحديث، وقال بالقدر، ودعا إليه، مات بمكة سنة 144، ودفن بمران، على ليلتين من مكة، بطريق البصرة، وصلى عليه سليمان بن علي، ورثاه أبو جعفر المنصور: صلى الإله عليك من متوسـد قبرا مررت به على مـران قبرا تضمن مؤمنا متعفـفـا صدق الإله ودان بالـقـرآن فلو أن هذا الدهر أبقى صالحا أبقى لنا حيا أبا عـثـمـان ويقال لسائق الحمار: اقرع عزل حمارك، محركة، أي مؤخرة، كما في العباب، والعزلة، محركة: الحرقفة. ومما يستدرك عليه. اعتزل الشيء، وتعزله، ويتعديان بعن: تنحى عنه، وقوله تعالى: وإن لم تؤمنوا لي فاعتزلون ، أي لا تكونوا علي ولا معي، وقول الأحوص: يا بيت عاتكة الذي أتعـزل حذر العدا وبه الفؤاد موكل يكون على الوجهين. والمعزال: المستبد برأيه. وكنت بمعزل عن كذا وكذا، كمجلس: أي بموضع عزلة عنه، وقوله تعالى: وكان في معزل ، أي في جانب من دين أبيه وقيل: من السفينة، قال تأبط شرا: ولست بجلب جلب غـيم وقـرة ولا بصفا صلد عن الخير معزل والأعزل من الطير: من لا يقدر على الطيران، نقله شيخنا. والأعزلة: واد لبني العنبر بن عمرو ابن تميم، قال صخير بن عمرو: ألست أيام حضرنا الأعزله وقبل إذ نحن على الضلضله والأعزل: ماء في ديار كلب، في واد لهم. والأعزلان: واديان، يقال لأحدهما الأعزل الريان، لأن به ماء، وللآخر الأعزل الظمآن، قال أبو عبيدة: هما واديان، يقطعان بطن المروت، في بلاد بني حنظلة بن مالك، قال جرير: هل تؤنسان ودير أروى دوننا بالأعزلين بواكر الأظعـان وعازلة: اسم ضيعة، كانت لأبي نخيلة الحماني، وهو القائل فيها:
عازلة عن كل خير تعزل يابسة بطحاؤها تفلفل للجن بين قارتيها أفكل والعزال، كرمان: المعتزلة، قال الشاعر: برئت من الخوارج لست منهم من العزال منهم وابن بـاب وأراد بابن باب عمرو بن عبيد. والعزل، محركة: نقص إحدى الحرقفتين، قال: قد أعجلت ساقتها قرع العزل والعزل في ذنب الدابة: أن يميل إلى أحد الجانبين. والعزال، بالكسر: متاع البيت، عامية، وكذا العزلان، بالضم، بمعنى العزل. والعزالة، مشددة: حي من العرب في جيزة مصر. والعزيل، كزبير: اسم، وهو ابن سلمة بن بداء بن عامر بن عوثبان بن زاهر بن مراد، جد قيس بن المكشوح، قاله الطبري.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٢٬٩٣٢عَزَلَهُ
1 عَزَلَهُ ذ , (S, O, Msb, K,) aor. عَزِلَ , (Msb, K,) inf. n. عَزْلٌ, (Msb, TA,) He put it, or set it, apart, away, or aside; removed it; or separated it; (S, O, Msb, K;) i. e., a thing; عَنْ غَيْرِهِ [from another thing, or from other things]. (Msb.) ― -b2- And hence, He removed, deposed, or displaced, him, namely, an agent, or a deputy, from his office, or exercise of authority.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٥٤٣عَزَلَ
عَزَلَ I ( n. ac. عَزْل 1 )
a. [ acc. & 'An ], Removed, displaced from; dismissed, discharged from; was deposed from.
عَزَّلَ
عَزَّلَ II ,
a. see I .
تَعَزَّلَ
تَعَزَّلَ V ,
a. Went aside, withdrew, retired.
b. Resigned, gave up ( office ); abdicated.
تَعَاْزَلَ
تَعَاْزَلَ VI ,
a. Separated, parted.
اِنْعَزَلَ
اِنْعَزَلَ VII ,
a. Was dismissed, discharged; was deposed.
b. [
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٧٬١٣٤عزل
عَزَلَ - يَعْزِلُ - مَعْزُوْل - مَعْزُوْلُوْن - مَعْزِل - اعْتَزَلَ - يَعْتَزِلُ
عَزَلَ - يَعْزِلُ + كائن + كائناً + عن شيء: يوقف الاتصال بين كائنين، سواء كان اتصالاً مادياً مباشراً: كالتماس، أو الالتصاق، أو الجماع، أو اتصال عبر وسائل الاتصال الأخرى الصوتية السمعية والبصرية: كعزل سماع الصوت أو العزل عن رؤية المنبه البصري
مَعْزُوْل: اسم
الصيغ(١٠)
- اعْتَزَلَهُمْOnlardan ayrıldı(افْتَعَلَهُمْ)×١
- اعْتَزَلُوكُمْSizden ayrıldılar(افْتَعَلُوكُمْ)×١
- اعْتَزَلْتُمُوهُمْOnlardan ayrıldınız(افْتَعَلْتُمُوهُمْ)×١
- عَزَلْتَAyırdın(فَعَلْتَ)×١
- فَاعْتَزِلُواHemen ayrılın(فَافْتَعِلُوا)×١
- فَاعْتَزِلُونِÖyleyse benden ayrılın(فَافْتَعِلُونِ)×١
- لَمَعْزُولُونَAyrılanlar(لَمَفْعُولُونَ)×١
- مَعْزِلٍAyrı yer(مَفْعِلٍ)×١
- وَأَعْتَزِلُكُمْSizden ayrılırım(وَأَفْتَعِلُكُمْ)×١
- يَعْتَزِلُوكُمْSizden ayrılırlar(يَفْتَعِلُوكُمْ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٧٤ (الإجمالي: ١٠٠)
- حيث
الآيات المشتركة: ٢ · Hayese sürülmüş tarla demektir
- أوي
الآيات المشتركة: ٢ · Eveye kuş yuvası demektir
- سلط
الآيات المشتركة: ٢ · Salata, doğranmış sebze demektir
- حيض
الآيات المشتركة: ١ · Havd (dat) havuz demektir
- ركس
الآيات المشتركة: ١ · Riks devenin burnunu ayağa bağlayan ve ortası binicinin…
- هيأ
الآيات المشتركة: ١ · Biçim gibi
- رفق
الآيات المشتركة: ١ · Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir
- ثقف
الآيات المشتركة: ١ · Sigaf demirin dövüldüğü örs ve çekiç demektir
- حصر
الآيات المشتركة: ١ · Hisar kale duvarı demektir
- كهف
الآيات المشتركة: ١ · Kovuk
- موج
الآيات المشتركة: ١ · Dalga
- جعل
الآيات المشتركة: ٣ · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
الآيات التي ورد فيها(١٠)
فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا
Onlardan ayrıldı
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عزل |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فصل, هجر, نحى |
| Zıt Kök | خلط |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi ana gövdeden, topluluktan veya işlevden ayırıp bir kenara koymak, ilişiğini kesmek |
| Çekirdek Özet 2 | Müminlerin şirkten, fısk ortamından, kan dökmekten ve fıtrata aykırı durumlardan iradi olarak kenara çekilmesi; vahiy gibi ilahi alanların bâtıl güçlere bütünüyle kapatılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel, inançsal veya siyasi düzeyde tarafsızlık, yalıtım ve ayrışma üreten iradi ya da cebri sınır çekme mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bencilce bir inziva, kaçış veya tamamen pasif bir yok oluş sanmak; kökün siyasi tarafsızlık, ahlaki teberri ve ontolojik engelleme boyutlarını gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عز | Bir şeyin sağlamlaşması, kenara çekilerek veya güç kazanarak erişilmez, baskın ve tekil hale gelmesi; عزب (uzaklaşmak), عزر (destekleyip korumak), عزز (güçlü ve üstün olmak), عزم (kesin bağlayıp pekiştirmek), عزي (dayanıp sabretmek) köklerinde olduğu gibi başkalarından ayrışan sertlik, korunaklılık ve mesafe | ل | Çoban değneği ve yöneltme imgesi taşıyan ل harfinin eklenmesiyle, kökün taşıdığı mesafe ve güç çekirdeği, somut olarak bir nesneyi veya şahsı kenara çekme, yönünü ana akımdan başka tarafa bükme ve fiilen yalıtma hareketine dönüşmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, kaynak, dikkatle ayırt etme | Bir durumu, sınırı veya nesneyi fark edip tefrik etme, konumunu belirleme |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Belirlenen bağın fiilen koparılması, iki parça arasına ayrılık konulması |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, sınır çizme, sevk etme | Ayrılan parçanın belli bir istikamete sürülmesi, ana gövdeden kenara yönlendirilmesi |
| عزل | Ayırt ederek kesip kenara yönlendirme | Dikkatle teşhis edilen bir bağı kesici bir iradeyle koparıp unsuru ana yapıdan uzağa, kendi sınırına yönlendirerek yalıtma hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi bir kenara ayırıp itmek, su tulumunun alt deliğini (boşaltma musluğunu) açarak suyu ana gövdeden akıtmak; süvarinin mızraksız veya silahsız olması sebebiyle savaştan kenara çekilmesi; devenin kuyruğunun bir yana çarpık durması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir atı överken kuyruğunun çarpık durmadığını, düzgün olduğunu belirtmek için bu kökü kullanır: ضليع إذا استدبرته سد فرجه / بضاف فويق الأرض ليس بأعزل. Ayrıca el-A‘şâ, bencilce tek başına konaklayan cimri kimseyi yererken kökü şu mısrada zikreder: تُذهِلُ الشَّيخَ عن بنيهِ وتُلْوِي / بلَبُون المِعْزَابَةِ المِعزالِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Ahvas, hasımlardan çekinerek bir köşeye çekilip gizlendiğini şu beytinde ifade eder: يا بَيْتَ عاتِكةَ الَّذي أَتَعَزَّلُ / حَذَرَ العِدى، وبه الفُؤادُ مُوكَّلُ |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça عزل kökü, Sami dil ailesinde ayrılma, kenara çekilme, yalnız kalma ve ilişkileri kesme gibi somut fiziksel ve mekânsal eylemlerle temsil edilen bir çekirdeğe dayanır. İbranicede azazel ve kökteş biçimlerde görülen uzaklaştırma, tecrit etme ve günah keçisinin çöle sürülmesi tasarımı, Arapçadaki bir tarafa ayırma ve ana topluluktan uzağa sevk etme anlamıyla kavramsal paralellik taşır. Aramice ve Süryanicede de kenara koyma, vazgeçme veya ilişiği kesme yönündeki kullanımlar fonetik denkliği teyit eder. Kökün en ilksel somut katmanı bedensel bir yoksunluk (silahsız kalıp kenarda durmak) ya da nesnel bir ayırma (suyu kenardan boşaltmak veya sürüyü bölmek) iken, Arapçada hem ahlaki ve zihni bir teberriye hem de idari bir görevden el çektirmeye doğru genişlemiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyi bir kenara itmek, mızraksız kalmak, su kabının ağzını yan tarafa çevirmek | Somut temasın kesilmesi eyleminden idari azil, cinsel korunma (azil) ve ahlaki uzlete geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice uzaklaştırma, tecrit ve ıssız alana gönderme anlamları | Topluluk dışına çıkarma, ilişiği kesme ve tarafsızlaşma çizgisinde semantik süreklilik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında doğrudan güvenilir ses denkliği tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Gesenius.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عزل | Anlamlı | Ayırmak, kenara çekmek | Bir nesneyi veya kişiyi bulunduğu topluluktan ya da işlevden uzaklaştırmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| علز | Anlamlı | Kıvranmak, huzursuzluk | Ağrı, ıstırap veya ölüm sekeratı anında bedenin kıvranıp çırpınması | Hedef kökle ortak hareket; Kur'an'da geçmez |
| زعل | Anlamlı | Sıçramak, neşelenmek veya incinmek | Sevinçten ya da yaranın acısından yerinde duramayıp hareket etmek | Enerji ve kıpırdanma; Kur'an'da geçmez |
| زلع | Anlamlı | Derisi soyulmak, yanmak | Ateş veya darbe sebebiyle derinin kalkıp parçalanması, ayrılması | Fiziksel ayrılma boyutu; Kur'an'da geçmez |
| لعز | Anlamlı | Az vermek, kıtlık | Birine hakkını eksik veya az miktarda vermek | Daraltma yönü; Kur'an'da geçmez |
| لزع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb kaydı |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عزل | Merkez | Yalıtmak, kenara çekilmek | Bir şeyi veya kendini ana gövdeden ayırıp tarafsız ya da müstakil bir kenara koymak | İradi veya cebri geri çekilme |
| فصل | Komşu | İki şeyi birbirinden hükmen ayırmak | Bir bütünü parçalara bölerek aralarını net biçimde açmak ve ayırt etmek | Hak ile bâtılı kesin sınırla ayırma |
| هجر | Komşu | İlişkiyi terk etmek | Bir şahıstan veya mekândan duygusal ya da bedensel olarak yüz çevirip gitmek | Bırakıp gitme, terk etme |
| نحى | Komşu | Bir yöne çekmek | Bir şeyi bir cihete doğru yönlendirip ana yoldan saptırmak | Yön değiştirerek kenara alma |
| خلط | Zıt | Katmak, meczetmek | Farklı unsurları birbirine katarak aralarındaki sınırı ortadan kaldırmak | Birleştirme, harmanlama |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عزل | Kenara ayırmak, yalıtmak | İlişiği keserek kendi başına bir tarafa bırakmak | Kesin |
| Latince | Isolare, separare, deponere | Yalıtmak, ayırmak, makamdan indirmek | Isolare fiziksel yalıtımı, deponere ise idari azli karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Isolate, segregate, dismiss, abstain | Yalıtmak, ayırmak, azletmek, çekilmek | Isolate ontolojik ve fiziksel ayrılığı, abstain tarafsız kalmayı verir | Güçlü |
| Almanca | Isolieren, absondern, absetzen | Ayrıştırmak, bir kenara koymak, görevden almak | Absondern kenara çekilmeyi, absetzen makamdan uzaklaştırmayı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Isoler, séparer, destituer | Tecrit etmek, ayırmak, el çektirmek | Destituer yetkiyi almayı, isoler ilişkisiz bırakmayı ifade eder | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins English Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اعتزل | İnançsal ve ahlaki teberri | Şirk ve batıl ibadet ortamından bütünüyle uzaklaşıp inancı koruma bağlamı (Meryem 19:48, 19:49; Kehf 18:16) |
| اعتزل | Askeri ve siyasi tarafsızlık | Savaşa katılmayıp barışçıl bir sınırda durma, kenara çekilme bağlamı (Nisâ 4:90, 4:91; Duhân 44:21) |
| اعتزل | Fıtri/biyolojik ve hukuki sınır | Hayız süresince eşlerle cinsel teması askıya alma bağlamı (Bakara 2:222) |
| معزول | Ontolojik engelleme ve mahrumiyet | Şeytanların ve bâtıl güçlerin vahiy kaynağından ve gaybı işitmekten kesinlikle yalıtılması (Şuarâ 26:212) |
| معزل | Mekânsal ve fiziksel ayrılık | Gemiden ve inananlar topluluğundan fiziken kopup tek başına felakete sürüklenme bağlamı (Hûd 11:42) |
| عزل | Ailevi düzende erteleme ve tercih | Eşler arasındaki nöbeti veya yakınlığı geri plana alma, ayırma bağlamı (Ahzâb 33:51) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mutezile mezhebinin adlandırılması ve vahyin korunmuşluğu | Büyük günah işleyenin iki konum arasında bir yere çekilmesi (el-menzile beyne’l-menzileteyn); şeytanların vahyî bilgiden büsbütün engellenmesi | Fırkalardan ve aşırı uçlardan ayrı bir itikadi mevzi tutma; ontolojik yalıtım |
| Fıkıh | Gebeliği önleme yöntemi (azil) ve idari görevden el çektirme (hâkimin/velinin azli) | Eşin rızasıyla meniyi dışarı akıtma hükmü; yetkisini kötüye kullanan görevlinin tasarruf salahiyetinin iptali | Teması fiziken kesme veya hukuki salahiyeti hükümsüz kılarak kenara alma |
| Tefsir | Ashab-ı Kehf'in hicreti, İbrahim'in hicreti ve Nuh'un oğlunun akıbeti | Şirk toplumundan bedenen ve kalben ayrılmanın meşruiyeti; peygamber soyundan olmanın fiziksel ayrışmayı kurtarmaya yetmeyeceği | Zulüm merkezlerinden koparak tevhid dairesine sığınma |
| Hadis | Fitne zamanlarında uzlet tavsiyesi ve gebeliği önleme uygulamaları | Toplumsal kargaşa dönemlerinde bireyin dinini korumak için dağ başlarına çekilmesi; ashap arasındaki azil tatbikatı | Fitneye karışmamak için tarafsızlaşma ve nesil kontrolünde biyolojik tedbir |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve teberri | İtikadi arınma | İmanı batıl unsurlardan yalıtma | Şirk düzeninden ve putperest pratiklerden hem zihnen hem eyleyen olarak ayrışıp saf ubudiyete yönelme | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik eleştiri | Metodolojik ayrıştırma | Saf bilgiyi taassuptan ve vehimden temizleme | Vahiy ve hakikatin şeytani spekülasyonlardan (Şuarâ 26:212) ari tutulması, delilin safiyetinin korunması | Güçlü |
| Siyasi | Uluslararası ve iç hukuk | Tarafsızlık ve diplomasi | Çatışan güçlerin dışında kalarak savaşı önleme | İki hasım blok arasında savaş açmayıp geri çekilerek sulh ve emniyet zeminini koruma (Nisâ 4:90) | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf | Karantina ve risk izolasyonu | Zararlı varlığı veya sermayeyi dolaşımdan çıkarma | Haksız kazancı, şaibeli malı ana havuzdan ayırma; zararı sınırlandırmak için ekonomik tecrit uygulama | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yalıtılmış sistem (termodinamik) veya elektriksel izolasyon | Bir sistemin çevresiyle madde ve enerji alışverişini kesmesi; elektrik akımının dışarı sızmasını önleyen dielektrik bariyer | Kesin |
| Beşeri bilimler | Siyasi tarafsızlık (neutrality) ve sosyal tecrit (karantina) | Bir devletin çatışmalara müdahil olmayarak egemenlik sahasını koruması veya toplum sağlığı için bulaşıcı unsurun tecrit edilmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel bir tasavvufi inzivaya veya evlilikte sadece bir korunma tekniğine (azil) indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Siyasi bir antlaşma zemininde tarafsız kalma, inancı tehdit eden organize zulümden stratejik olarak çekilme ve gayb âleminin dokunulmazlığını ifade eden çok boyutlu yalıtım |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İtizali korkakça bir kaçış veya sorumsuzluk zannetmek; oysa Kur'an'da itizal, fitneye alet olmamak ve hakkı bâtıldan korumak için sergilenen iradi ve aktif bir sınır koyma ameliyesidir |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fert ve cemaat ahlakında 'birlikte olma' kadar 'ayrışabilme' iradesinin de kurucu olduğunu; imanın bazen bâtıldan temiz bir kopuşla (itizal) tahakkuk ettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ashab-ı Kehf kıssasında (Kehf suresi), Hz. İbrahim'in kavmini terk edişinde (Meryem suresi), savaş ve barış fıkhında tarafsızlık bildiren hükümlerde (Nisâ suresi) ve vahyin mahiyetini açıklayan ayetlerde (Şuarâ suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın her halükarda uzlaşmacı olması gerektiği zannını kırar; zulüm ve şirkin hâkim olduğu yerde ayrışmanın (itizal) bir zaaf değil, vahyin emrettiği bir kurtuluş ve şahsiyet inşası olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir nesneyi, silahı veya unsuru bulunduğu ana yapıdan çekip bir tarafa ayırmak, su kabının ağzını yan tarafa çevirerek içindekini bağımsız bir mecraya aktarmak.
- Soyut anlamZihinsel, ahlaki, siyasi veya ontolojik düzeyde bir sistemle olan ilişkiyi keserek bağımsız bir koruma, teberri veya tarafsızlık mevzisine geçmek.
- Sistematik karşılıkBir kümenin elemanları arasındaki etkileşim ağını kopararak belirli bir alt kümeyi koruma altına alan veya zararlı etkileşimi engelleyen 'yalıtım/izolasyon operatörü'.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde bütünü, ana topluluğu veya bâtıl çevreyi, ise ayrılan (mu‘tezil) unsuru temsil eder. Ayrılma işlemi gerçekleştikten sonra iki alt kümenin arakesiti boş kümedir (). ifadesi ise iki küme arasındaki etkileşim, temas veya çatışma enerjisinin sıfırlandığını, yani tam bir yalıtım ve tarafsızlık haline ulaşıldığını sembolize eder.