غدو
غ - د - و
جذر- الورود: ١٦
- الآيات: ١٦
- الصيغ: ١٠
- المعاجم: ٩
Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(٩)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٢٤٢باب الغين والدال
و غ د، غ د و، غ د ي، د غ ي، غ ي د مستعملات وغد: الوَغْدُ: الضَّعيفُ من الرجال، الخَفيفُ العَقْل، وقد وَغْدَ وَغادةً.
والوغدُ: ثمرة الباذنجان، قال:
يُخَضِّرُ وَجْنَتَيهِ إذا رَأَى في كلَونِ الوَغْدِ جَلاهُ الوَليُّ
غيد: الغادَهُ: الفتاةُ النَّاعمةُ، وكذلك الغَيْداءُ.
ورجلٌ أَغْيَدُ. والأَغْيَدُ: الوَسْنانُ المائل العُنُقِ.
وهو يتَغايَدُ في مَشْيهِ أي يَتمايُلُ، والجَميع الغِيدُ،
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٧٧٥(باب الغين والدال وما يثلثهما)
(غدر) الغين والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على تَرك الشيء. من ذلك الغَدْر: نَقْضُ العَهْد وتَرْك الوفاءِ به. يقال غَدَر يَغْدِرُ غَدْراً. ويقولون في الذَّمِّ: يا غُدَرُ، وفي الجمع: يالَغُدَرَ([1]) . ويقال: ليلةٌ غَدِرَةٌ: بيِّنَة الغَدَر، أي مُظْلمة. وقيل لها ذلك لأنّها تُغَادِرُ النَّاسَ في بيوتهم فلا يَخْرُجُون من شدَّة ظُلْمتها. والغَدير: مُستنقَع ماء المطر،
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٤٨غ د و
أتردد إليه بالغدوات والعشيات وآتيه بالغدايا والعشايا.
وهو ابن غداتين أي ابن يومين.
قال ابن مقبل: إبن غداتين موشيٌّ أكارعه لمّا تشدّد به الأرساغ والزمع وقد أغتدي والطير في وكناتها واركب إليه غديّةً.
وغاديته مع صدح الدّيك وغادونا بالقتال.
واغد عني بمعنى اذهب.
ونشأت غادية وادقة وسقتك الغوادي الغوادق.
وهذا الطعام لا يغدّيني ولا يعشّيني وهو عندنا غديان وغشيان وهي غديانة
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٦٦٠* غ د و * * الغَدُ * أصله غَدْو حذفوا الواو بلا عِوَض و * الغُدْوَةُ * ما بين صلاة * الغَدَاةِ * وطلوع الشمس يُقال أتيته * غُدْوَةَ * غير مصروف لأنها معرفة مثل سحر إلا أنها من الظُروف المتمكنة والجمع * غُداً * ويُقال آتيتك * غَدَاةَ غَدٍ * والجمع * الغَدَواتُ * وقولهم إني لآتيه * الغَدَايَا * والعَشايا هو لازدواج الكلام كما قالوا هنأني الطعام ومرأني وإنما هو أمرأني و * الغُدُوُّ * ضد الرواح وقد *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٠٬٢٣٥: ( و ( *!الغُدْوَةُ ، بالضَّمِّ : البُكْرةُ ) . ) *!وغُدْوَةٌ ، من يَوْم بعَيْنِهِ ، غَيْرُ مُجْراة : عَلَمٌ للوَقْتِ .
وقالَ الجَوْهرِي : يقال : أَتَيْته *!غُدْوَةَ يا هذا ، غَيْرُ مَصْروفَةٍ لأنَّها مَعْرفةٌ ، مثْلُ سَحَر إلاَّ أَنَّها من الظّروفِ المُتَمكِّنَةِ ، تقولُ : سِرْ على فَرَسِكَ غُدْوَةَ وغُدْوَةً وغُدْوَةُ ، وغُدْوَةٌ فما نُوِّنَ مِن هذا فهو نَكِرَةٌ ، وما لم يُنوَّنْ فهو مَعْرفةٌ
: ( و ( *!الغُدْوَةُ ، بالضَّمِّ : البُكْرةُ ) . ) *!وغُدْوَةٌ ، من يَوْم بعَيْنِهِ ، غَيْرُ مُجْراة : عَلَمٌ للوَقْتِ . وقالَ الجَوْهرِي : يقال : أَتَيْته *!غُدْوَةَ يا هذا ، غَيْرُ مَصْروفَةٍ لأنَّها مَعْرفةٌ ، مثْلُ سَحَر إلاَّ أَنَّها من الظّروفِ المُتَمكِّنَةِ ، تقولُ : سِرْ على فَرَسِكَ غُدْوَةَ وغُدْوَةً وغُدْوَةُ ، وغُدْوَةٌ فما نُوِّنَ مِن هذا فهو نَكِرَةٌ ، وما لم يُنوَّنْ فهو مَعْرفةٌ . وقال أبو حيَّان في الارْتِشافِ : والمَشْهورُ أنَّ مَنْعَ صَرْف غُدْوَة وبُكْرَة للعِلْميةِ الجِنْسِيَّة كأُسامَة فيَسْتَوِيان في كوْنِهما أُرِيدَ بهما أنَّهما مِن يَوْم مُعَيَّن ، أَو لم يُرَد بهما التَّعْيِينِ فتقولُ : إذا قَصَدْت التَّعْمِيم : غُدْوَة وَقْت نَشَاطٍ ، وإذا قَصدْتَ التَّعْيِين : لأَسِيرَنَّ الليْلَةَ إلى غُدْوة ، وبُكْرَة في ذلك ، *!كغُدْوَة . وقال الزجَّاج : إذا أَردْتُ بُكْرَة يَوْمِك وغُدْوَة يَوْمِك لم تَصْرِفْهما ، وإذا كانَا نَكِرَتَيْن صَرَفْتهما ، وإذا مُنِعا الصَّرْف فهل ذلكَ لِعِلْمِيَّتِه بالجِنْس كأُسامَة ، أَو لِعِلْمِيَّة أَنَّه يُرادُ بهما الوَقْتُ المُعَيَّن مِن يَوْم مُعَيَّن ؟ . وقد وسَّعَ الكَلامَ فيه عبدُ القادِرِ البَغْدادِي في حاشِيَةِ الكَعْبِيةِ . ( أَو ) الغُدْوَةُ : ( ما بينَ
صَلاةِ الفَجْرِ ) ؛ ) وفي الصِّحاح : صَلاة *!الغَدَاةِ ، وفي المِصْباح : صَلاةِ الصُّبْح ؛ ( وطُلوعِ الشَّمسِ ) ، والجَمْعُ *!غُدًى كمُدْيَةٍ ومُدًى . ( *!كالغَداةِ ) ، يقالُ : آتِيكَ *!غَداةَ غَدٍ . وفي المِصْباح : الغَداةُ الضّحْوَةُ ، وهي مُؤنَّثَة . قالَ ابنُ الأنْبارِي : ولم يُسْمَع تَذْكِيرها ، ولو حَمَلَها حامِلٌ على مَعْنى أَوَّل النَّهارِ جازَ له التَّذْكِير ؛ وقولُه تعالى : ﴿*!بالغَدَاةِ والعَشيِّ﴾ ؛ أي بَعْدَ صلاةِ الفَجْرِ وصَلاةِ العَصْر ؛ وقيلَ : يَعْني بهما دَوامَ عِبادَتِهم . قالَ ابنُ هِشام في شَرْح الكَعْبيةِ : أَصْلُ الغُداةِ *!غَدَوَة بالتحْريك لقَوْلهم في جمعِها *!غَدَوَاتٌ ؛ أَي فقُلِبَتِ الواوُ ألِفاً لتَحَركِها وانْفِتاح ما قَبْلها . وقَرَأَ ابنُ عامِرٍ وأَبو عبدِ الرحمنِ السّلمِي ﴿*!بالغَدَوةِ والعَشيِّ﴾ ، وقراءَةُ العامَّةِ ﴿*!بالغَداةِ﴾ ، قالَ أَبو عبيدٍ : نَراهُما قَرآ كذلكَ إتباعاً للخطِّ لأنَّها رُسِمَتْ في جميعِ المَصاحِف بالواوِ كالصَّلاةِ والزَّكاةِ وليسَ في إثباتِهم الواو في الكِتابَةِ دَليلٌ على أنَّها القِراءَةُ ، لأنَّهم قد كَتَبُوا الصَّلاةَ والزَّكاةَ بالواوِ ولَفْظَهما على تَرْكِها ، فكَذلكَ الغَدَاةَ على هذا وَجَدْنا أَلْفاظَ العَرَبِ . وقالَ ابنُ النحَّاس : وحقُّ باب غُدْوَة أَنْ يكونَ مَعْرفةً إلاَّ أنَّه يجوزُ أَن تُنَكَّر كما ننكَّرُ الأسْماءُ
والأعْلامُ . ( *!والغَدِيَّةُ ) ، كغَنِيَّةٍ ، عن ابنِ الأعرابي قالَ : هي لُغَةٌ في *!الغَدْوَةِ كضَحِيَّة لُغَة في ضَحْوة ، ( ج غَدَواتٌ ) ، محرَّكةً ، هو جَمْعُ غَدَاةٍ كقَطاةٍ وقَطَواتٍ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ ( *!وغَدِيَّاتٌ ) هو جَمْعُ *!غَدِيَّةٍ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابي في نوادِرِه : أَلا لَيْتَ حَظِّي من زِيارَة أُمِّيَهْ *!غَدِيَّاتُ قَيْظٍ أَو عَشِيَّاتُ أَشْتِيَهْقال : كأنَّ قائِلَ هذا مُشْتاقاً إلى زِيارَةِ أُمِّه فتمَنَّى أَن يَجْعَل اللّهُ زِيارَتَها نَهار الصَّيْف أَو لَيالِي الشِّتاءِ لطُولِ كلَ منهما حتى يَتَملَّى برُؤْيتِها ؛ والهاءُ في أُمِّيَه للسَّكْت . ( *!وغَدايا ) : ) هو أَيْضاً جَمْعُ غَدِيَّة على قوْلِ ابنِ الأعْرابي ، فإذا كانَ كذا فهو على القِياسِ ، والأصْلُ فيه غَدَايو عمل به كما تقدَّمَ في عَشَايا خمْسَة أَعْمالٍ فرَاجِعْه . ومنهم مَنْ قالَ : هو جَمْعُ غدْوَةٍ ، وقد أنْكَرَه ابنُ هِشَامٍ في شَرْح الكَعْبيةِ وقالَ : يأبَى هذا أَمْران فذَكَرَهما ، وحاصِلُ أَحَدهما : أنَّ *!الغَدَايا إذا جُعِلَت جَمْعاً *!لغدْوَةٍ كان القِياسُ غَدَاوَى بإثباتِ الواوِ . وقالَ محشيه البَغْدادِي : ويأْباهُ أَمْرٌ ثالثٌ أَيْضاً : وهو كَوْنُ *!غدْوَة ثلاثِيًّا ومُفْرَد فَعائِل لا بدَّ أَن يكونَ على أَرْبعةِ أَحْرُف ثالِثُها حَرْفُ لينٍ غير تاءِ التَّأْنيثِ لأنَّها في حُكْم الكلمةِ المُسْتَقلةِ . ( *!وغُدُوٌّ ) : ) جَمْعُ غَدْوةٍ بحذْفِ الهاءِ ؛ وفي المُحْكم : جَمْعُ غَدَاةٍ نادِرٌ ؛ ففي الكَلامِ نشْرٌ ولفٌّ غيرُ مرتَّبٍ . وقالَ الجَوْهرِي : قولُه
تعالى : ﴿*!بالغُدُوِّ والآصالِ﴾ أَي *!بالغَدَواتِ فعبَّر بالفعْلِ عن الوَقْت كما يقالُ : أَتَيْتُكَ طُلوعَ الشمسِ أَي وَقْتِ طُلوعِ الشمسِ . ( أَو لا يقالُ *!غَدايا إلاَّ مَعَ عَشَايا ) ؛ ) قالَ الجَوْهرِي : قوْلُهم : إنِّي لآتِيه *!بالغَدَايا والعَشَايا ، هو لازْدِواجِ الكَلامِ كما قالوا : هَنَأَني الطَّعامُ ومَرَأَني ، وإنَّما هو أَمْرَأَني ، انتَهَى . قُلْت : فهذا إيماءٌ إلى القوْلِ المَشْهورِ فإنَّهم قالوا لا تُجْمَعُ الغَداةُ على غَدايا ، وإنَّما هو للازْدِواجِ ، وهذا عنْدَ مَنْ لم يُثْبِت *!الغَدِيَّة ، وبهذا سَقَطَ اعْتِراضُ الشَّهاب في شرْح الدَّرَّةِ على المصنِّفِ ؛ والجوْهرِي اقْتَصَرَ على الغداةِ ولم يَذْكُر الغَدِيَّة فذَكَرَ الازْدِواجَ ، والمصنِّفُ جَمَعَ بينَ الأقوالِ فاحْتاجَ إلى أن يُشيرَ إليه . وقالَ أبو حيَّان في تَذْكرتِه ما نَصّه : يزيلون اللّفْظَ عمَّا هو به أَوْلى لأجْلِ التّوافقِ والازْدِواجِ نحْو : ( أَنْفِق بلالاً ) ، ولا تَخْشَ من ذي العَرْشِ إقْلالاً ، وارْجَعَنَّ مأْزُورَات غَيْر مأْجُورَات ، وليسَ من ذلك إنِّي لآتِيه بالغَدَايا والعَشَايا ، لأنَّ الغَدَايا ليسَ جَمْع غَدَاةٍ وإنَّما هو جَمْعُ *!غَدِيَّة بمعْنَى *!غَدَاةٍ . قُلْت : فهذا كُلّه تأْييدٌ لمَا ذَهَبَ إليه ابنُ الأعْرابي ، وقد وسَّع الكَلامَ فيه البَغْدادي في حاشِيَةِ الكَعْبِيةِ . ( *!وغَدا عليه ) غَدْواً ، بالفَتْح كما في المُحْكم ، و ( *!غُدُوًّا ) ، كسُمُوَ كما في الصِّحاح والمُحْكم ، ( *!وغُدْوَةً ، بالضَّم ، و ) كَذلكَ ( *!اغْتَدَى ) : أَي ( بَكَّرَ ) ، ومنه قولُه تعالى : { *!غُدُوَّها شَهْر ورَواحُها
شَهْر } ، وقولُه تعالى : ﴿أن *!اغْدُوا على حرثِكُم﴾ ؛ وقولُ الشاعِرِ : وقد *!أَغْتَدِي والطَّيْر في وكناتِها وتقدَّمَ الكَلامُ على *!غَدْوَةٍ قرِيباً . وفي المِصْباح : غَدا غُدُوًّا ، من بابِ قَعَدَ ، ذَهَبَ *!غدْوَةً ، هذا أَصْلُه ، ثم كَثُرَ حتى اسْتُعْمِل في الذَّهابِ والانْطِلاقِ أَيّ وَقْتٍ كانَ ، ومنه الحديثُ : ( *!واغْد يا إبْلِيس ) أي انْطَلِقْ . ( *!وغادَاهُ ) *!مُغادَاةً : ( باكَرَهُ ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه . وفي الصِّحاح : *!غادَاهُ *!غَدَا عليه . ( *!والغَدُ : أَصْلُه *!غَدْوٌ ) ، حذَفُوا الواوَ بِلا عِوَضٍ ؛ قالَ لبيدٌ أَو ذو الرُّمَّة : وما النَّاسُ إلاَّ كالدِّيارِ وأَهْلِها بها يومَ حَلُّوها *!وغَدْواً بَلاقِعُفجاءَ به على أصْلِه ؛ كما في الصِّحاح . وفي النَّهايَةِ : *!الغَدْوُ أَصْلُ *!الغَدِ ، وهو اليَوْمُ الذي يأْتِي بعْدَ يَوْمِك ، فحذِفَتْ لامُه ولم يُسْتَعْملْ تامًّا إلاَّ في الشِّعْرِ ؛ ومنه قولُ عبدِ المطَّلبِ في قصَّةِ الفِيل : لا يَغْلِبَنَّ صَليبُهُم ومِحالُهُمْ *!غَدْواً مِحالَك ْقالَ : ولم يُرِدْ عبدُ المطَّلب الغَدَ بعَيْنِه ، وإنَّما أَرادَ القريبَ من الزَّمانِ ، انتَهَى . وفي المُحْكم : يقالُ غَدَا غَدُك *!وغَدا *!غَدْوُكَ ، ناقصٌ وتامٌّ ، ومنه ما قَدَّمْت *!لغَدٍ ، بِلا واوٍ ، فإذا صَرَفُوها قالوا : *!غَدَوْتُ *!أَغْدو غَدْواً *!وغُدُوًّا ، فأَعادُوا الواوَ . وفي المِصْباح : الغَدُ اليومُ الذي بعْدَ يومِك على أَثرِهِ ثم توسَّعُوا فيه حتى أُطْلِق على البَعِيدِ المُتَرقَّبِ ،
وأَصْلُه غِدْوٌ كفِلْسٍ لكن حُذِفَتِ اللامُ وجُعِلت الدالُ حَرْف إعْراب ؛ قالَ الشاعرُ : لا تَعْلُواها وادْلُواها دَلْواً إنَّ مَعَ اليَوْمِ أَخَاه غَدْوَا ( وهو ) ، أي المَنْسوب إلى الغَدِ ، ( *!غَدِيٌّ ) ، على الأصْلِ ، ( و ) إن شِئْتَ ( *!غَدَوِيٌّ ) بإثْباتِ الواوِ . ( *!والغادِيَةُ : السَّحابَةُ تَنْشَأُ غُدْوَةً ) ؛ ) وفي الصِّحاح : صَباحاً . ( أَو مَطْرَةُ الغَداةِ ) ، هذا قولُ اللّحْياني . وقيلَ لابْنةِ الخُسِّ : ما أَحْسَنُ شيء ؟ قالت : أَثرُ *!غادِيَةٍ في إثرِ سارِيَةٍ في مَثياء رابيَةٍ ؛ والجَمْعُ *!الغَوادِي ، ومنه قولُ الشاعِرِ : من قبل أن تَرْشَفَ شمْسُ الضُّحَى رِيقَ الغَوادِي من ثغورِ الأقَاحِ ( *!والغَداءُ ) ، كسَحابٍ : ( طَعامُ الغُدْوَةِ ) . ( وفي الصِّحاح : الطّعامُ بعَيْنِه ، وهو خِلافُ العَشاءِ ؛ ( ج *!أَغْدِيَةٌ . ( *!وتَغَدَّى أَكَلَ أَوَّلَ النَّهارِ ، *!كغَدِيَ ، كرَضِيَ ) ، غداءً ، وهذه عن ابن القطَّاع . ( *!وغَدَّيْتُه *!تَغْدِيَةً ) : ) أَطْعَمْتُه في ذلكَ الوقْتِ ، ( فهو *!غَدْيانُ ، وهي *!غَدْيا ) ، وأَصْلُها الواوُ لكن قُلِبَتْ اسْتِحْساناً لا عن قوّةِ علَّةٍ ؛ كما في المُحْكم . قال الجَوْهرِي : إذا قيلَ لكَ ادْنُ *!فتَغَدَّ ، قلتَ : ما بي من *!تَغَدَ ولا تَعَشِّ ، ولا تَقُل ما بي *!غَدَاءٌ ولا عَشاءٌ ، لأنَّه الطَّعامُ بعَيْنِه . ( وأَبو *!الغادِيَةِ : يَسارُ بنُ سَبُعٍ ) الجهنيُّ ( صَحابيٌّ ) بايَعَ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه وسلم وهو قاتِلُ عمَّار بن ياسِرٍ ، رضِيَ اللّهُ عنهما ، مَذْكُور في تاريخِ دِمَشْق .
وفي الصَّحابةِ : أَبو الغادِيَةَ المُزَنِي ، قيلَ هو غَيْرُ الأوّل ، وقيلَ : هو مُخْتَلف في اسْمِه . ( *!والغادِي : الأسَدُ ) *!لغُدوِّه على الصَّيْد . ( *!والغَدَّاءُ بنُ كَعْبٍ ) بنِ بهوشِ بنِ عامرِ بنِ غنمة بنِ ثَعْلَبَة بنِ تيمِ اللّهِ ، ( مُشدَّدٌ ) ، وهو جَدُّ عَمْرِو بنِ عرْوَةَ الشاعِرِ . ( وما تَرَكَ مِن أبيهِ *!مَغْدًى ولا مَراحاً *!ومَغْداةً ولا مَراحَةٌ ) ، أَي ( شَبَهاً ) ، نقلَهُ ابنُ سِيدَه . ( *!والغَدَوِيُّ ، كَعَربِيَ : كلُّ ما في بُطونِ الحَوامِلِ ) من الإبِلِ والشاءِ ، عن أبي عُبيدَةَ ؛ ( أَو خاصٌّ بالشَّاءِ ) ، كذا هو في لغَةِ النبيِّ صلى الله عليه وسلم ( أَو ) هو ( أَنْ يُباعَ البَعيرُ أَو غيرُهُ بما يَضْربُ الفَحْلُ ، أَو أَنْ تُباعَ الشَّاةُ بما نَزَا بِه الكَبْشُ ) . ( وفي الصِّحاح : أَنْ يُباعَ الشيءُ بما نَزَا به الكَبْشُ ذلكَ العامَ ؛ قالَ الفَرَزْدَق : ومُهورُ نِسْوتِهِمْ إذا ما أَنْكَحوا*!غَدَوِيٌّ كلّ هَبَنْقَعٍ تِنْبالِقالَ : مَنْسوبٌ إلى غَدٍ كأَنَّهم يمنونه فيقولونَ : تَضَعُ إِبلُنا فنُعْطِيك *!غَداً . وفي النهايَةِ في حديثِ يَزِيد بنِ مُرَّة : نُهِي عن *!الغَدَوِيِّ ، وهو كلُّ ما في بُطونِ الحَوامِلِ ، كانَ الرَّجلُ يَشْتري بالجَمَلِ أَو العَنْز أو الدَّراهمِ ما في بُطونِ الحَوامِلِ ، وهو غَرَرٌ فنُهِي عنه ، انتَهَى ؛ وقال الشاعِرُ : أَعْطَيْت كَبْشاً وارِمَ الطِّحالِ *!بالغَدَوِيَّاتِ وبالفِصالِوعاجِلاتِ آجلِ السِّخَالِفي حلَقِ الأَرْحامِ ذِي الأقْفالِ وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الغُدَى ، كهُدَى : جَمْعُ غُدْوَةٍ ، ومنه قولُ الشاعِر : *!بالغُدَى والأَصائِلِ ونقلَ شيْخُنا في *!الغَدْوَة الفَتْح والكَسْر ، فهو مُثَلَّثٌ ، قالَ : والفَتْح مَشْهورٌ والكَسْر قَليلٌ أَو مُنْكرٌ . وقالَ ابنُ الأَثير : *!الغَدْوَةُ ، بالفَتْح ، المرَّةُ من *!الغُدُوِّ ، وهو سَيْرُ أَوَّلِ النَّهارِ ، ويُقابِلُها الرَّوْحَة ويُسَمَّى السُّحُور غَدَاء لأنَّه للصَّائم بمنْزِلَتِه للمُفْطِرِ ؛ ومنه *!تغَدَّى في رَمَضانَ أَي تَسَحَّرَ . *!والغَداءُ : رَعْيُ الإِبِلِ في أوَّلِ النَّهارِ ، وقد *!تَغَدَّتْ ؛ عن أَبي حنيفَةَ . وهو ابنُ *!غَداتَيْنِ : أي ابنُ يَوْمَيْن . وارْكَبْ إليه *!غُدَيَّة ، كسُمَيَّة ، تَصْغِيرُ *!غَداةٍ . وامْرأَةٌ *!غَدْيانَةٌ عَشْيانَةٌ ، نقلَهُ الزَّمَخْشري . وأَتَيْته *!غُدَيَّانات ، على غيرِ قِياسٍ ، كعُشَيَّانات ، حَكَاهُما سِيْبَوَيْه ، وقالَ : هُما تَصْغيرٌ شاذٌّ . ( و ) *!غادِيَةُ بنْتُ قَزَعَةَ ، امْرأَةٌ من بَنِي دُبَيْرٍ . وأبو *!الغادِي : الحَسَنُ بنُ أَحمدَ بنِ عبدِ اللّهِ رَوَى عنه الحاكِم . وأَبو السيَّار *!غادِي بنُ سندٍ كتَبَ عنه السَّلفِي .
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٣٬٣٩٣غَدَا
1 غَدَا ذ , (S, M, Msb, K,) aor. يَغْدُو, (S, M, Msb,) inf. n. عُدُوٌّ (S, M, Mgh, Msb, K) and غَدْوٌ (M, TA, and so accord. to the CK instead of غُدُوٌّ [which is the only inf. n. commonly known]) and غُدْوَةٌ, (K,) He went, or went away, in the time called غُدْوَة, (Mgh, Msb,) i. e. [the early part of the morning,] the period between the prayer of daybreak and sunrise: this is the primary
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٩٧غَدَا
غَدَا U ( n. ac. غَدْو 1 , غُدُوّ 27 ),
a. Went forth in the early morning.
b. Was in the morning.
c. ( n. ac. غُدْوَة 3t , غُدُوّ 27 ) [ 'Ala ], Came to, visited in the early morning.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ١٩٬٢٩٣غدو
غَدَا - يَغْدُوْ - غَد - غَداً - غُدُوّ - غُدُوَّاً - غَدَاة - بِالغَداة - غَداء
غَدَا - يَغْدُوْ + الكائن: يذهب من منزله في أول النهار عند وقت بدء العمل
غَدَا - يَغْدُوْ + الكائن + من مكان + على مكان: ضد راح: يتحرك من مكان إلى مكان في وقت محدد من النهار هو أول وبداية يوم العمل، أي بداية اليوم التالي
غَدٌ: على وزن " فـَعـْل": اسم فعل "
الصيغ(١٠)
- غَدًاYarın(فَعْلًا)×٤
- بِالْغُدُوِّSabah ile(بِالْفُعُولِ)×٣
- بِالْغَدَاةِSabah(بِالْفَعَلَاةِ)×٢
- اغْدُواErken gidin(افْعُلُوا)×١
- غَدَاءَنَاKahvaltımız(فَعَالَنَا)×١
- غَدَوْتَErken gittin(فَعَلْتَ)×١
- غُدُوًّاSabah(فُعُولًا)×١
- غُدُوُّهَاOnun sabah yolculuğu(فُعُولُهَا)×١
- لِغَدٍYarına(لِفَعْلٍ)×١
- وَغَدَوْاVe erken gittiler(وَفَعَلُوا)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٩٥ (الإجمالي: ١١٧)
- أصل
الآيات المشتركة: ٣ · Bitki kökü demektir
- عشو
الآيات المشتركة: ٣ · Akşam yemeği demektir
- حرد
الآيات المشتركة: ١ · Biçmek
- رتع
الآيات المشتركة: ١ · Ray Otlak yerdir
- أشر
الآيات المشتركة: ١ · Şer ateşten çıkan alev parçasıdır
- غفل
الآيات المشتركة: ٢ · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
- نفس
الآيات المشتركة: ٤ · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- سيل
الآيات المشتركة: ١ · Sel demektir
- صرم
الآيات المشتركة: ١ · Devşirenler
- سوع
الآيات المشتركة: ٢ · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
- طرد
الآيات المشتركة: ١ · Kısa mızraktır
- خبر
الآيات المشتركة: ٢ · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
الآيات التي ورد فيها(١٦)
أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ
Yarın
وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا
Yarın
… مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ …
Yarın
سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ
Yarın
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غدو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs (üçüncü harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بكر, صبح, سحر |
| Zıt Kök | عشو |
| Çekirdek Özet 1 | Gecenin bitimiyle günün ilk vaktinde ortaya çıkma, sabah erkenden harekete geçme ve ilk azığı alma |
| Çekirdek Özet 2 | Zaman döngüsünün başlangıcında ibadet, rızık veya cihat amacıyla yola koyulma ve geleceğe hazırlık |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın dinamik başlangıcını sorumluluk bilinciyle değerlendirip ahiret hesabına dönük üretim yapma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca takvimsel bir ertesi gün veya biyolojik bir kahvaltıya indirgeyip varoluşsal başlangıç ve gelecek sorumluluğu boyutunu yok saymak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غد | Bir kaynaktan erken taşma, kabarma, ortaya çıkış ve ayrılma hareketini ifade eder; nitekim غدق suyun bolca kaynayıp taşmasını, غدر ise ana gövdeden geride kalan su birikintisini veya sözden ayrılmayı gösterir. | و | Çekirdekteki taşkın çıkış ve ayrılma hareketini zamansal bir yönelişe ve kesintisiz akışa bağlayarak günün ilk ışıklarıyla birlikte dışa doğru yönelme ve ertesi güne uzanma anlamı kazandırmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Göz ve kaynak imgesinin (ikiz harfi ع üzerinden türetme) örtülü ve yoğunlaşmış hâli | Karanlığın içinden süzülen ilk ışık kaynağını, örtünün altından beliren aydınlığı simgeler. |
| د | Kapı, geçiş ve hareket | Geceden gündüze geçişi, bir alandan dış dünyaya açılan kapıdan çıkışı temsil eder. |
| و | Çengel, bağlama ve uzanma | Başlangıç ânını günün geri kalanına ve yarına bağlayan, yönelimi devam ettiren bağlayıcı unsurdur. |
| غدو | Örtülü kaynaktan çıkan ışıkla birlikte kapıdan geçerek yeni bir zaman dilimine ve amele bağlanma hareketi | Gecenin karanlık örtüsü kalkarken insanın uyanıp dışarı çıkması, yeni bir güne ve geleceğe yönelik faaliyete adım atmasıdır. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Tan yerinin ağarmasından güneşin doğuşuna kadar olan vakitte kuşlar henüz yuvalarındayken erkenden yola çıkmak, günün ilk işine koyulmak ve bu ilk vakitte bedene güç veren sabah azığını (el-ğadâ) almak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa el-Âmirî muallakasında yurdun ve insanların geçiciliğini bu kökten türeyen biçimle şöyle tasvir eder: وَمَا النَّاسُ إِلَّا كَالدِّيَارِ وَأَهْلِهَا / بِهَا يَوْمَ حَلُّوهَا وَغَدْواً بَلَاقِعُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi dilinde sabah vakti beliren ve yağmur bırakan bereketli bulutlara «el-gâdiye», akşam seferine karşılık sabahın erken yolculuğuna ise «el-ğuduvv» adı verilmiştir; ayrıca İbn Mukbil iki günlük tayı nitelemek için «ibn ğadeteyn» tabirini kullanmıştır. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Lebîd Dîvânı.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça غدو kökü, erken Sami dillerinde sabah vakti, erken kalkış ve ertesi gün tasavvurunun birleştiği zengin bir anlamsal zemine dayanır. Kökün nâkıs yapısı, erken dönemde bir kaynaktan fışkırma ve ileriye doğru hareket etme tasavvurunu yansıtır. Batı Sami dillerinde ve İbranicede zamanın başlangıcı ve gün doğumu çoğunlukla başka köklerle ifade edilse de, Arapçada bu kök hem günün başlangıç saatini (el-ğadât / el-ğudve) hem de bu vakitte alınan ilk gıdayı (el-ğadâ) tek bir semantik matriste toplamıştır. Kökün geleceğe uzanan anlamı «ğaden» (yarın) şeklinde müstakil bir zaman zarfına dönüşerek somut sabah vaktinden soyut yakın geleceğe doğru düzenli bir semantik kayma göstermiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | غدو ile sabah vakti, erken çıkış ve rızık ilişkisi | Sabahın erken vaktinde (el-ğudve) yola çıkma fiilinden hareketle bu vakitte yenen yemeğe el-ğadâ, bir sonraki günün sabahına ve bütününe ise el-ğad denilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerinde erken hareket ve gün döngüsü | Arapçada nâkıs formla korunan kök, erken uyanma ve günün ilk işine yönelme eylemini zaman ismiyle doğrudan birleştirmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda gün doğumu ve besin döngüsü | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غدو | Anlamlı | Erken vakit, sabah hareketi | Günün başlangıcında yola çıkmak, sabahlamak ve yarın kavramını ifade etmek | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| غود | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| دغو | Anlamlı | Ahmaklık, gaflet | Beklenmedik anda gelen şaşkınlık ve akıl zayıflığını anlatır | Kur'an'da geçmez |
| دوغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük sistematiğinde mühmel bırakılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| وغد | Anlamlı | Zayıflık, aşağılık | Bedence veya akılca zayıf, başkasına bağımlı ve değersiz kimseyi niteler | Kur'an'da geçmez |
| ودغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kullanımı kaydedilmemiş harf dizilişidir | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غدو | Merkez | Sabah erken hareket ve başlangıç | Gecenin bitimiyle dışarı çıkıp eyleme başlamayı ve yarına yönelmeyi bildirir | Hem vakti hem de o vakitteki iradi seferi içerir |
| بكر | Komşu | Vaktinden önce davranma, ilk olma | غدو sabah vaktine odaklanırken, بكر herhangi bir işe zamanından önce veya en erken safhada başlamayı öne çıkarır | İlk turfanda ürün veya erken doğum gibi başlangıçları da kapsar |
| صبح | Komşu | Aydınlanma, sabahın görünmesi | غدو hareketi ve yola çıkışı vurgularken, صبح karanlığın yarılarak aydınlığın zuhur etmesine odaklanır | Görsel ve optik bir aydınlanma esastır |
| سحر | Komşu | Seher vakti, tan yeri ağarmadan önceki an | غدو günün aydınlandığı çıkış anıyken, سحر gecenin sonundaki alacakaranlık ve gizlilik vaktidir | Henüz dışarı çıkış başlamamış, gece ile gündüz sınırındadır |
| عشو | Zıt | Akşam vakti, günün batışı ve kapanma | غدو günün başlangıcını ve açılışı ifade ederken, عشو günün sonunu, karanlığın basmasını ve içeri çekilmeyi anlatır | Kur'an'da ğuduvv ile âsâl/aşiyy zıt kutuplar olarak eşleşir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غدو | Sabah erken çıkmak, yarın | Günün ilk vaktini, bu vakitteki hareketi, ilk besini ve ertesi günü kapsar | Kesin |
| Latince | Mane, cras | Sabahleyin erkenden, yarın | Mane kelimesi erken sabah vaktini, cras ise ertesi günü verir; tek kelimede hareket ve besin bağı kurulamaz | Güçlü |
| İngilizce | Early morning departure, tomorrow, morning meal | Sabah erken hareket, yarın, sabah azığı | İngilizcede zaman boyutu tomorrow ile, hareket boyutu set out early ile karşılanır; bütüncül tek kavram yoktur | Güçlü |
| Almanca | Früh morgens aufbrechen, morgen, Frühstück | Sabah erken yola çıkmak, yarın, kahvaltı | Morgen ertesi günü ve sabahı belirtir; erken çıkış eylemi için aufbrechen fiili gerekir | Güçlü |
| Fransızca | Partir de bon matin, demain, déjeuner | Sabah erkenden gitmek, yarın, sabah yemeği | Demain zamansal sürekliliği verir; kökün erken hareket dinamiği fiil öbeğiyle karşılanır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْغُدُوِّ / بِالْغَدَاةِ | Sabahın erken vakti, günün başlangıcı | İbadet, tesbih ve Allah'ın rızasını arama bağlamında zikir vakti (A'râf 7:205, En'âm 6:52, Kehf 18:28, Nûr 24:36) |
| غَدًا | Yarın, ertesi gün, yakın gelecek | Dünyevi planlar veya yaklaşan tehditler bağlamında takvimsel ertesi gün (Yûsuf 12:12, Kehf 18:23, Lokmân 31:34, Kamer 54:26) |
| لِغَدٍ | Ahiret günü, kıyamet, ebedi gelecek | İnsanın hesap günü için şimdiden ne hazırladığına bakması bağlamında metafizik yarın (Haşr 59:18) |
| اغْدُوا / وَغَدَوْا / غَدَوْتَ | Sabah erkenden kararlılıkla yola çıkmak | Savaş hazırlığı veya hasat için erkenden bahçeye çıkma eylemi (Âl-i İmrân 3:121, Kalem 68:22, Kalem 68:25) |
| غُدُوُّهَا | Sabah yolculuğu, sabahleyin kat edilen mesafe | Süleyman aleyhisselama rüzgârın boyun eğdirilmesi bağlamında bir sabah gidişlik mesafe (Sebe 34:12) |
| غَدَاءَنَا | Sabah yemeği, yolculuk azığı | Mûsâ aleyhisselam ile genç arkadaşının yolculukta yorulup güç toplamak için istedikleri besin (Kehf 18:62) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstikbal bilgisi ve meşiet (inşallah ilkesi) | İnsanın yarına dönük irade beyanında Allah'ın dilemesini şart koşması ve geleceği yalnızca O'nun bildiği | İnsanın geleceği belirleme kudretinin sınırlandırılması ve ontolojik bağımlılık |
| Fıkıh | Sabah namazı, oruç başlangıcı ve vakit tayini | İbadetlerin başlangıç anı olarak sabah vaktinin sınırları ve sabah seferine çıkış hükümleri | Bir amelin geçerlilik şartı olarak zamanın başlangıç dilimi |
| Tefsir | Karşıt zaman çiftleri (el-ğuduvv ve el-âsâl) | Varlıkların sabah ve akşam Allah'a boyun eğmesi ve müminin günün iki ucunu zikirle koruması | Zamanın tamamını kuşatan süreklilik ve kulluk bilinci |
| Hadis | Sabah bereketinin aranması ve erken hareket | Sabahın erken vakitlerinin ümmet için bereketli kılındığına dair rivayetler ve sefer sünneti | Üretim, tebliğ ve cihatta erken davranmanın getirdiği bereket |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık nizamında kulluk ve zikir döngüsü | Manevi açılış ve istikamet | Günün ilk anını Allah'ı anarak güvenceye almak | Mümin günün başlangıcında rabbini zikrederek nefsin ve eşyanın saptırmasına karşı manevi kalkan oluşturur. | Kesin |
| İlmi | Zaman idraki ve gelecek projeksiyonu | Bilişsel hazırlık ve planlama | Bilinmeyen yarına dair veri ve eylem tasarlamak | Yarına dair kesin bilgi iddiasını reddederek ihtiyatlı, hesaplı ve ahlaki bir gelecek bilinci inşa eder. | Güçlü |
| Siyasi | Askeri sevk, stratejik intikal ve harekât | Erken safhada inisiyatif alma | Düşmandan önce mevzi almak veya savunma hattı kurmak | Âl-i İmrân 3:121 ayetinde olduğu gibi liderin sabah erkenden müminleri savaş mevzilerine yerleştirmesini simgeler. | Kesin |
| İktisadi | Üretim başlangıcı, rızık arayışı ve emek | Erken mesai ve sermaye hazırlığı | Tembelliği kırarak ilk saatlerde bereketi aramak | Bahçe sahiplerinin erkenden hasada gitmesi veya insanın geçim azığını sabah temin etmesi iktisadi devinimi kurar. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Başlangıç koşulları ve sınır değer problemi | Bir dinamik sistemin diferansiyel denkleminde anındaki başlangıç durumu sistemin bütün gelecekteki yörüngesini belirler; kök zamansal bir sürecin kurucu başlangıç vektörünü modeller. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Proaktif eylem ve stratejik gelecek inşası | Sosyolojide ve karar teorisinde aktörün pasif bekleyiş yerine günün ve sürecin başında erkenden inisiyatif alarak kaynakları geleceğe yönlendirmesi durumudur. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir kahvaltı öğününe veya takvimsel ertesi güne indirgeyip, erken inisiyatif alma ve yarın için hazırlık yapma ahlakını görmezden gelmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, salt kronolojik bir sabah değil; liderin orduyu mevzilendirdiği stratejik hareket anı, bahçe sahiplerinin niyet sınavı ve Haşr 59:18'de ahiret gününün bizatihi kendisi («yarın») olarak yer alır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın geleceği kendi mutlak denetiminde sanarak «inşallah» demeden yarın planı yapması (Kehf 18:23) veya ahiret gibi mutlak bir «yarın»ı unutup günübirlik hazlara kilitlenmesi riskidir. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Zaman bilincini statik bir akıştan çıkarıp aktif bir ahlaki sorumluluğa dönüştürür; güne nasıl başlandığı ile hayatın ve ahiretin nasıl sonuçlanacağı arasındaki doğrudan bağı kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sabah-akşam tesbihatını emreden ibadet ayetlerinde (A'râf 7:205, Nûr 24:36), peygamberin askeri tedbir aldığı sahnelerde (Âl-i İmrân 3:121), ahiret hazırlığını emreden muhasebe ayetlerinde (Haşr 59:18) ve Kalem suresindeki bahçe sahipleri kıssasında. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın zamanı rastgele yaşayan biri olduğu zannını yıkar; erkenden harekete geçen, stratejik düşünen, azığını temin eden ama yarına dair mutlak hüküm vermeyip işini ilahi iradeye bağlayan bilinçli bir insan modeli inşa eder. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamGecenin bitiminde günün ilk aydınlığıyla birlikte yola koyulmak, dışarı çıkmak ve bedenin ilk gıdasını almak.
- Soyut anlamBir zaman döngüsünün başlangıcında aktif inisiyatif alarak geleceğe dönük değer üretmek ve nihai yarın olan ahirete hazırlanmak.
- Sistematik karşılıkZamanın başlangıç diliminde () harekete geçilerek gelecekteki () nihai akıbetin sorumlulukla inşa edilmesi süreci.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sabahın başlangıç vaktindeki () potansiyeli ve imkânı, bu vakitte gösterilen iradi amel ve hareketi, ise ertesi gün veya ahiret olarak tecelli eden geleceği () temsil eder. Geleceğin durumu (), kulun gösterdiği amel () ile ilahi iradenin ve meşietin () bileşkesi olan bir fonksiyon () ile belirlenir. Kul sabah erkenden amelini ortaya koyar, fakat sonuç mutlak olarak ilahi meşiete bağlıdır.