ولي
و - ل - ي
جذر- الورود: ٢٣٣
- الآيات: ٢٠٣
- الصيغ: ٨٣
- المعاجم: ١٣
Veli arka demektir. Bel kelimesi ile akrabadır. Tevella, sırtını çevirmek, gerisin griye dönmektir. Tevliye arka çıkmaktır.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ولى
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Veli arka demektir. Bel kelimesi ile akrabadır. Tevella, sırtını çevirmek, gerisin griye dönmektir. Tevliye arka çıkmaktır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٨٬٢٧٧باب الّلفيف من الّلام
لو،لا، لن، لولا إمّالا، لي، ألا، إلاّ، الألاء، لأي، ل أ ل أ، إلى، أيل، لام الاستغاثة، ألل، يلل، ليل، لوي، ولي، ويل، وأل أول، لات، أولى، أولاء، أولو، أولات مستعملات
لو:
لو: حرفُ أمنيّة، كقولك: لو قَدِم زيدٌ، "لو أنّ لنا كَرَّةً" فهذا قد يُكْتَفَى به عن الجواب.
وقد تكون لو موقوفةً بين نَفْيٍ وأُمْنيّة إذا وُصِلَتْ ب لا. كقولك: لولا أكرمتني، أي: لم تُكرمني، ولا يكون جواب لو
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٥٨٥المدخل: ولىالوَليُ: القربُ والدنوُّ. يقال: تباعَدَ بعد وليٍ. وكلْ مما يَليكَ، أي مما يقاربك. وقال:
وعَدَتْ عَوادٍ دون وَلْيِكَ تَشْعَبُ
يقال منه: وَلِيَهُ يَلِيَهُ بالكسر فيهما، وهو شاذّ. وأوْلَيْتُهُ الشيء فوَلِيَهُ. وكذلك وَلِيَ الوالي البلد، ووَلِيَ الرجلُ البَيْعَ، وِلايَةً فيهما. وأوْلَيْتُهُ معروفاً. ويقال في التعجب: ما أوْلاهُ للمعروف. وتقول: فلان وَلِيَ ووُلِيَ عليه، كما يقال: ساسَ وسيسَ عليه.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٧٢٬٠٨٢المدخل: ولىباب لفيف حرف اللام
لام ، لو ، لا ، لات ، إمالا ، ألا ، إلا ، إلى ، لي ، ألى ، ألا ، آل ، أل ، ليل ، لوى ، ولى ، أول ، أيلول ، إيليا ، ولول ، تلو
نَبدأ أولاً بالحروف التي جاءت لمعانٍ من باب اللاّم لحاجة الناس إلى معرفتها ، فمنها :
لام : اللام التي توصل بها الأسماء ، والأفعال ، ولها معانٍ شتّى ، فمنها :
لام الملك
كقولك : هذا المالُ لِزيد ، وهذا الفرسُ لِعَمرو .
ومن النحويين من يُسَمِّيها لام
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٠٠٣(باب الواو واللام وما يثلثهما)
(ولم) الواو واللام والميم، فيه كلماتٌ تتشاكل. يقولون: الوَلْم: الحِزَام. والوَلم: حبلٌ يُشَدُّ بين التَّصدير والسَّفيف([1]) لئلاَّ يَقْلَقا. ويقال الوَلْم: كلُّ خيطٍ شَددتَ به شيئاً. وليس يبعد أن يكون اشتقاقُ الوَلِيمة من هذا، لأنه يكون عند عقد النِّكاح. وأهل اللُّغة يقولون: طعام العُرْس وَليمة.
(وله) الواو واللام والهاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على اضطرابِ شيء أو ذهابِه
(باب الواو واللام وما يثلثهما) (ولم) الواو واللام والميم، فيه كلماتٌ تتشاكل. يقولون: الوَلْم: الحِزَام. والوَلم: حبلٌ يُشَدُّ بين التَّصدير والسَّفيف([1]) لئلاَّ يَقْلَقا. ويقال الوَلْم: كلُّ خيطٍ شَددتَ به شيئاً. وليس يبعد أن يكون اشتقاقُ الوَلِيمة من هذا، لأنه يكون عند عقد النِّكاح. وأهل اللُّغة يقولون: طعام العُرْس وَليمة. (وله) الواو واللام والهاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على اضطرابِ شيء أو ذهابِه [يقال: رجلٌ([2])] والهٌ وامرأة والهٌ ووالهة. قال الأعشى: فأقبلَتْ والِهاً ثَكْلَى على عَجَلٍ *** كُلٌّ دَهَاها وكلٌّ عندَها اجتمعا([3])والموَلَّهُ: الذي ولِّه عَقْلُه. وعَينٌ مُوَلَّهة، إذا أُرسل ماؤُها فذَهبَ في الصّحارى. ومنه التَّوليه: أن يفرَّق بين المرأة وولدِها. وفي الحديث: "لا تولّه والدةٌ عن وَلَدها". (ولي) الواو واللام والياء: أصلٌ صحيح يدلُّ على قرب. من ذلك الوَلْيُ: القرْب. يقال: تَباعَدَ بعد وَلْي، أي قُرْبٍ. وجَلَسَ ممّا يَلِيني، أي يُقارِبُني. والوَلِيُّ: المَطَر يجيءُ بعد الوَسْميّ، سمِّي بذلك لأنَّه يلي الوسمِيّ. ومن الباب المَوْلَى: المُعْتِقُ والمُعْتَق، والصَّاحب، والحليف، وابن العَمّ، والنَّاصر، والجار؛ كلُّ هؤلاءِ من الوَلْيِ وهو القُرْب. وكلُّ مَن ولِيَ أمرَ آخرَ فهو وليُّه. وفلانٌ أولى بكذا، [أي أحرى به وأجدر. فأمَّا قولهم في الشتم: أولى لكَ فحدّثني علي بن عمر قال: سمعت ثعلباً([4])] يقول: أولى تهدُّد ووعيد. وأنشد: فأوْلَى ثمَّ أولَى ثم أوْلَى *** وهل للدَّرِّ يُحْلَبُ مِن مَرَدِّ([5]) وقال الأصمعيّ: معناه قارَبَه ما يُهلكُه، أي نَزَل به. وأنشد: فعَادَى بين هادِيَتينِ منها *** وأولَى أن يزيدَ على الثَّلاثِ([6]) أي قارب أن يزيد. قال ثعلب: ولم يقل أحدٌ [أحسَنَ([7])] مما قاله الأصمعيُّ في أولى. وقال غيره: أولى تحسيرٌ له على ما فاتَه. والوَلاَء: الموالون. يقال هَؤلاء وَلاءُ فلانٍ. والوَلاء أيضاً: ولاءُ المُعْتَق، وهو أن يكون ولاؤه لمُعْتِقِه، كأنَّه يكون أولى به في الإرْثِ من غيره إذا لم يكن للمُعْتِق وارثُ نَسَب. وهو الذي جاء في الحديث: "نَهَى عن بيع الوَلاَء وهِبَتِه". ووالَيْتُ بين الشَّيئين، إذا عادَيْتَ بينهما وِلاءً. وافعَلْ هذا على الوِلاء أي مُرَتِّبا([8]). والباب كلُّه راجعٌ إلى القُرْب. (ولب) الواو واللام والباء. يقولون: إنَّ فيها بابين أحدهما يدلُّ على نَماءٍ، والآخَر على ذَهاب. أمَّا الأوَّل فالوَالِبَة: الزَّرْعة تَنْبُتُ من عُروق الزَّرعة الأولى. ووالِبَةُ الإبلِ: نَسْلُها. ووَلَبَ الشَّيءَ: وَصَلَه([9]). والآخر الوالب، قال الشَّيباني: هو الذَّاهب في وجهه. يقال: ولَبَ في ذلك الوَجْه. قال: رأيت جُرَيَّا والباً في ديارهمْ *** وبئسَ الفتى إنْ نابَ أمْرٌ بمُعْظَمِ([10])(ولث) الواو واللام والثاء، فيه كلمتان. يقال: بينهم وَلْثٌ([11])، أي عهد. والأخرى وَلثَه بالعصا يَلِثُه وَلْثاً. ووَلَثَت المَطَرةُ الأرضَ، إذا ضَرَبت. (ولج) الواو واللام والجيم: كلمةٌ تدلُّ على دُخول شيء. يقال وَلَج في مَنزِلِه ووَلَجَ البيتَ يَلِجُ وُلُوجاً. والوَليجة: البِطانةُ والدُّخَلاء. [و] يقال رجلٌ خُرَجَةٌ وُلَجةٌ: كثيرُ الخروج والوُلوج. والوَلِجَة: وجَعٌ يَلجُ جَوفَ الإنسان([12]). ويقولون: الوَلَج: الطَّريق في الرَّمْل([13])، وهو من القياس. (ولح) الواو واللام والحاء. يقولون: الوَلِيح: الجُوالِق، الواحدة وليحة. قال: * جُلِّلنَ فَوقَ الولايا الوَليحَا([14]) * (ولخ) الواو واللام والخاء. يدلُّ على اختلاط. يقال ائتَلَخَ العُشب ائتلاخاً، إذا عَظَم وطال واختلَطَ بعضُه ببعض. ووقع القوم في ائتلاخٍ، أي اختلاط. وزعم ناسٌ أنّ هذا من باب الهمزة واللام والخاء، وقد ذُكِر هنالك. (ولد) الواو واللام والدال: أصلٌ صحيح، وهو دليل النَّجْل والنسْل، ثمَّ يقاس عليه غيرُه. من ذلك الوَلَد، وهو* للواحد والجميع، ويقال للواحد وُلْدٌ أيضاً([15]). والوَليدةُ الأنثى، والجمع ولائد. وتَولَّدَ الشّيءُ عن الشّيء: حَصَل عنه. واللِّدَة نُقصانُه الواو([16]) لأنّ أصله وِلْدَة. (ولذ) الواو واللام والذال. من غرائب ابن دريد([17]): الوَلْذ: سرعةٌ في المَشْيِ والحَركة، ووَلَذ يَلِذ. (ولس) الواو واللام والسين: كلمةٌ تدلُّ على ضَربٍ من السَّير. الوَلَسان: العَنَق([18]) في السَّير. (ولع) الواو واللام والعين: كلمتانِ تدُلُّ إحداهما على اللَّهَجِ بالشيء، والأخرى على لَونٍ من الألوان. فالأولى قولهم: أُولِعْتُ بالشَّيءِ وَلُوعاً. ورَجلٌ وُلَعَةٌ، إذا لَهِجَ بالشَّيء. ويقاس على هذا فيقال وَلَع الظَّبيُ، إذا أسْرَع([19]). ووَلَعَ الرّجُل: كَذَب. والأخرى قولهم للمُلمَّع مُوَلَّع. والتَّوليع: استطالةُ البَلَق. قال: * كأنَّه في الجِلْدِ توليعُ البَهَقْ([20]) * والوَليع: الطَّلْع في قِيقائِه. (ولغ) الواو واللام والغين: كلمةٌ واحدة، وهي قولُهم: وَلغَ الكَلْبُ في الإناء يَلَغُ، ويُولَغ إذا أوْلَغَه صاحبُه. أنشدنا عليُّ بن إبراهيمَ القَطّانُ قال: أنشدنا ثعلب: ما مَرَّ يومٌ إلاَّ وعِندهُما *** لَحمُ رجالٍ أو يُولَغَانِ دما([21]) ورجلٌ مُستَولِغٌ: لا يبالي ذمَّاً ولا عاراً. (ولق) الواو واللام والقاف: كلمةٌ تدلُّ على إسراعٍ وخفّة. يقال جاءت الإبل تَلِقُ، أي تُسرِع. قال: * جاءت به عَنْسٌ من الشَّام تَلِقْ([22]) * وعلى هذا قراءة من قرأ: ﴿إذْ تَلِقُونَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ([23])﴾ [النور 15]. وناقَةٌ وَلَقَى: سريعة. والوَلْق: أخَفُّ الطَّعن، وَلَقَهُ بالسَّيف وَلَقات. ووَلَق يَلِقُ: كذَب؛ كلُّ هذا قياسُه واحد. ومن الباب الأوْلَقُ الجُنون. يقال: أخَذَه الأَوْلَق. ورجُلٌ مُؤَوْلَق على مُعَوْلقٍ: به جُنون. ---------------------__ ([1]) السفيف: حزام الرحل والهوج. وفي الأصل: "والسقيف"، محرف. ([2]) التكملة من المجمل. ([3]) ديوان الأعشى: 84 واللسان ( وله). وفي الديوان: " على حزن". ([4]) التكملة من المجمل. ([5]) أنشده في المجمل واللسان (ولي). ([6]) أنشده في المجمل واللسان (ولي). ([7]) التكملة من المجمل. ونصه: "ولم يقل أحد في أولى أحسن مما قال الأصمعي". ([8]) في الأصل: "مراتبا". ([9]) في اللسان: "ولب إليه الشيء يلب ولوباً: وصل إليه كائناً ما كان". وفي القاموس: "ولب يلب ولوباً: دخل وأسرع. والشيء وإليه: وصله كائناً ما كان". ([10]) البيت لعبيد القشيري، كما في اللسان (ولب). والرواية الأولى فيه: "رأيت عميرا"، ثم نبه على رواية "جريا". وفي المجمل واللسان: "إن ناب دهر". ([11]) لا تزال هذه الكلمة مستعملة في العامية المصرية، يقولونها بكسر الواو وإبدال التاء سيناً. ([12]) المجمل: "وجع يأخذ الإنسان شديد"، ونحوه في اللسان. ([13]) ورد هذا التفسير في القاموس ولم يرد في اللسان. ([14]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 130) واللسان (ولح). وهو بتمامه: يضيء ربابا كدهم المخا *** ض جللن فوق الولايا الوليحا ([15]) ابن سيده: الولد والولد بالضم: ما ولد أياً كان، وهو يقع على الواحد والجمع والذكر والأنثى. وذكر في اللسان أن قيساً تجعل الولد بالضم جمعاً، والولد بالتحريك واحداً. ([16]) في الأصل: "نقصانه ولو"، صوابه في المجمل. ([17]) في الجمهرة (2: 318). ([18]) في الأصل: "العشق"، صوابه في المجمل. ([19]) في الأصل: "إذا أسمع". وفي المجمل: "وولع الظبي: عدا، ولعا". ([20]) لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (ولع). وقبله: * فيها خطوط من سواد وبلق * وهذه هي الرواية الصحيحة في البيت. ورواية الأصمعي: "كأنها". وقال أبو عبيدة: قلت لرؤبة: إن كانت الخطوط فقل: "كأنها"، وإن كان سواد وبياض فقل: "كأنهما". فقال: كأن ذا- ويلك- توليع البهق. انظر اللسان (ولع). ([21]) لابن هرمة، أو أبي زبيد الطائي، كما في اللسان (ولغ) والحق أنه لابن قيس الرقيات، كما في الحيوان (7: 154) من قصيدة له يمدح بها عبد العزيز بن مروان. انظر ديوانه 253-260. ([22]) للقلاخ بن حزن المنقري، يهجو الجليد الكلابي. انظر اللسان (زلق). وفي (ولق) أنه الشماخ، تحريف. وقبله: إن الحصين زلق وزملق *** كذنب العقرب شوال غلق وبعده: يدعى الجليد وهو فينا الزملق *** لا آمن جليسه ولا أنق ([23]) هذه قراءة عائشة وابن عباس وعيسى وابن يعمر وزيد بن علي. وقرأ الجمهور: "تَلَقَّوْنَهُ" بفتح التاء واللام وتشديد القاف المفتوحة. وقرأ أبي: "تتلقونه". وقرأ ابن السميقع: "تلقونه" مضارع ألقى. وقرأ هو أيضاً: "تلقونه" مضارع لقي. انظر تفسير أبي حيان (6: 438).
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٬٨٧٢- الولاء والتوالي: أن يحصل شيئان فصاعدا حصولا ليس بينهما ما ليس منهما، ويستعار ذلك للقرب من حيث المكان، ومن حيث النسبة، ومن حيث الدين، ومن حيث الصداقة والنصرة والاعتقاد، والولاية النصرة (قال الفراء: وكسر الواو في الولاية أعجب إلي من فتحها؛ لأنها إنما تفتح أكثر من ذلك إذا كانت في معنى النصرة، وكان الكسائي يفتحها ويذهب بها إلى النصرة. انظر: معاني القرآن 1/418)، والولاية: تولي الأمر، وقيل: الولاية
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٠٩٢و ل ي
وليه ولياً: دنا منه وأوليته إياه: أدنيته.
وكل مما يليك وجلست مما يليه.
وسقط الويّ وهو المطر الذي يلي الوسميّ.
وقد وليت الأرض وهي موليّة.
وولي الأمر وتولاّه وهو وليه ومولاه وهو وليّ اليتيم ووليّ القتيل وهم أولياؤه.
ووليَ ولاية.
وهو والي البلد وهم ولاته.
ورحم الله تعالى ولاة العدل.
واستولى عليه.
وهذا مولاي: ابن عمي وهم مواليّ.
ومولاي: سيدي وعبدي.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣بلا ترجمةالحروف: ٢٣٬٦٦٥في أَسماء الله تعالى : الوَلِيُّ هو الناصِرُ وقيل : المُتَوَلِّي لأُمور العالم والخلائق القائمُ بها ومن أَسمائه عز وجل : الوالي وهو مالِكُ الأَشياء جميعها المُتَصَرِّفُ فيها . قال ابن الأَثير : وكأَن الوِلاية تُشعر بالتَّدْبير والقُدرة والفِعل وما لم يجتمع ذلك فيها لم ينطلق عليه اسم الوالي . ابن سيده : وَليَ الشيءَ و وَلِيَ عليه وِلايةً و وَلايةً وقيل : الوِلاية الخُطة كالإِمارة و الوَلايةُ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬٢٢٣* و ل ي * * الْوَلْيُ * بسكون اللام القرب والدنو يقال تباعد بعد وَلْيٍ وكل مما * يَلِيكَ * أي مما يقاربك يقال منه * وَلِيَه * يليه بالكسر فيهما شاذ و * أَوْلاهُ * الشيء * فوَلِيَهُ * وكذا * وَلِيَ الْوَالِي * البلد و * وَلِيَ * الرجل البيع * وِلاَيَةً * فيهما و * أَوْلاه * معروفا ويقال في التعجب ما أولاه للمعروف وهو شاذ و * وَلاّهُ * الأمير عمل كذا و * وَلاَّه * بيع الشيء و * تَوَلَّى * العمل
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٠٬١١٣: ( ي ( *!الوَلْيُ ) ، بفتح فسكون : ( القُرْبُ والدُّنُوُّ ) . يقالُ : تَباعَدْنا بَعْدَ وَلْيٍ ؛ وأَنْشَدَ أَبو عبيدٍ :
وشَطَّ *!وَلْيُ النَّوَى إنَّ النَّوَى قَذَفٌ
تَيَّاحَةٌ غَرْبَةٌ بالدَّارِ أَحْياناوأَنْشَدَ الجَوْهرِي لساعِدَةَ الهُذَلي :
وعَدَتْ عَوادٍ دونَ وَلْيِكَ تَشْعَبُ قالَ : يقالُ منه : *!وَلِيَه *!يَلِيَه ، بالكَسْر فيهما ، وهو شاذُّ .
( و ) الوَلْيُ : ( المَطَرُ ) يَأْتي (
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٬٦٨٧المدخل: ولىوَلِيَهُ
1 وَلِيَهُ ذ , (S, Msb, K,) and وَلِى عَلَيْهِ, (Msb, K,) inf. n. وِلَايَةٌ (S, Msb, K,) and وَلَايَةٌ, (K,) or the former is a simple subst., (TA,) and signifies the office, and authority, (K,) He held command or authority over it; had charge of it; presided over it, or superintended it, (namely a thing, S, Msb, K, and a country, province, town, or the like, S, Msb,) as a prefect,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤٬٨١٧وَلَى
وَلَى
a. [ يَلِي ] ( n. ac. وَلْي 1 ), Was near to; adjoined; bordered; followed; was within reach of; appertained to.
b. [ 'An & Bi ], Turned, averted from ( face ).
وَلِيَ
وَلِيَ
a. [ يَلِي ] ( n. ac. وَلْي 1 ), see supra (a) .
b. ( n. ac. وَلَاْيَة 22t , وِلَاْيَة 23t ) [ acc. or 'Ala ], Was set over; ruled, governed, swayed.
c. ( n. ac. وَلَآء [ 22A ] , وَلَاْيَة 22t ), Was
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٦٠٬٦٨٠ولي
وَلَى - يَوْلَى (وَلِيَ - يَوْلَى) - وَالٍ - وَلِيّ - أَوْلِيَاء - وَلَايَة - أَوْلَى - أَوْلَيَان - مَوْلَى - وَالَى - يُوالِي - مُوَالي - مَوالي - تَوَلَّى - يَتَوَلَّى
وَلَى - يَوْلَى (وَلِيَ - يَوْلَى) + كائن + شيئاً أو أمراً: حاز وملك حق ومنزلة إصدار الأمر والتوجيه والمصير لكائن آخر
وَلِي - الولي: على وزن "فَعيل " اسم فاعل مبالغة
الصيغ(٨٣)
- أَوْلِيَاءَVeliler(أَفْعِلَاءَ)×٢٧
- تَوَلَّوْاDöndülerمعانٍ أخرى: ١(تَفَعَّلُوا)×٢٠
- وَلِيًّاVeli(فَعِيلًا)×١٣
- وَلِيٍّVeli(فَعِيلٍ)×١١
- تَوَلَّىDöndü(تَفَعَّلَ)×٩
- أَوْلَىDaha uygun(أَفْعَلَ)×٨
- تَوَلَّيْتُمْDöndünüz(تَفَعَّلْتُمْ)×٨
- أَوْلِيَاءُVeliler(أَفْعِلَاءُ)×٧
- وَتَوَلَّىVe döndü(وَتَفَعَّلَ)×٧
- مَوْلَاكُمْSİzin mevlanız(مَفْعَلُكُمْ)×٥
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢٠٤ (الإجمالي: ٤٧٤)
- دون
الآيات المشتركة: ٣٥ · Dane, inek yavrusuna denir
- أله
الآيات المشتركة: ١٢٤ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- نصر
الآيات المشتركة: ٢٨ · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
- دبر
الآيات المشتركة: ١٧ · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
- أخذ
الآيات المشتركة: ٢٩ · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- شطر
الآيات المشتركة: ٣ · Merkez
- بعض
الآيات المشتركة: ١٢ · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
- غني
الآيات المشتركة: ١٠ · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
- طوع
الآيات المشتركة: ١٣ · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
- قتل
الآيات المشتركة: ١٣ · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- وجد
الآيات المشتركة: ١١ · Su birikintisidir
- وجه
الآيات المشتركة: ٩ · Yüz demektir
الآيات التي ورد فيها(٢٠٣)
لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ …
Veliler
الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا
Veliler
… تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ …
Veliler
الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا
Veliler
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا
Veliler
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ …
Veliler
… وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ
Veliler
وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ
Veliler
اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ
Veliler
… وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ
Veliler
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ولي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (lefif-i mefrûk: fâ’ul-fiil vâv, lâmul-fiil yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قرب, نصر, حلف, صحب |
| Zıt Kök | عدو |
| Çekirdek Özet 1 | İki şey arasında yabancı bir engel bulunmaksızın bitişik ve peş peşe gelmesi, mutlak yakınlık |
| Çekirdek Özet 2 | Hamilik, sadakat, idareyi üstlenme ve aradaki mesafeyi kaldırarak arka çıkma veya yüz çevirme |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal, hukuki ve siyasi aidiyetin tek bir otorite ve dayanışma ekseninde birleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca mistik/bâtınî bir velayet veya salt dostluk olarak daraltıp hukuki, siyasi ve eylemsel boyutunu yok saymak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ول | Birbirine eklenme, içeri girme, ardışık biçimde bağlanma ve içsel yakınlık kurma. Karşılaştırılan kökler: ولد (bir canlının diğerinin içinden ardışık olarak türemesi, neslin birbirine eklenmesi), ولج (bir şeyin başka bir şeyin içine tam ve kesintisiz biçimde girmesi, dâhil olması). | ي | İki nesne veya fail arasındaki bağı soyut ve somut bir yakınlık, sahiplenme, ardıllık ve işi bizzat yüklenme düzeyine taşıyarak süreklilik ve velayet bağı kazandırmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | İki unsuru birbirine sıkıca tutturma, bağlama ve kopmaz bir rabıta kurma |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Yöneltme, sevk ve idare etme, sorumluluğu üstlenip gözetme |
| ي | El ve kol | İcra, fiili müdahale, tasarruf etme, destek verme ve sahiplenme |
| ولي | İki unsuru kopmaz bir çengelle birbirine bağlayıp (و), yönetim ve gözetimini ele alarak (ل), bizzat fiili tasarruf ve el ile destekleme (ي) hareketinin bütünüdür. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İki şeyin aralarında başka hiçbir mesafe veya nesne bulunmaksızın doğrudan bitişmesi ve peş peşe gelmesidir. Yağmurun ardından hiç ara vermeden yağan ikinci yağmura bu sebeple el-veliyy (الْوَلِيُّ) denir. Aynı zamanda devenin sırtına semerin altına doğrudan temas edecek şekilde konulan çula da el-veliyye (الْوَلِيَّةُ) adı verilmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde peş peşe ve aralıksız geliş ile vurucu yakınlık anlamında kullanılmıştır. Asmaî'nin şahit getirdiği beyitte avcının iki oku art arda ve bitişik atması bu kökle ifade edilir: فَعَادَى بَيْنَ هَادِيَتَيْنِ مِنْهَا / وَأَوْلَى أَنْ يَزِيدَ عَلَى الثَّلَاثِ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Manzûr ve Halîl b. Ahmed'in aktardığı kadim deyimlerde, bir yere doğrudan komşu olma ve ardışıklık için «bana bitişik olan yerden otur» anlamında جَلَسَ مِمَّا يَلِينِي ve işi aralıksız sürdürmek anlamında عَلَى الْوَلَاءِ ifadeleri yerleşiktir. Ayrıca kabileler arası himaye, kan bağı ve ittifak ilişkileri mevlâ (مَوْلَى) kavramıyla kurumsallaşmıştır. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde ولي kökü, merkezi bir Güney ve Batı Sami karakteri sergilemekte olup temel anlam katmanında bitişiklik, hemen ardından gelme, yönetimi devralma ve hamiliğini üstlenme çizgisi bulunur. İbranicede doğrudan ses denkliği gösteren birincil kök yapısı zayıf olmakla birlikte, kökün semantik matrisi arka çıkma, takip etme ve birine hak sahibi olarak bağlanma fikri üzerinden şekillenmiştir. Arapçada kök çift yönlü bir derinleşme kazanmış; hem mekânsal/zamansal bitişiklik (ardışıklık, araya fasıla girmemesi) hem de hukuki-ahlaki hamiyet (himaye, vesayet, otorite ve sadakat) alanlarını tek bir çatı altında birleştirmiştir. Süryanice ve diğer Kuzeybatı Sami dillerinde idare etme ve tabi olma arasındaki karşılıklılık ilişkisi farklı köklerle dağıtılmışken, Arapça bu kökle yöneten (vâlî) ile yönetilen/himaye edilen (mevlâ) arasındaki kesintisiz bağı korumuştur.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ولي kökünün temel fiziksel anlamı olan «araya engel girmeksizin peş peşe gelmek» ve «bitişiklik» ilkesi | Somut düzlemdeki aralıksız temas ve ardışıklık; soyut düzlemde yardımlaşma, yönetme, arka çıkma (velayet) ve ters yöne bütünüyle dönme (tevelli) anlamlarına kaynaklık etmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerinde akrabalık, komşuluk ve himaye yapıları | Arapçadaki mevlâ ve veli tasavvuru, kabile içi bağlar ve koruyuculuk sisteminin dilsel omurgasını oluşturur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda ardışıklık ve koruma ifade eden çekirdek morfemler | Geniş dil ailesi düzeyinde düzenli ses denklikleri sınırlı kalmakta, kök daha çok Arap ve Sami içi özgün kurumsallaşmayı yansıtmaktadır. | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ولي | Anlamlı | Yakınlık, bitişiklik, sahiplik ve himaye | İki şeyin aralarında perde olmaksızın yan yana ve peş peşe bulunması | Hedef kök; Kur'an'da çok sık geçer |
| ويل | Anlamlı | Helak, azap, düşkünlük ve çaresizlik | Başa gelen ağır yıkım veya azap karşısında dile getirilen feryat | Kur'an'da geçer; zıt bir akıbet ve çöküş durumunu anlatır |
| لوي | Anlamlı | Bükmek, çevirmek, eğriltmek, geciktirmek | Bir şeyi doğrultusundan saptırmak, dili eğip bükmek veya borcu ertelemek | Kur'an'da geçer; yönelişi bozma bakımından anlam akrabalığı vardır |
| ليو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde müstakil bir kök anlamı kaydı yoktur | Kitābü'l-ʿAyn mühmel sayar; Kur'an'da geçmez |
| يول | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bağımsız kök kullanımı oluşmamıştır | Kitābü'l-ʿAyn mühmel sayar; Kur'an'da geçmez |
| يلو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan harf dizilişidir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel sayar; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ولي | Merkez | Yakınlık, hamilik ve yönetim | İki taraf arasında mesafe kalmaksızın işin sorumluluğunu üstlenip arka çıkmak | Hem sevgi hem hukuki-siyasi idare ve koruma bağıdır |
| قرب | Komşu | Mesafece yakın olma | Salt mekânsal veya zamansal mesafenin azalmasını bildirir; sorumluluk ve velayet şartı yoktur | İki nesne birbirine yakın olabilir fakat birbirinin velisi olmayabilir |
| نصر | Komşu | Yardım ve destek | Bir hasma veya zorluğa karşı fiili yardım ve zafer kazandırmayı hedefler | Veli sürekli bir hamilik içerirken, nasîr geçici bir yardım anında da devreye girebilir |
| حلف | Komşu | Ahit ve ittifak | Karşılıklı yemin ve sözleşmeye dayalı dayanışma bağı kurar | Hilf akitle kurulur; velayet ise ontolojik, fıtri veya akdi olabilir |
| صحب | Komşu | Arkadaşlık ve refakat | Birlikte bulunma ve yoldaşlık durumudur; hamilik veya idare içermesi zorunlu değildir | Veli doğrudan işi yüklenirken, sahip yalnızca eşlik edebilir |
| عدو | Zıt | Düşmanlık ve haddi aşma | Aradaki bağı koparıp karşı cephede yer alma, husumet besleme ve taarruz etme | Velayetin zıttı adavettir; yakınlığın yerini sınır ihlali ve düşmanlık alır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ولي | Yakın olmak, üstlenmek, arka çıkmak | Hem ontolojik yakınlığı hem hukuki vesayet ve yardımı hem de sırt çevirmeyi içerir | Kesin |
| Latince | Patronus, tutor, vicinus | Hami, vasi, bitişik komşu | Patronus hamilik boyutunu, tutor vesayeti, vicinus mekânsal bitişikliği karşılar; kökün türev zenginliğini tek kelime veremez | Güçlü |
| İngilizce | Guardian, patron, ally, turn away | Koruyucu, sahip, müttefik, yüz çevirmek | Guardian hukuki korumayı, ally siyasi desteği verir; tevelli fiilindeki dönme anlamı için ayrı eylemler gerekir | Güçlü |
| Almanca | Schutzherr, Sachwalter, Beistand | Hami, yetkili vekil, arka çıkan | Schutzherr himaye yönünü, Sachwalter işi üstlenme boyutunu karşılar; iki taraf arasındaki yakınlık hissi eksik kalır | Güçlü |
| Fransızca | Protecteur, tuteur, allié | Koruyucu, vasi, bağlaşık | Tuteur vesayet yetkisini, protecteur arka çıkmayı vurgular; kökün ilksel fiziksel ardışıklık boyutu dışarıda kalır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَوْلِيَاء / وَلِيّ (İlahi sıfat olarak) | Yegâne koruyucu, sahip, tasarruf eden ve yardımcı | İman edenlerin yardımcısı ve tek sığınağı olarak Allah'ın zikredildiği bağlamlar (Bakara 2:257, En'âm 6:51) |
| أَوْلِيَاء (Toplumsal-siyasi bağlamda) | İttifak kurulan güç, sırdaş, hâkim otorite ve koruyucu zümre | Müminlerin müşrikleri, kâfirleri veya zalimleri veli edinmelerinin yasaklandığı bağlamlar (Âl-i İmrân 3:28, Nisâ 4:144) |
| تَوَلَّى / تَوَلَّوْا (Yüz çevirme anlamında) | Haktan yüz çevirmek, sırtını dönmek, tebliğden kaçmak | Peygamberlerin çağrısına uymayıp arkasını dönenlerin kınandığı bağlamlar (Âl-i İmrân 3:64, Hûd 11:3) |
| تَوَلَّى (Sorumluluk ve iş üstlenme) | Bir işin, mevkiin veya yönetimin başına geçmek | İktidara gelme, yeryüzünde hâkimiyet kurma veya bir görevi deruhte etme bağlamı (Bakara 2:205, Nûr 24:11) |
| أَوْلَى (Öncelik ve hakkaniyet bildiren) | Daha layık, daha hak sahibi, en yakın | Hukuki ve ahlaki öncelik ilişkileri; kan bağı veya peygambere bağlılık bağlamı (Âl-i İmrân 3:68, Ahzâb 33:6) |
| مَوْلَى (Efendi / Sahip / Kurtarıcı) | Mutlak sahip ve yardımcı veya köle-efendi bağı | Allah'ın müminlerin mevlası olduğunu bildiren ve kıyamette fayda veremeyen dostları anlatan bağlamlar (Enfâl 8:40, Duhân 44:41) |
| أَوْلَى لَكَ (Tehdit ve kınama sîgası) | Helak sana yaklaştı, layığını buldun | Kibirle haktan kaçan inkârcıya yöneltilen şiddetli uyarı ve tehdit bağlamı (Kıyâme 75:34-35) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Velâyetullah, veli kul ve dostluk-düşmanlık (el-velâ ve'l-berâ) | Allah'ın kullarına veli olması (inayet ve hidayet) ile kulun Allah'a veli olması (itaat ve muhabbet); imanın bir göstergesi olarak müminleri dost, inkârcıları düşman bilme | Ontolojik ve ahlaki sadakat, ilahi tasarruf ve kulun teslimiyeti |
| Fıkıh | Velayet (nikâh, yetim malı, kamu idaresi) ve velâ bağı | Ehliyetsiz kimseler üzerinde tasarruf yetkisi, nikâhta velinin rızası, devlet başkanlığı (veliyyü'l-emr) ve azatlık ilişkisinden doğan miras (velâ) | Hukuki tasarruf hakkı, koruma görevi, temsil yetkisi ve bağlayıcı irade |
| Tefsir | Velâyet kavramının tevhidi ve siyasi içeriği | Âyetlerde geçen veli edinme yasaklarının salt beşerî dostluğu mu yoksa siyasi/askeri bir hâkimiyeti ve inanç birliğini mi ifade ettiği | Bütüncül sadakat, gizli sırdaşlık edinmeme ve inanç esaslı dayanışma |
| Hadis | Müminin yardımcılığı, nesep-velayet ilişkisi, tevali | Hz. Peygamber'in müminlerin velisi oluşu, azat etme velası ve abdest azalarını peş peşe yıkama (muvalât) fıkhı | Kesintisiz ardışıklık, koşulsuz himaye ve manevi-hukuki aidiyet |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk ekseni | Velâyetullah | Mutlak sığınak ve ilahi hidayet bağı | İnsanın nihai aidiyetini yalnızca Allah'a bağlaması; şirkin ve aracı putların veli edinilmesinin reddedilmesi | Kesin |
| İlmi | Mantıksal ardışıklık ve bilgi hiyerarşisi | Tevâli ve lüzum | Bilgilerin ve delillerin kesintisiz birbirini takip etmesi | Bir neticenin araya kopukluk girmeksizin öncülü takip etmesi ve bilginin yetkin ehle bağlanması | Güçlü |
| Siyasi | Kamu otoritesi ve meşruiyet | Veliyyü'l-emr ve hilafet | Toplumu yönetme, koruma ve adaleti ikame etme yetkisi | Otoritenin keyfi baskı değil, halkın maslahatını üstlenme ve arka çıkma görevi olarak tanımlanması | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyetin korunması ve miras bağı | Vesayet ve velâ hakkı | Zayıfların mülkünü idare etme ve sahipsiz malın intikalini sağlama | Yetim ve kısıtlıların mallarının korunarak piyasaya katılmasını temin eden sosyal güvence işlevi | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Komşuluk topolojisi ve ardışık zincirleme (Markov süreci / sürekli fonksiyonlar) | Matematiksel topolojide iki nokta arasında üçüncü bir ayrık kümenin bulunmaması (bitişiklik) veya bir durumun doğrudan bir öncekine bağlı olarak kesintisiz akması, kökün aralıksız ardışıklık çekirdeğiyle yapısal olarak örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal dayanışma ağı ve vesayet kurumu (fiduciary obligation) | Hukuk ve sosyolojide bir aktörün kendi menfaatini geri plana iterek temsil ettiği zayıf tarafın haklarını mutlak bir sadakatle üstlenmesi ve arka çıkması, kökün velayet karakterinin toplumsal izdüşümüdür. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün salt bireysel, kalbi veya mistik bir «ermişlik/evliyalık» makamına indirgenmesi ya da sıradan bir duygu olan «arkadaşlık» düzeyine çekilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da velayet; inanç birliğini, hukuki temsili, siyasi egemenliği, askeri yardımlaşmayı ve hayatın sevk ve idaresini bütünüyle kapsayan kuşatıcı bir sadakat ve hâkimiyet sistemidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müminlerin müşrik veya zalimleri veli edinmesini yasaklayan ayetlerin sadece gayrimüslimlerle beşerî ilişki kurmama şeklinde yanlış yorumlanması; asıl yasaklanan hususun onların siyasi, hukuki ve fikri vesayeti altına girmek olduğunun gözden kaçırılması. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, toplum ve otorite tasavvurunun düğüm noktasıdır. İnsanın kime bağlanacağını, kime arka çıkacağını, kimin yönetimini meşru kabul edeceğini ve nihai güvenceyi nerede arayacağını belirler. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İman-küfür sınırlarını çizen akide ayetlerinde (Bakara 2:257), müminlerin toplumsal dayanışmasını kuran ahkâmda (Tevbe 9:71, Enfâl 8:72) ve tebliğden kaçanların akıbetini tasvir eden kıssalarda (Kehf 18:50, Meryem 19:5). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Otoriteyi ve dostluğu parçalı kabul eden yaklaşımı düzeltir. Müminin aynı anda hem Allah'a kul olup hem de tağutların veya zalimlerin vesayet sistemine (velayetine) boyun eğemeyeceğini kesin biçimde ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamİki şeyin aralarında hiçbir engel bulunmaksızın birbirine bitişmesi, peş peşe ve aralıksız gelmesi.
- Soyut anlamBir kimsenin sorumluluğunu, idaresini ve himayesini üstlenerek ona arka çıkmak, sadakatle bağlanmak veya tam aksi yöne sırt çevirip uzaklaşmak.
- Sistematik karşılıkOtorite, dayanışma, himaye ve aidiyetin bölünmez bir kurumsal bağ halinde tecessüm etmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde hami/yöneten tarafı, korunan/tabi olan tarafı temsil eder. ifadesi, iki taraf arasındaki mesafenin sıfıra yaklaşmasını yani aralarındaki engelsiz bitişikliği ve doğrudan teması simgeler. bileşeni 'nın üzerindeki himaye, idare ve tasarruf yetkisini; bileşeni ise 'nin 'ya sunduğu itaat, sadakat ve arka çıkışı gösterir. ifadesi ise aradaki yabancı veya aracı unsurların () devreden çıkarıldığını, velayet bağının doğrudan ve kesintisiz olduğunu matematiksel olarak modeller. Tevelli (yüz çevirme) hali ise bu limitin tanımsız hale gelerek aradaki bağın bütünüyle koparılıp yönün değiştirilmesidir.