يدي
ي - د - ي
جذر- الورود: ١٢٢
- الآيات: ١١٢
- الصيغ: ٣٩
- المعاجم: ١٠
El ve kol demektir. İnsanı hayvanlardan ayıran özelliklerin başında elini sanat için ve yazmak için kullanabilmesidir. Bu tür işlerde yetenekler iki el ile ifade edilir. İki elin de, çolaklaşmış olduğunu ifade ederek artık iş yapamaz hale geldiklerini veya geleceklerini ifade etmektedir.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: يدى
ملاحظاتي
المعاجم(١٠)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
El ve kol demektir. İnsanı hayvanlardan ayıran özelliklerin başında elini sanat için ve yazmak için kullanabilmesidir. Bu tür işlerde yetenekler iki el ile ifade edilir. İki elin de, çolaklaşmış olduğunu ifade ederek artık iş yapamaz hale geldiklerini veya geleceklerini ifade etmektedir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٬٨٨٨باب اللفيف من الدال
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى، ي د ي مستعملات
دد:
حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٢١٧المدخل: يدىاليدُ أصلها يَدْيٌ على فَعْلٍ ساكنة العين، لأنَّ جمعها أيْدٍ ويُدِيٌّ. وأيادٍ. وبعض العرب يقولون لليد يدى قال الراجز:
يا رُبَّ سارٍ باتَ ما تَوَسَّدَ
إلا ذِراعَ العَنْسِ أو كفَّ اليَدَى
وتثنيتها على هذه اللغة يَدَيانِ، مثل رَحَيانِ. قال الشاعر:
يَدَيانِ بيضاوان عند مُحَـرِّقٍ قد ينفعانكَ منهما أنْ تُهْضَما
واليدُ: القوَّةُ، وأيَّدَهُ، أي قوَّاه. وما لي بفلان يَدانِ، أي طاقةٌ. قال تعالى:
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٣٠٬٨٩٧باب اللفيف من حرف الدّال
دد ، دود ، دو ، دوى ، دا ، داى ، آد ، أدا ، واد ، ودا ، أيد ، أدي ، أدا ، ودى ، دوى ، ودي ، ود ، دودي ، أد ، يدي .
ددّ : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( مَا أَنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ منّي ) ، وقد مرَّ تفسيره ، وقال أبو عبيد : الدَّد اللهو واللَّعب : قال وقال الأحمر : في الدَّد ثلاثُ لُغاتٍ ، يقال : هذا دَدٌ على مثالي يَدٍ ودمٍ ، وهذا دداً على مثال قفاً
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٬٠٧٤ي د ي
بسط يده ويديّته.
ويديته: ضربت يده.
وإذا وقع الظبي في الحبالة قيل: أميديّ أم مرجول ويديت يده: شلّت.
قال الكميت: فأيّاً ما يكن يك وهو منّا بأيد ما وبطن ولا يدينا ويقال: ماله يدي من يديه: دعاء عليه.
وبايعته يدا بيد وياديته: بايعته.
ومن المجاز: لفلان عندي يد.
وأيديت عنده ويديت: أنعمت.
قال: يديت على ابن حسحاس بن وهب بأسفل ذي الحذاة يد الكريم وإن فلاناً
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٩٬٥١٢اليَدُ: الكَفُّ، وقال أَبو إِسحق: اليَدُ من أَطْراف الأَصابع إِلى الكف، وهي أُنثى محذوفة اللام، وزنها فَعْلٌ يَدْيٌ، فحذفت الياء تخفيفاً فاعْتَقَبت حركة اللام على الدال، والنسَبُ إِليه على مذهب سيبويه يَدَوِيٌّ، والأَخفش يخالفه فيقول: يَدِيٌّ كَنَدِيٍّ، والجمع أَيْدٍ، على ما يغلب في جمع فَعْلٍ في أَدْنى العَدَد. الجوهريّ: اليَدُ أَصلها يَدْيٌ على فَعْل، ساكنة العين، لأَن جمعها أَيْدٍ ويُدِيٌّ،
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬١٩٨* ي د ي * * اليَدُ * أصلها يَدْيٌ على فعل ساكنة العين لأن جمعها * أَيْدٍ * و * يُدِيّ * وهما جمع فعل كفلس وأفلس وفلوس ولا يجمع فَعَل على أفْعُل إلا في حروف يسيرة معدودة كزمن وأزمن وجبل وأجبل وقد جمعت الأيدي في الشعر على * أيادٍ * وهو جمع الجمع مثل أكرع وأكارع وبعض العرب يقول في الجمع * الأَيْدِ * بحذف الياء وبعضهم يقول لليد * يَدًى * مثل رحى وتثنيتها على هذه اللغة يَدَيَانِ كَرَحَيانِ و * اليَدُ
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٠٬٠٣٧: ( ي ( *!اليَدُ ) ، بتَخْفيفِ الدالِ وضَمِّه ( الكَفُّ أَو مِن أَطْرافِ الأصابِعِ إلى الكَفِّ ) ؛ كذا في النسخِ والصَّوابُ إلى الكَتِفِ ؛ وهذا قولُ الزجَّاج ؛ وقال غيرُهُ : إلى المَنْكبِ ، وهي أُنْثى مَحْذُوفَةُ اللامِ . ( أَصْلُها *!يَدْيٌ ) على فَعْلٍ ، بتَسْكِينِ العَيْنِ فحذِفَتِ الياءُ تَخْفِيفاً فاعْتَقَبت حَرَكَة اللامِ على
لدال ؛ ( ج *!أَيْدٍ ) على ما يَغْلب في جَمْعِ فَعْلٍ في أَدْنى
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٢٦١يَدَى
يَدَى
a. [ يَدِي ] ( n. ac. يَدْي 1 ), Touched, hit, hurt the hand of; cut off the hand of.
b. [ acc. or 'Ala ], Benefited; helped; deserved well of.
يَدِيَ
يَدِيَ
a. [ Min ], Lost, had a withered ( hand ).
يَاْدَيَ
يَاْدَيَ III ,
a. Passed, handed.
b. Requited.
أَيْدَيَ
أَيْدَيَ IV
a. [ Ila ], see I (b) .
b. Strengthened.
يَدْ
يَدْ [ 1 ] (
a. for يَدْي ), ( pl. أَيْدٍ [ 15
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٦٩٬١٢٧يدي
يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَيْدى) - يَد - يَدَيْن - أَيْدِي - بِيَدِهِ - بِيَدَيْهِ - بِأَيْدِيْهِم - بِأَيْدِيْكُم - عن يَد - أولي الأيدي - في يَدِه - في يَديْهِ - في أَيْدِيهِم - في أَيْدِيْكُم - بَيْنَ أَيْدِيْهِم - بَيْنَ يَدَي - ما بَيْنَ يَدَيْهِ وما
يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَيْدى) + كائن + يداً أو شيئاً: يمد منه استطالة خارجة عن
يدي يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَيْدى) - يَد - يَدَيْن - أَيْدِي - بِيَدِهِ - بِيَدَيْهِ - بِأَيْدِيْهِم - بِأَيْدِيْكُم - عن يَد - أولي الأيدي - في يَدِه - في يَديْهِ - في أَيْدِيهِم - في أَيْدِيْكُم - بَيْنَ أَيْدِيْهِم - بَيْنَ يَدَي - ما بَيْنَ يَدَيْهِ وما يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَيْدى) + كائن + يداً أو شيئاً: يمد منه استطالة خارجة عن معظم جسمه، يستعملها للتفاعل والتعامل مع الأشياء والآخرين يَد: اسم فعل " يَدَى - يَدِي ": وهي كذلك ما يكون بفعل " يَدَى - يَدِي ": الاستطالة الخارجة عن معظم كائن يتعامل بها مع المحيط والآخرين: آلة الكائن للفعل على الآخر: وهي بحسب الإضافة: يد البشر أو جناح الطير أو مقبض الآلة، أو كناية: يد الله أي قدرته التي يفعل بها في الكون يَدَيْن - يَدَي كائن: الاثنان من " يَد " أَيْدِي: جمع " يَد" كانت - تكون + اليد + خبر: يخبر هذا البناء من الكلام عن حال اليد عملت - تعمل + اليد + شيئاً: اليد هي التي تفعل: فهي فاعل عمل - يعمل + الكائن + شيئاً + بيده: يعمله باستعمال يده بِيَدِهِ - بِيَدَيْهِ - بِأَيْديْهِم - بِأَيْدِيْكُم كان - يكون + بيد + كائن + شيئاً: يملك بيده الأمر والتصرف: يكون الأمر والتصرف مرتبطاً ومتعلقاً باستعمال اليد أو اليدين أو الأيدي: كناية عن السلطان وملك الأمر فعل - يفعل + كائن + بيده + شيئاً: أصابها بفعله حرَّك - يُحَرِّك + الكائن + يده: اليد مفعول عليه أو به فعل - يفعل + كائن + شيئا + عن يد: يفعله عن أمر يده: كناية عن الرضا والإرادة والخضوع والاستسلام أولي الأيدي: لهم أيدي: أي وسائل وقدرات للوصول لأهدافهم في يَدِه - في يَدَيْهِ - في أَيْدِيهِم - في أَيْدِيْكُم كان - يكون + شيء + في يد + كائن: يقع الشيء في الآلة التي يستعملها المرء للفعل: وهي كناية عن الوقوع في ملك الملك والحيازة بَيْن أَيْدِيْهِم: المكان الواقع بين الأيدي بَيْنَ يَدَي + شيء أو عمل: يوشك أن يصير شديد القرب من فعل وأثر الكائن: في الموقع المكاني والزماني الذي يوشك أن يصل فيه إلى يدي الكائن: في الموقع المكاني والزماني القريب من قدرة وفعل الكائن وسلطانه ويسبق فعله وأثره قليلاً: بين يدي + شيء أو عمل: في الفترة التي قبل وجود الشيء أو وقوع العمل بين يدي + أمر آخر: قريب منه ويسبقه ويمهد له: أمثلة: كتاب بين يدي كتاب: شديد القرب من كتاب ويسبقه ويمهد له نذير بين يدي عذاب: نذير قريب من العذاب ويسبقه ويمهد له صدقة بين يدي نجوى الرسول: صدقة شديدة القرب من النجوى وتسبقها النهي عن التقديم بين يدي الرسول: منع تقديم كلام شديد القرب من كلام الرسول ويسبقه رياح بين يدي رحمته: رياح شديدة القرب من الرحمة وتسبقها كائن + بين + يدي كائن آخر: يقع بقربه قريباً من يديه وتصرفه: مثال يعمل بين يدي آخر: يعمل بشكل شديد القرب منه: يعمل أمامه وتحت إشرافه ما بَيْنَ يَدَيْهِ وما خَلْفَهُ: ما يمكن أن يكون قريباً منه ويصل إلى يديه، وما يكون بعيداً عنه وخلفه لا تطاله يديه وقدرته مِنْ بَيْنِ أَيْدِيْهِم وَمِنْ خَلْفِهِم: من المكان الواقع بين الأيدي، ومن المكان الواقع خلفهم: من المكان الذي قريباً منهم ويصل إلى أيديهم، وممن المكان الذي يكون بعيداً عنهم وخلفهم لا تطاله أيديهم وقدرتهم راجع بحث " خلف" واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " المد والبسط والفرد ضد الضم والثني"، وهي: بَسَطَ - يَبْسُطُ، بَصَطَ - يَبْصُطُ، يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَيْدى)، ذَرَعَ - يَذْرَعُ، مَدَّ - يَمُدُّ، مَطاَ - يَمْطوُ يفرق لفظاً: أوِدَ - يَأْوَدُ + الكائن أو الشيء + على كائن: يتقل عليه فيشق عليه حمله وينوء به آدَ - يَئِيدُ ، أَيَّدَ - يُؤََيِّدُ: يتقوى ويزداد شدة وصلابة، يمده بقوة إضافة تجعله يفوق بها خصمه قوة أدَّ - يَؤُدُّ (أَدَّ - يَئِدُّ) - إدّ - إدّا" + شيء أو أمر+ كائناً: يصيبه ويؤثر فيه بأذى وضر عظيم داهٍ يصعب تحمله أَدَى - يَأْدِي + الشيء: يعود الشيء إلى مالكه وصاحبه الأصلي وَأَدَ - يَئِدُ + كائن + شيئاً: يدسه ويدفنه في التراب: يدفنه ويقبره ويثقله بركم التراب فوقه: وهو اصطلاحاً: دفن الولدان حديثي الولادة، وخاصة الإناث، أحياءً في التراب وَدَى - يَدِي (اللازم) (وَدِيَ - يَدِي) + السائل أو الشيء: يخرج من تجمعه ويسيل في مجرى ضيق وَدَى - يَدِي (المتعدي) + كائن + كائناً + شيئاً: وفاه وعوضه به: أعطاه إياه تعويضاً عن ما نقص لديه من شيء أو مال يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَدْيَى) + كائن + يداً أو شيئاً: يمد منه استطالة خارجة عن معظم جسمه
يد وأيدي الله اليد + تكون + خبر ﴿وقالت اليهود يد الله مغلولة غلت أيديهم ولعنوا بما قالوا بل يداه مبسوطتان ينفق كيف يشاء وليزيدن كثيرا منهم ما أنزل إليك من ربك طغيانا وكفرا وألقينا بينهم العداوة والبغضاء إلى يوم القيامة كلما أوقدوا نارا للحرب أطفأها الله ويسعون في الأرض فسادا والله لا يحب المفسدين(64)﴾ المائدة ﴿إن الذين يبايعونك إنما يبايعون الله يد الله فوق أيديهم فمن نكث فإنما ينكث على نفسه ومن أوفى بما عاهد عليه الله فسيؤتيه أجرا عظيما(10)﴾ الفتح يكون + بيد + كائن + شيئاً : يملك بيده يملك﴿وإن طلقتموهن من قبل أن تمسوهن وقد فرضتم لهن فريضة فنصف ما فرضتم إلا أن يعفون أو يعفو الذي بيده عقدة النكاح وأن تعفوا أقرب للتقوى ولا تنسوا الفضل بينكم إن الله بما تعملون بصير(237)﴾ البقرة الخير الملك ﴿قل اللهم مالك الملك تؤتي الملك من تشاء وتنزع الملك ممن تشاء وتعز من تشاء وتذل من تشاء بيدك الخير إنك على كل شيء قدير(26)﴾ آل عمران ﴿تبارك الذي بيده الملك وهو على كل شيء قدير(1)﴾ الملك الفضل ﴿ولا تؤمنوا إلا لمن تبع دينكم قل إن الهدى هدى الله أن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم أو يحاجوكم عند ربكم قل إن الفضل بيد الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم(73)﴾ آل عمران ﴿لألا يعلم أهل الكتاب ألا يقدرون على شيء من فضل الله وأن الفضل بيد الله يؤتيه من يشاء والله ذو الفضل العظيم(29)﴾ الحديد ملكوت كل شيء ﴿فسبحان الذي بيده ملكوت كل شيء وإليه ترجعون (83)﴾ يس ﴿قل من بيده ملكوت كل شيء وهو يجير ولا يجار عليه إن كنتم تعلمون(88)﴾ المؤمنون يكون + كائن + في يده : في أيديكم ﴿ياأيها النبي قل لمن في أيديكم من الأسرى إن يعلم الله في قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم ويغفر لكم والله غفور رحيم(70)﴾ الأنفال سقط + شيء + في يده ﴿ولما سقط في أيديهم ورأوا أنهم قد ضلوا قالوا لئن لم يرحمنا ربنا ويغفر لنا لنكونن من الخاسرين(149)﴾ الأعراف عملت + اليد + شيئاً : اليد هي التي تفعل : فهي فاعل ﴿أولم يروا أنا خلقنا لهم مما عملت أيدينا أنعاما فهم لها مالكون (71)﴾ يس اليد تنال ﴿ياءيها الذين آمنوا ليبلونكم الله بشيء من الصيد تناله أيديكم ورماحكم ليعلم الله من يخافه بالغيب فمن اعتدى بعد ذلك فله عذاب أليم(94)﴾ المائدة اليد تصل ﴿فلما رأى أيديهم لا تصل إليه نكرهم وأوجس منهم خيفة قالوا لا تخف إنا أرسلنا إلى قوم لوط(70)﴾ هود تعمل ﴿ليأكلوا من ثمره وما عملته أيديهم أفلا يشكرون(35)﴾ يس تكسب ﴿ظهر الفساد في البر والبحر بما كسبت أيدي الناس ليذيقهم بعض الذي عملوا لعلهم يرجعون(41)﴾ الروم تقدم
الصيغ(٣٩)
- أَيْدِيهِمْOnların elleri(أَفْعُلُهِمْ)×٢٥
- يَدَيْهِOnun iki eli(فَعْلَيْهِ)×١٧
- أَيْدِيَهُمْOnların elleri(أَفْعُلَهُمْ)×٨
- أَيْدِيكُمْElleriniz(أَفْعُلُكُمْ)×٦
- يَدَيْİki el(فَعْلَيْنِ)×٦
- بِيَدِهِOnun iradesi ileمعانٍ أخرى: ٢(بِفَعْلِهُ)×٥
- يَدَكَSenin elin(فَعْلَكَ)×٥
- أَيْدِيَكُمْElleriniz(أَفْعُلَكُمْ)×٤
- بِأَيْدِيهِمْOnların elleri ile(بِأَفْعُلِهِمْ)×٣
- يَدَاهُOnun iki eli(فَعْلَاهُ)×٣
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٨٨ (الإجمالي: ٤٥٢)
- بين
الآيات المشتركة: ٤٤ · Beyn topraktaki yarık demektir
- خلف
الآيات المشتركة: ٢١ · Half : Ense demektir
- قدم
الآيات المشتركة: ١٤ · “Kudüm” ön demektir
- بيض
الآيات المشتركة: ٥ · Biid yumurta demektir
- صدق
الآيات المشتركة: ١٣ · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- بسط
الآيات المشتركة: ٦ · Bisat kilim demektir
- كفف
الآيات المشتركة: ٥ · Avuç demektir
- رجل
الآيات المشتركة: ٩ · Rical ayak demektir
- قطع
الآيات المشتركة: ٧ · Kesinlikle keseceğim
- صلب
الآيات المشتركة: ٤ · صلب Omuga kemiği, aynı zamanda katı demektir
- لمس
الآيات المشتركة: ٣ · Birbirinize dokundunuz
- ضمم
الآيات المشتركة: ٢ · Ve çek
الآيات التي ورد فيها(١١٢)
… لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ
Onların elleri
وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ
Onların elleri
… الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا …
Onların elleri
فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا
Onların elleri
… الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَلِكَ …
Onların elleri
وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ …
Onların elleri
… تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ …
Onların elleri
ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ
Onların elleri
وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ
Onların elleri
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا
Onların elleri
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | يدي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs / Lâmel-fiili yâ (üçüncü harfi hazfe uğrayarak iki harfli isimleşmiş kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كفف, قبض, بسط, ملك |
| Zıt Kök | عجز |
| Çekirdek Özet 1 | İnsanın ve canlının tutma, kavrama, yönlendirme ve iş yapma organı olan el; aletlerin tutulacak sapı. |
| Çekirdek Özet 2 | İradeye bağlı eylem, yapıp etme (kesb), tasarruf ve mülkiyet yetkisi, nimet, güç-kudret ve bir şeyin önü/huzuru. |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemin failine nispet edilerek ahlaki ve hukuki sorumluluğun doğması; ontolojik düzeyde ilahî kudret ve tasarrufun tezahürü. |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik bir organa indirgeyerek müteşabih bağlamlarda tecsim/teşbihe düşmek veya mecazî zenginliğini unutup sorumluluk (kesb) ve tasarruf boyutunu gözden kaçırmak. |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| يد | Bir şeye doğru uzanma, temas etme, tutma, yönetme ve güç uygulama odağı; iki harfli ilksel organ adı. | ي | İlksel organ adını fiil çekimine ve türetim kalıplarına açarak organın işlevini (tutma, çarpma, nimet verme, felç olma) kalıcı ve dinamik bir eyleme dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ي | El ve kol | İradeî eylem, uzanma, kavrama, üretme ve güç uygulama hareketini başlatır. |
| د | Kapı | Giriş, geçiş, açılma veya bir nesneye erişim sağlayarak nüfuz etme eşiğini kurar. |
| ي | El ve kol | Yapılan eylemin sürekliliğini, temasın tamamlanmasını ve gücün nesne üzerindeki nihai tasarrufunu pekiştirir. |
| يدي | Elin kapıyı/eşiği açarak dış dünyaya uzanması ve nesneleri doğrudan kavraması | İnsanın içsel iradesini dış dünyada somut bir fiile, mülkiyete, himayeye veya esere dönüştüren yönelimsel güç hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kolun bilekten parmak uçlarına kadar uzanan, tutma ve kavrama işini gören organı (el); baltanın veya kılıcın tutulan sapı (kabza). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa, rüzgârın bulutları sevk etme gücünü ve tasarrufunu anlatırken el istiaresini kullanmıştır: إذ أصبحت بيد الشمال زمامها / Rüzgârın tasarrufuna ve yönetimine bırakıldığı sabahı tasvir eder. |
| Erken Arapça kullanım | Cendel b. el-Müsenna et-Tuhevî şiirinde elin çoğulunu ip büken eller anlamında kullanır: كأنه بالصحصحان الأنجل / قطن سخام بأيادي غزل |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dillerinde يدي kökü, en arkaik anatomik adlardan biri olan Proto-Semitik *yad- (el) ismine dayanır. Bu kök, bütün Sami dillerinde hem biyolojik organı hem de buradan türeyen güç, mülkiyet, yön ve tasarruf anlamlarını ortak bir semantik matris içinde korumuştur. Doğu Sami kolunda Akadca idu (el, kol, güç, taraf, ücret); Batı Sami kolunda İbranice yad (יָד: el, kudret, egemenlik, anıt); Ugaritçe yd (el, güç); Süryanice ve Aramice īḏā (ܐܝܕܐ: el, kudret, vasıta) biçiminde düzenli fonetik denkliklerle kesintisiz takip edilir. Arapçada kök, hem bu ilksel ismi korumuş hem de nâkıs fiil kalıbına çekilerek organın fiillerini (nimet vermek, vurmak, felç olmak) ifade eden geniş bir lügavî türetim alanına kavuşmuştur.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Compendious Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | يدي kökünden türeyen يد ismi | Organ adından hareketle mülkiyet, tasarruf, nimet (el verme), ön/huzur (iki elin arası) ve güç/otorite alanlarına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Semitik *yad- | İbranice yad, Ugaritçe yd, Süryanice īḏā ve Akadca idu kelimeleriyle tam ses ve anlam denkliği gösteren ortak Afro-Asyatik/Sami miras. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Antik Mısır d-r-t (el) ile Afro-Asyatik uzantı | Proto-Afroasyatik düzeyde organ adlarının iki harfli köklerden genişlemesi bağlamında benzerlikler tartışılmışsa da doğrudan türetim kesin değildir. | Muhtemel |
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab, Dictionnaire des racines sémitiques (D. Cohen).
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| يدي | Anlamlı | El, kudret, nimet, tasarruf | Tutma organı, eylemin faili, himaye ve ön/huzur anlamlarına gelen ana kök. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ييد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimiyle kurulmuş kök veya kullanım bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
| ديي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimiyle kurulmuş kök veya kullanım bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| يدي | Merkez | El, tasarruf, güç, iradeî eylem | Eylemin doğrudan organı, failiyeti ve tasarruf mülkiyetini bir bütün olarak taşır. | Organ adından mülkiyet ve kudret metaforuna uzanan temel kavram. |
| كفف | Komşu | El ayası, engelleme, tutma | Parmakların ve ayanın içe doğru kapanarak bir şeyi tutmasını veya engellemesini belirtir; يدي gibi kolun ve genel eylemin tamamını kapsamaz. | İçe kıvrılma, ayayla tutma ve durdurma boyutu öne çıkar. |
| قبض | Komşu | Avuçlama, sıkma, teslim alma | Nesneyi elin içine alıp parmakları üzerine kapatarak tam kontrol kurmayı ifade eder; يدي ise salt kabz değil her türlü eylem organıdır. | Güç kullanarak kontrol altına alma ve daraltma nüansı taşır. |
| بسط | Komşu | Yayma, açma, cömertlik | Elin açılması, uzatılması ve genişletilmesini ifade eder; يدي organının cömertlik veya saldırı yönündeki açılma hareketidir. | Elin durumunu ve tutumunu niteler. |
| ملك | Komşu | Mülkiyet, egemenlik, tasarruf | يدي kökünün sembolize ettiği tasarruf yetkisinin soyut, hukuki ve ontolojik adıdır. | El bir alet/sembol iken mülk bunun hukuki ve fiili sonucudur. |
| عجز | Zıt | Güçsüzlük, yetersizlik, yetişememe | يدي kökünün temsil ettiği güç, yapabilme, eylem koyabilme ve tasarruf imkânının tamamen yok olması durumudur. | Failin eylem üretememe ve nesneye müdahale edememe halidir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | يدي / يد | El, tasarruf, kudret, nimet | Organ adının yanı sıra mülkiyet, himaye, failiyet ve öncelik alanlarını kapsar. | Kesin |
| Latince | manus / potestas | El / güç, yetki, egemenlik | Manus biyolojik el olmanın yanında Roma hukukunda aile reisi üzerindeki tasarruf ve yetkiyi tam olarak karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | hand / power / possession | El / güç / tasarruf, mülkiyet | Hand kelimesi hem organı hem de sorumluluk («at hand»), tasarruf ve müdahaleyi ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | Hand / Gewalt / Verfügung | El / güç, tasarruf yetkisi | Hand kelimesi somut organı; Gewalt ve Verfügung ise hukuki tasarruf ve egemenlik boyutunu karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | main / pouvoir / possession | El / güç / zilyetlik, tasarruf | Main kelimesi hem organı hem de bir işe karışmayı («mettre la main»), mülkiyet ve himayeyi karşılar. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert Dictionnaire.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Biyolojik organ olarak el | İnsanın ve canlının uzvu; abdestte yıkanan, cezada kesilen veya tutulan el | Ahkâm ve kıssa bağlamları (Mâide 5:6, Mâide 5:38, Yûsuf 12:31). |
| İradeî eylem, kesb ve sorumluluk | İnsanın dünyada işlediği, önceden gönderdiği ameller («ellerin takdim ettiği») | Uhrevî hesap ve ahlaki sorumluluk bağlamları (Hac 22:10, Nebe 78:40, Şûrâ 42:30). |
| Güç, kudret ve egemenlik | İlahî kudret, rububiyyet tasarrufu ve mahlûkat üzerindeki mutlak yetki | Tevhid ve ulûhiyyet bağlamları (Âl-i İmrân 3:26, Mülk 67:1, Fetih 48:10). |
| Nimet, ihsan ve lütuf | Geniş rızık verme, cömertlik ve bağış («iki eli açıktır») | İlahî cömertliğin ve rızkın anlatıldığı bağlamlar (Mâide 5:64). |
| Ön, huzur, peşi sıra veya eşiğinde olma | Mekânsal veya zamansal olarak bir şeyin hemen önünde bulunma («beyne yedeyhi») | Kitapların tasdiki, vahiy huzuru ve kıyamet tasviri bağlamları (Bakara 2:97, Enbiya 21:28, Sebe 34:31). |
| Hukuki yetki, nikah bağı veya teslimiyet | Bir akdi bozma veya yürütme tasarrufu; teslim oluş («elinden / boyun eğerek») | Hukuk ve cihat/cizye hükümleri bağlamları (Bakara 2:237, Tevbe 9:29). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı ilâhiyye tartışmaları (Yedullah) | İlahî sıfat olarak elin lafzî/cismanî mi (müşebbihe/mücessime), tenzihî mi (selef/tefvîz), yoksa kudret ve nimet olarak mecazî mi (halef/tevil) anlaşılacağı. | Kudret, inayet, yaratma ve tasarruf olarak anlamın soyutlanması. |
| Fıkıh | Hırsızlık cezası (hadd-i sirkat), abdest/teyemmüm, gasb ve akitlerde kabz | Hırsızlıkta elin nereden kesileceği (bilek, dirsek, omuz); abdestte yıkanacak sınır; kabz (teslim alma) ile mülkiyetin intikali ve tazmin sorumluluğu («aleyhe mâ ahazet»). | Hukuki sınır, mülkiyetin intikali ve fiili hakimiyet (zilyetlik). |
| Tefsir | İstiare, mecaz-ı mürsel ve «beyne yedeyhi» terkipleri | Kur'an'daki antropomorfik görünen ifadelerin Arap dil zevkine göre güç, nimet ve huzur olarak tefsir edilmesi; amellerin ellere nispetiyle irade hürriyeti. | Semantik genişleme, belagat nüansları ve kesb teorisi. |
| Hadis | Biy‘at, sadaka, infak («üstteki el alttaki elden hayırlıdır») ve emanet | İnfakta vericilik ve üstünlük («el-yedü’l-ulyâ»); biy‘atleşmede el sıkışma; emanetin elden çıkması durumunda tazmin yükümlülüğü. | Cömertlik, ahlaki üstünlük, sadakat ve hukuki sorumluluk. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun iradesi ve ilahî rububiyyet | Kesb ve Mutlak Tasarruf | Amellerin sorumluluğunu insana yükleme, her şeyin nihai mülkiyetini Allah'a bağlama | İnsanın ahirette karşılaşacağı sonuçlar «kendi ellerinin takdim ettiği» amellerdir; evrenin mülkü ise bütünüyle Allah'ın elindedir. | Kesin |
| İlmi | İnsanın alet yapma ve yazma yeteneği | Teknoloji, Kalem ve Epistemik Eylem | Zihinsel tasarımı dış dünyada nesnelleştirme ve kaydetme | El, zihindeki ilmin yazıya, alete ve medeniyete dökülmesini sağlayan temel biyolojik ve epistemik araçtır. | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık, egemenlik ve biy‘at | Biy‘at ve İktidar Tasarrufu | Otoriteyi kurma, bağlılığı tescil etme ve meşru güç kullanımı | Siyasi bağlılık el sıkışarak (biy‘at) tescil edilir; iktidarın icra yetkisi ve hükümranlığı «elinde bulundurma» olarak tanımlanır. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet, ticaret ve kabz | Mülkiyet, Zilyetlik ve Tedavül | Mal üzerindeki tasarruf hakkını belirleme ve mübadeleyi tamamlama | Bir malın iktisadi olarak tasarruf edilebilmesi için kabz (ele alma) şarttır; ticaret «elden ele» (yedan bi-yedin) akışla gerçekleşir. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Aktüatör / Operatör (fizik ve robotik) | Bir kontrol sisteminde (beyin/işlemci) üretilen komutun, fiziksel ortamda bir kuvvet ve yer değiştirme oluşturarak nesneleri dönüştüren icra ünitesidir; el, biyolojik aktüatördür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Zilyetlik ve Fiili Hakimiyet (hukuk) | Hukukta bir hak sahibinin veya failin nesne üzerinde iradesini doğrudan yansıtarak dış dünyada tasarrufta bulunabilme ve fiili kontrol kurabilme yetkisidir. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca anatomik bir organa (el) veya salt fiziksel dokunuşa indirgeyerek, Kur'an'daki ahlaki sorumluluk (kesb), mülkiyet yetkisi, siyasi biy‘at ve ilahî tasarruf boyutlarını görmezden gelmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da el, failin tüm iradesini, yaptıklarının ahlaki hesabını, hukuki tasarruf yetkisini, cömertlik/cimrilik tutumunu ve varlık üzerindeki ontolojik egemenliği temsil eden çok katmanlı bir kavramdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahî sıfatlar içeren ayetlerde antropomorfizme (Tanrı'yı cisme benzetme) kaymak veya amellerin ellerle irtibatlandırıldığı ayetlerde insanın kendi fiillerinin sorumlusu olduğu gerçeğini (kesb) mekanik bir biyolojiye indirgeyerek ahlak felsefesini bozmak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem antropolojisini (insanın eylem üreten, yazan, tasarruf eden varlık oluşunu) hem de teolojisini (Allah'ın mutlak mülk ve kudret sahibi oluşunu) birbirine bağlayan merkezi bir sembolik eksendir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahî kudret ve mülk ayetlerinde (Mülk 67:1, Yâsîn 36:83), ahiret hesaplaşması ve kesb ayetlerinde (Hac 22:10, Nebe 78:40), vahiy ve kitap tasdiki ayetlerinde («beyne yedeyhi»: Bakara 2:97) ve fıkhî hüküm ayetlerinde (Mâide 5:6, 5:38). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinî metinlerde geçen el kavramının dar bir literalizmle salt et-kemik parçası olmadığını; Arap dilinin yapısı gereği güç, mülk, irade ve huzur anlamlarını kuşatan zengin bir semantik ağa sahip olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamCanlının nesneleri tutmasını, kavramasını, alet kullanmasını ve değiştirmesini sağlayan tutma ve iş yapma organı; aletlerin tutulan sapı.
- Soyut anlamİradeî eylemin failine nispet edilmesi, kesb ve ahlaki sorumluluk, hukuki zilyetlik ve tasarruf yetkisi, ilahî kudret, ihsan ve mülkiyet.
- Sistematik karşılıkBir iradenin (insanî veya ilahî) dış dünyada nesne ve olaylar üzerinde kurduğu doğrudan tasarruf, icra ve sorumluluk yetkisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde failin içsel iradesini ve niyetini, bu iradenin dış dünyada icra ettiği fiili eylemi (), bu ikisinin birleşimiyle üretilen ameli veya kesbi temsil eder. Eylemin el ile gerçekleşip dış dünyada somutlaşması zorunlu olarak fail üzerinde ile gösterilen hukuki ve ahlaki sorumluluğu (ceza veya mükâfatı) doğurur. Evren düzeyinde ise model, mutlak iradenin her an varlık üzerinde tasarrufta bulunarak mülkü yönlendirmesini simgeler.