أذن
أ - ذ - ن
KÖK- 102 geçiş
- 90 ayet
- 45 sîga
- 13 sözlük
Kulak demektir. “Üzün” kulak demektir. Ezan kulağa duyurmak demektir. Yani çağırmak demektir. Sonra “izin” bir haberi bekleyen kimsenin kulağına gelen ses anlamından kinaye ruhsat anlamı kazanmıştır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءذن · اذن
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kulak demektir. “Üzün” kulak demektir. Ezan kulağa duyurmak demektir. Yani çağırmak demektir. Sonra “izin” bir haberi bekleyen kimsenin kulağına gelen ses anlamından kinaye ruhsat anlamı kazanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR862 harfباب الذّال والنّون و و ا ي ء معهما
أ ذ ن يستعمل فقط
أذن:
يقال للرجل: هو أُذُنٌ، وللمرأة: هي أُذُنٌ، وللقوم كذلك، أي يسمَعُ من كلِّ أحد.
والأُذُنُ العُروة أي عُروة الكوزِ ونحوِه، والأكوابُ: كِيزان لا أُذُنَ لها.
والأَذَنُ: الاستِماع للشيء، قال:
في سَماعٍ يَأذَنُ الشَّيْخُ لـه وحَديثٍ مِثلَ ما ذيٍّ مُشارِ
ورجلٌ أُذَنَةٌ: يستَمعُ لكلِّ شيءٍ، وأُمَنَةٌ يأمَنُ بكل إنسان.
وأذِنْتُ بهذا الشيء أي
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.128 harfMadde başı: أذنأَذِنَ له في الشيء إذْناً. يقال: ائْذَنْ لي على الأمير. وأَذِنَ، بمعنى عَلِمَ. ومنه قوله تعالى: "فأْذَنوا بحَرْبٍ من الله ورسوله". وأَذِنَ له أَذَناً: استمع. قال قَعْنَبُ بن أمُِّ صاحبٍ:
إنْ يسمعوا ريبَةً طاروا بها فرحاًعَنِّي وما سمعوا من صالحٍ دَفَنوا
صُمُّ إذا سمعوا خيراً ذُكِرْتُ بـه وإنْ ذُكِرْتُ بِشَرٍ عندهـم أَذِنـوا
والأَذانُ: الإعلامُ. وأَذانُ الصلاة معروف. والأَذينُ مثله. وقد
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR171 harfMadde başı: اذنإذَنْ: حرف مكافأةٍ وجوابٍ، إنْ قدَّمتَها على الفعل المستقبل نصبَته بها لا غير. إذا قال لك قائلٌ: الليلةَ أزورك، قلت: إذنْ أكرمَك. وإن أخَّرتَها ألغيتها فقلت: أكرمُك إذَنْ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.968 harfذ ن ( وايء )
أذن ، ذان ، ذأن : ( مستعملة ) .
أَذن : قال الفَرَّاء وغَيْرُه : الأُذُن ، مُثقّلة مُؤَنَّثة ، وجَمْعُها : آذَان .
وقال ابن السِّكِّيت : رَجُلٌ أُذَانِيّ : عَظِيم الأُذُنَين .
ويُقال : نَعْجة أَذْناء ، مَمْدُود ، وكَبْشٌ آذَنُ .
وأَذَنْتُ فلاناً أَذْناً ، فهو مَأذُون ، إذا ضَرَبْت أُذُنَه .
وأُذَيْنَة : اسم مَلِك من مُلُوك اليَمن .
وقال الزَّجّاج في قوله تعالى : ( وَيَقُولُونَ هُوَ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.813 harf(باب الهمزة والذال وما معهما في الثلاثي)
(أذن) الهمزة والذال والنون أصلان متقارِبان في المعنى، متباعدان في اللفظ، أحدهما أُذُنُ كلِّ ذي أُذُن، والآخَر العِلْم؛ وعنهما يتفرّع البابُ كلُّه. فأمّا التقارب فبالأُذُن يقع علم كلِّ مسموعٍ. وأمّا تفرُّع الباب فالأذُن معروفة مؤنثة. ويقال لذي الأُذُنِ([1]) آذَنُ، ولذات الأُذُن أَذْنَاء. أنشد سلمة عن الفرّاء:
مثل النّعامة كانت وهي سالمةٌ *** أذْنَاءَ حتّى
(باب الهمزة والذال وما معهما في الثلاثي) (أذن) الهمزة والذال والنون أصلان متقارِبان في المعنى، متباعدان في اللفظ، أحدهما أُذُنُ كلِّ ذي أُذُن، والآخَر العِلْم؛ وعنهما يتفرّع البابُ كلُّه. فأمّا التقارب فبالأُذُن يقع علم كلِّ مسموعٍ. وأمّا تفرُّع الباب فالأذُن معروفة مؤنثة. ويقال لذي الأُذُنِ([1]) آذَنُ، ولذات الأُذُن أَذْنَاء. أنشد سلمة عن الفرّاء: مثل النّعامة كانت وهي سالمةٌ *** أذْنَاءَ حتّى زهاها الحَيْنُ والجُنُنُ([2])أراد الجنون: جاءت لتَشرِيَ قَرْناً أو تعوِّضَه *** والدَّهرُ فيه رَبَاحُ البيع والغَبنُ([3])فقيل أُذْناكِ ظُلْمٌ ثمت اصْطُلمت *** إلى الصِّماخِ فلا قَرْنٌ ولا أُذُنُ ويقال للرجل السامع من كلِّ أحدٍ أذُنٌ. قال الله تعالى: ﴿وَمِنْهُمُ الّذِينَ يُؤْذُونَ النّبيَّ ويَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ﴾ [التوبة 61]. والأذُن عُروة الكوز، وهذا مستعار. والأَذَنُ الاستماع، وقيل أَذَنٌ لأنه بالأُذُن يكون. وممّا جاء مجازاً واستعارةً الحديث: "ما أذِنَ الله تعالى لشيءٍ كأَذَنِهِ لنبيٍّ يتغنَّى بالقُرآن" وقال عديُّ بنُ زيدٍ: أيُّها القَلْبُ تَعَلَّلْ بِدَدَنْ *** إنَّ هَمِّي في سمَاع و*أَذَنْ وقال أيضاً: وسماعٍ يأذَنُ الشَّيخُ لـهُ *** وحديثٍ مِثْلِ مَاذِيٍّ مُشارِ([4])والأصل الآخر العِلْم والإعلام. تقول العرب قد أذِنْتُ بهذا الأمر أي عَلِمْت. وآذَنَني فُلانٌ أعلَمَني. والمصدر الأَذْن والإيذان. وفَعَلَه بإذْني أي بِعِلمي، ويجوز بأمري، وهو قريبٌ من ذلك. قال الخليل: ومن ذلك أذِن لي في كذا. وفي الباب الأذان، وهو اسم التّأذين، كما أنّ العذاب اسمُ التعذيب، وربما حوّلوه إلى فَعِيل فقالوا أذِينٌ. قال: *حتّى إذا نُودِيَ بالأَذينِ* والوجه في هذا أنّ الأذين [الأذان([5])]، وحجته ما قد ذكرناه. والأذين أيضاً: المكان يأتيه الأذانُ من كلِّ ناحيةٍ. وقال: طَهُور الحصى كانَتْ أذيناً ولم تكن *** بها رِيبةٌ مما يُخافُ تَرِيبُ والأذين أيضاً: المؤذِّن. قال الراجز: فانكشحَتْ لـه عليها زَمْجَرَهْ *** سَحْقاً وما نادَى أَذِينُ المدَرَهْ([6])أراد مؤذِّن البيوت التي تبنَى بالطِّين واللّبِن والحجارة. فأما قوله تعالى: ﴿وَإذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ﴾ [إبراهيم 7]، فقال الخليل: التّأذُّن من قولك لأفعلنَّ كذا، تريد به إيجاب الفعل، أي سأفعله لا محالة. وهذا قولٌ. وأوضَحُ منه قولُ الفرّاء تأَذَّن رَبُّكم: أَعلَمَ رَبُّكم. وربما قالت العرب في معنى أفعَلْتُ: تفَعَّلْتُ. ومثله أَوْعَدَني وتَوَعَّدني؛ وهو كثير. وآذِنُ الرّجُلِ حاجبُه، وهو من الباب. (أذي) الهمزة والذال والياء أصل واحد، وهو الشيء تتكرّهُه ولا تَقَِرُّ عليه. تقول: آذَيْتُ فلاناً أُوذِيهِ. ويقال بعير أَذٍ وناقةٌ أَذِيَةٌ إذا كان لا يَقَِرّ في مكانٍ من غير وجع، وكأنه يَأْذَى بمكانه. --------------------- ([1]) أي الأذن الطويلة العظيمة. ([2]) الأبيات الثلاثة في اللسان (16: 249). ([3]) في الأصل: "رباح العين" صوابه من اللسان. ([4]) الماذي: العسل الأبيض. والمشار: المجتنى. والبيت في اللسان (6: 103/ 16: 148) برواية: "في سماع". وقبله: وملاه قد تلهيت بها *** وقصرت اليوم في بيت عذاري ([5]) تكملة يلتئم بها الكلام. ([6]) الرجز للحصين بن بكير الربعي، يصف حمار وحش. وبدل الأول في اللسان (16: 150) : * شد على أمر الورود مئزره * ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.411 harf- الأذن: الجارحة، وشبه به من حيث الحلقة أذن القدر وغيرها، ويستعار لمن كثر استماعه وقوله لما يسمع، قال تعالى: ﴿ويقولون: هو أذن قل: أذن خير لكم﴾ [التوبة/61] أي: استماعه لما يعود بخير لكم، وقوله تعالى: ﴿وفي آذانهم وقرا﴾ [الأنعام/25] إشارة إلى جهلهم لا إلى عدم سمعهم.
وأذن: استمع، نحو قوله: ﴿وأذنت لربها وحقت﴾ [الانشقاق/2]، ويستعمل ذلك في العلم الذي يتوصل إليه بالسماع، نحو قوله: {فأذنوا بحرب من الله
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR881 harfأ ذ ن
اطلـب لـي شـاة أذنـاء قرنـاء.
وحدثتـه فـأذن لـي أحسـن الأذن وآذنته بالأمر فأذن به " فأذنوا بحرب من الله ورسوله ".
وتأذن بالشر إذا تقدم فيه وحذره وأنذر به.
وإذا نادى منادي السلطان بشيء فقد تـأذن بـه.
وتأذنـت لأفعلـن كـذا أي سأفعلـه لا محالـة " وإذ تـأذن ربـك ".
واستأذنـت عليـه فحجبني الآذن.
ومن المجاز: فلان أذن من الآذان إذا كان سمعة وهي أذن وهما أذن وخذ بأذن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.213 harfأَذِنَ بالشيء إذْناً وأَذَناً وأَذانةً: عَلِم. وفي التنزيل العزيز: فأْذَنوا بحَرْبٍ من الله ورسوله؛ أَي كونوا على عِلْمٍ. وآذَنَه الأَمرَ وآذَنه به: أَعْلَمَه، وقد قُرئ: فآذِنوا بحربٍ من الله؛ معناه أَي أَعْلِمُوا كلَّ مَن لم يترك الرِّبا بأَنه حربٌ من الله ورسوله. ويقال: قد آذَنْتُه بكذا وكذا، أُوذِنُه إيذاناً وإذْناً إذا أَعْلَمْته، ومن قرأَ فأْذَنُوا أَي فانْصِتُوا. ويقال: أَذِنْتُ لفلانٍ في
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR962 harf* أ ذ ن * * أذِن * له في الشيء بالكسر * إذْنا * و * أذِنَ * بمعنى علم وبابه طرب ومنه قوله تعالى ﴿فأذنوا بحرب من الله ورسوله﴾ وأذن له استمع وبابه طرب قال قعنب بن أم صاحب % إن يأذنوا ريبة طاروا بها فرحا % مني وما أذنوا من صالح دفنوا % % صم إذا سمعوا خيرا ذكرت به % وإن ذكرت بشر عندهم أذنوا % قلت ومنه قوله تعالى ﴿وأذنت لربها وحقت﴾ وفي الحديث ﴿ما أذن الله لشيء كأذنه لنبي يتغنى بالقرآن﴾ و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR15.467 harf: ( *!أَذِنَ بالشَّيءِ ، كسَمِعَ ، *!إذْناً ، بالكسْرِ ويُحَرَّكُ ، *!وأَذاناً *!وأَذانَةً ) ، كسَحابٍ وسَحابَةً : ( عَلِمَ به ) ؛ ) ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿( *!فَأْذَنوا بحَرْبٍ ) مِن اللَّهِ﴾ ( أَي كونوا على عِلْمٍ ) ؛ ) ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿وما هُمْ بضارِّينَ به مِن أَحدٍ إِلاَّ *!بإِذْنِ اللَّهِ﴾ ) معْناهُ بعِلْمِ اللَّهِ .
ويقالُ : فَعلْتُ كذا وكذا *!بإِذْنِه .
( *!وآذَنَهُ الأَمْر و )
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok21.234 harfMadde başı: اذنأَذِنَ لَهْ
1 أَذِنَ لَهْ ذ (T, S, M, Msb, K) and اِلَيْهِ, (M, K,) aor. اَذَنَ , (T, Msb, K,) inf. n. أَذَنٌ, (T, S, Msb, K,) He [gave ear or] listened to it, (T, S, M, Msb, K,) or him: (T, S, M, K: *) or it signifies, (K,) or signifies also, (M,) he listened to it, or him, pleased, or being pleased. (M, K.) It is said in a trad., (T,) مَا أَذِنَ اللّٰهِ لِشَىْءٍ لِنَبِىٍّ يَتَغَنَّى بالقُرآنِ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.290 harfMadde başı: ءذنأَذَنَ
أَذَنَ U ( n. ac. أَذْن 1 ),
a. Hit or hurt the ear of.
أَذِنَ
أَذِنَ A ( n. ac. اِذْن 2 , أَذَن 4 , أَذَاْن 22 , أَذَاْنَة 22t )
a. [ La or Ila ], Listened, harkened to; longed for, desired.
b. [ La & Fi ], Permitted, granted to.
c. [ Bi ], Knew, was apprised of.
أَذَّنَ
أَذَّنَ II ,
a. Pulled or twisted the ear of.
b. Made known, announced, proclaimed; called to prayer.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok88.587 harfMadde başı: ءذنءذن
MـTEADDف
أَذِنَ - يَأْذَنُ (المتعدي)
أَذِنَ - يَأْذَنُ (المتعدي) - أذان - أُذُن - أذُنَيْن - آذان
آذَنَ - يُؤاذِن
أَذَّنَ - يُؤَذِّنُ - مُؤَذِّن
تَأَذَّنَ - يَتَأذَّنُ
أَذِنَ - يَأْذَنُ (المتعدي) + كائن + شيئاً أو بـِ شيء أو أمر، أو أن يكون أمر: علمه عن طريق السماع والأذن
﴿فإن لم تفعلوا فأذنوا بحرب من الله ورسوله﴾: فإن لم تفعلوا فليصل إليكم
Sîgalar(45)
- بِإِذْنِİzniyle(بِفِعْلِ)×23
- بِإِذْنِهِOnun izniyle(بِفِعْلِهِ)×9
- آذَانِهِمْOnların kulakları(أَفْعَالِهِمْ)×7
- أَذِنَİzin verdi(فَعِلَ)×5
- بِإِذْنِيBenim iznimle(بِفِعْلِي)×4
- آذَانٌKulaklar(أَفْعَالٌ)×3
- آذَنَİzin veririm(أَفْعَلَ)×3
- أُذُنٌKulak(فُعُلٌ)×2
- تَأَذَّنَYayınladı(تَفَعَّلَ)×2
- فَبِإِذْنِÖyleyse izinle+1 anlam(فَبِفِعْلِ)×2
Mücavir kökler172 mücavir (436 toplam)
- وقر
6 ortak ayet · Kayadaki çukur demektir
- أله
54 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- قلب
12 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- كنن
4 ortak ayet · Okların konduğu kap demektir
- شفع
5 ortak ayet · “Şefeve” dudak demektir
- أمن
25 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- برص
2 ortak ayet · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
- صبع
2 ortak ayet · Onların parmakları
- كمه
2 ortak ayet · Kataraktlı
- حجب
3 ortak ayet · Kaş demektir
- فقه
4 ortak ayet · Kavrarlar
- يدي
8 ortak ayet · El ve kol demektir
Geçtiği ayetler(90)
قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ
İzniyleDe ki; kim Cebrail’e düşmansa (bilsin ki; ) elinin önündekileri tasdik eden, mü’minler için hidayet ve müjde olan senin kalbine Allah’ın izniyle o indirmiştir.
… وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا …
İzniyleVe onlar şeytanların Süleyman’ın mülkü aleyhine uydurdukları şeylerin ardına düştüler. Halbuki Süleyman asla küfretmedi. Sadece şeytanlar küfrettiler. Onlar, insanlara sihri ve Babil’de ki iki meleğe; Harut ile Marut a indirilenleri öğretiyorlardı. Bu iki melek ise: «Biz ancak imtihan için gönderildik, sakın küfretme. «demedikçe kimseye sihirden bir şey öğretmezlerdi. Onlardan koca ile karısının arasını ayıracak şeyler öğrendiler. Halbuki bunlar, Allah’ın izni olmadıkça o sihirle kimseye zarar verici değillerdi. Onlarsa kendilerine zarar verip fayda vermeyen şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun ki, onlar onu satın alan kimse için ahirette hiçbir olmayacağını biliyorlardı. Ne fena birşey karşılığında nefislerini sattılar. Şayet bilmiş olsalardı?
… اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ
İzniyleTalut orduyla birlikte ayrılıp çıktığı vakit dedi ki: Allah, sizi bir ırmakla deneyecektir. Kim ondan içerse benden değildir. Kim de ondan tatmazsa şüphesiz ki bendendir. Eliyle bir avuç alanlar başka. Derken onlardan birazı müstesna olmak üzere hepsi de ondan içiverdiler. Talut ve beraberindeki mü’minler ırmağı geçtikleri vakit; bizim bugün Calut ve ordusuna karşı gücümüz yoktur, dediler. Mutlaka Allah’a kavuşacaklarını bilenlerse dediler ki: Nice az topluluk, Allah’ın izniyle pek çok topluluğu yenmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir.
فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ …
İzniyleAllah’ın izniyle onları hemen hezimete uğrattılar. Davud da Calut’u öldürdü. Allah ona mülk ve hikmet verdi. Dilemekte olduğunu da ona öğretti. Şayet Allah’ın insanları birbiriyle def’edip savması olmasaydı yeryüzü muhakkak fesada uğrardı. Ancak Allah, alemler üzerinde lutuf sahibidir.
… مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ …
İzniyleO’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.
… طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ …
İzniyleO’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.
وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ …
İzniyleAllah’ın izni olmadıkça hiç bir kimseye ölmek yoktur. O, vadesiyle yazılmış bir yazıdır. Kim dünya nimetini isterse kendisine ondan veririz, kim de ahiret nimetini dilerse buna da ondan veririz. Ve şükredenleri mükafatlandıracağız.
… الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا …
İzniyleSizden; hür, inanmış kadınlarla evlenmeye güç yetiremeyen kimse, inanmış genç kızlarınızdan sağ ellerinizin sahib olduklarından (alsın) . Allah sizin imanınızı daha iyi bilir. Birbirinizdensiniz. Onlarla zinadan kaçınmaları, iffetli yaşamış ve gizli dost tutmamış olmaları halinde, velilerinin izniyle evlenin. Ve ma’ruf şekilde mehirlerini verin. Evlendiklerinde zina edecek olurlarsa; onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı verilir. Bu; içinizden, günaha girme korkusu olanlaradır. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.
وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا …
İzniyleBiz, hiçbir peygamberi Allah’ın izniyle itaat edilmekten başka bir gaye ile göndermedik. Onlar kendilerine yazık ettikleri zaman, sana gelip Allah’tan mağfiret dileseler ve peygamberleri de onlara mağfiret dileseydi elbette Allah’ı Tevvab vd Rahim olarak bulacaklardı.
وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ
İzniyleİyi ve temiz memleketin bitkisi; Rabbının izniyle çıkar. Kötü olandan ise; faydası çok az olandan başkası çıkmaz. Şükreden bir kavim için ayetleri işte böyle yerli yerince açıklarız.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أذن |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سمع, نصت, علم |
| Zıt Kök | وقر |
| Çekirdek Özet 1 | İşitme organı kulak; sesi, haberi ve bildirimi algılama kanalı. |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi ve beşeri düzeyde bilme, bildirme, açık ilan ve ontolojik/hukuki onay verme. |
| Çekirdek Özet 3 | Bir eylemin meşruiyet ve imkân dairesine girmesini sağlayan bildirilmiş irade ve ruhsat düzeni. |
| Kritik Hata Riski | İzin kavramını yalnızca pasif bir müsaade veya keyfi bir tolerans sayıp, ontolojik belirlenim, kesin bildirim ve hukuki yetkilendirme boyutunu yok saymak. |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أذ | Duyusal temas, dış tesire açık olma, etkilenme ve alıcılık (karşılaştır: أذي dışarıdan gelen ve bünyede algılanan incinme/rahatsızlık). | ن | Temas ve alıcılık hareketini sürekli bir organa (kulak), ses dalgalarını almaya, kesin bilgiye ve bu bilgiden doğan izin, ilan ve yetkiye dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | İradenin, birincil eylemin veya ilk ses dalgasının harekete geçiş kaynağı. |
| ذ | Kapı imgesinin ikizi (türetme yoğunlaşması); aralık, geçiş, eşik | Sesin, bilginin veya iradenin içeri süzüldüğü açıklık, algı eşiği. |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Alınan etkinin zihinde ve eylem sahasında süreklilik kazanması, dalga halinde yayılması. |
| أذن | İradenin açılan algı eşiğinden geçerek süreklilik kazanması | Dışarıdan gelen ses ve irade beyanının kulak kapısından içeri alınması; duyulan şeyin zihinde bilgi, toplumsal alanda ise ilan ve geçerli bir izin haline gelmesi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Başın iki yanında bulunan işitme organı (kulak); kulak memesi veya kulak büyüklüğü; küp veya testi gibi kapların tutmaya yarayan kulpu (عروة الكوز). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Haris b. Hillize el-Yeşkürî muallakasında ayrılık ilanını bu kökün if'âl kalıbıyla anar: آذَنَتْنا ببَيْنِها أَسْماءُ / رُبَّ ثاوٍ يُمَلُّ مِنْهُ الثَّواءُ (Esmâ ayrılacağını bize açıkça bildirdi / Oysa öyle konuklar vardır ki kalışlarından usanılır). |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin her denilene inanıp kulağını herkese açması durumunu anlatmak üzere mecazen şahsa kulak denilmesi: فلان أذن (falan kimse sırf kulaktan ibarettir, her söze kulak verir). |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, el-Mu‘allakāt (el-Hâris b. Hillize).
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinin ortak leksikal katmanında أذن kökü, doğrudan bedensel organ olan kulak ve bu organ vasıtasıyla icra edilen dinleme eylemiyle temsil edilir. Akatça uznu (kulak, akıl, dikkat), Ugaritçe ủdn (kulak), İbranice ozen / אֹזֶן (kulak) ve he’ezin / הֶאֱזִין (kulak vermek, dinlemek), Süryanice ādno / ܐܕܢܐ (kulak) ve Ge’ez (Etiyopya) ezn / እዝን (kulak) biçimleriyle ortak Proto-Sami *ʔudn- köküne uzanır. Bu semantik matriste organ adı ile dinleme, dikkat kesilme ve kavrama kabiliyeti iç içedir. Arapça bu somut fiziksel tabanı korumakla kalmamış; organ adından işiterek bilme (ilim), açıkça duyurma (ezan/ilan), eylemin önünü açan buyruk (izin) ve kesin irade beyanı (teezzün) türeterek kökün kurumsal, hukuki ve ontolojik boyutunu diğer Sami dillerine kıyasla çok daha kapsamlı bir dizgeye dönüştürmüştür.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Somut organdan (أُذُن) dinleme eylemine (أَذَن), oradan bilgiye (عِلْم) ve rızaya (إِذْن) geçiş | Kulak organının işlevi olan duyma eylemi, haberin kulağa ulaşmasıyla kesin bilgiye; otoritenin duyulabilir sözü ise eyleme geçiş yetkisine ve ruhsatına dönüşmüştür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami *ʔudn- (Akatça uznu, İbranice ozen, Süryanice ādno) | Bütün ana Sami kollarında kulak organı ve dikkatle dinleme anlamı ortaktır; Arapçada yönetimsel ve ontolojik onay semantiği özgün bir genişleme göstermiştir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman (Berberice ve Çadik dillerinde işitme/kulak kökleri) | Kimi Doğu Çadik ve Kuşitik dillerinde işitme organı ve algıyla ilgili benzer labial/nazal biçimler önerilse de ses denklikleri kesin değildir. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Kogan (Genealogical Classification of Semitic), HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أذن | Anlamlı | Kulak, dinleme, bildirme, izin verme | Hedef köktür; bilme, onaylama ve ilan etme anlamlarını taşır. | Kur'an'da geçer. |
| أنذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ذأن | Anlamlı | Hızlı yürüme, hafiflik veya kuruntulu olma | Tehzîbü'l-Luğa'da müsta'mel sayılmış, süratli hareket veya zayıf karakter için kullanılmıştır. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zayıf fonetik akrabalık. |
| ذنأ | Anlamlı | Kambur olma, kusurlu ve biçimsiz olma | Fiziksel bir eğrilik ve bedensel kusur anlatır. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle anlam bağı yoktur. |
| نأذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik dizilim Arap dilinde terkip edilmemiştir (mühmel). | Kur'an'da geçmez. |
| نذأ | Anlamlı | Ayıplama, azarlama, kötüleme | Bir kimseyi sözle kınamak ve yüzüne karşı kötü davranmak demektir. | Kur'an'da geçmez; sözlü aktarım yönüyle uzak çağrışım. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أذن | Merkez | Kulak verme, bildirme, izin ve irade beyanı | Sesin kulağa ulaşmasıyla doğan bilgi, otoritenin eyleme verdiği geçerlilik ve açık çağrı. | Bilişsel kabul ve eylemsel ruhsatı bir arada içerir. |
| سمع | Komşu | İşitme, algılama, icabet etme | سمع ses dalgasının doğrudan duyulmasını ve itaat edilmesini anlatır; أذن ise duyulanın onaylanması ve eylem iznine bağlanmasıyla ayrılır. | Salt duyu algısından itaate uzanan genişlik. |
| نصت | Komşu | Susup dikkatle dinleme | نصت kulağı verip konuşmayı keserek pürdikkat kesilmektir; أذن ise dinlemenin ötesinde izin verme ve bildirim kurma yetkisini barındırır. | Alıcı tarafın pasif ve odaklanmış dinleme hali. |
| علم | Komşu | Bilme, idrak etme, haberdar olma | علم her türlü bilişsel kavrayışı kapsar; أذن ise özellikle kulağa gelen bir bildirimle haberdar olmayı ve bilinçli rızayı ifade eder. | Bilginin duyu kaynağı ve bildirim boyutu. |
| وقر | Zıt | Sağırlık, kulakta ağırlık, tıkanıklık | Kulağın ses ve mesaja kapanması, algı kanalının iptal olması ve eylemsel iletişimin kesilmesi. | أذن kökünün işitme ve ruhsat verici akışını tümüyle engeller. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أذن | Kulak, dinleme, bildirme, izin verme | Hem duyu organını hem de eylemsel/ontolojik meşruiyet bildirimini kapsar. | Kesin |
| Latince | auris / audire / permittere | Kulak / işitmek / geçişe izin vermek | Audire dinleme yönünü, permittere ise engeli kaldırıp yetki verme yönünü karşılar; iki anlamı tek kökte birleştirmez. | Güçlü |
| İngilizce | ear / listen / permit / proclaim | Kulak / kulak vermek / izin vermek / ilan etmek | Ear organı, permit ruhsatı, proclaim ezan ve duyuruyu verir; anlam parçalı karşılanır. | Güçlü |
| Almanca | Ohr / hören / erlauben / verkünden | Kulak / işitmek / izin vermek / bildirmek | Erlauben hukuki izni, verkünden ilanı karşılar; Arapçadaki organik bağ Almancada ayrı köklerle kurulur. | Güçlü |
| Fransızca | oreille / ouïr / permettre / proclamer | Kulak / işitmek / müsaade etmek / duyurmak | Permettre iradi onayı, ouïr işitmeyi anlatır; ses-bilgi-ruhsat zinciri bölünür. | Güçlü |
Kaynak Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Duden, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أُذُن (İsim) | Bedensel işitme organı (kulak) | Kısas hükümleri ve fiziksel işitme vasıtası bağlamı (Mâide 5:45; Hacc 22:46). |
| أُذُن (Mecaz) | Her söyleneni dinleyen, safderun kimse | Münafıkların Hz. Peygamber'i zaaf sahibi göstermek için kurduğu itham bağlamı (Tevbe 9:61). |
| أَذِنَ لِـ (Fiil) | Kulak vermek, boyun eğmek, itaat etmek | Göklerin ve yerin Rabbinin emrine tam bir teslimiyetle kulak kabartması bağlamı (İnşikâk 84:2, 5). |
| إِذْن (Mastâr/İsim) | İlahi meşruiyet, ontolojik onay ve irade | Allah'ın yaratma, şefaat, mucize ve varlık üzerindeki mutlak yasallık alanı bağlamı (Bakara 2:255; Âl-i İmrân 3:49). |
| إِذْن / اِسْتِئْذَان (Hukuk) | İzin isteme, ruhsat, toplumsal mahremiyet | Evlere giriş ve şahsi alanlara riayet hükümleri bağlamı (Nûr 24:27, 58). |
| أَذَّنَ / مُؤَذِّن (Tef'îl) | Yüksek sesle ilan etme, umumi çağrı | Hac çağrısı, kıyametteki nida veya kervana sesleniş bağlamı (A'râf 7:44; Yûsuf 12:70; Hacc 22:27). |
| آذَنَ (İf'âl) | Kesin olarak bildirme, uyarma, ültimatom verme | Tevhid mücadelesinde taraflara açıkça duyurulan savaş veya ilkesel bildirim bağlamı (Bakara 2:279; Enbiyâ 21:109). |
| تَأَذَّنَ (Tefa''ul) | Kesin olarak hükmetme, ant içerek bildirme | İlahi kanunun ve sünnetullahın değişmez kararlılığını bildirme bağlamı (A'râf 7:167; İbrâhîm 14:7). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'ın izni (bi-iznillâh) ve halk-kesb meselesi | Kulun fiillerinin yaratılmasında ve şefaatte ilahi iznin ontolojik bir cebir mi yoksa iradi bir meşruiyet alanı mı olduğu tartışması. | İrade, kader, tekvinî ve teşriî izin arasındaki ayrım. |
| Fıkıh | İsti'zân (izin isteme), ruhsat ve velayet izinleri | Başkasının mülküne girme, nikâhta kadının/velinin rızası ve ibadetlerde şer'î ruhsat şartları. | Hukuki geçerlilik, tasarruf yetkisi ve mahremiyet sınırı. |
| Tefsir | "Hüve üzünün" (O sırf kulaktır) ve kâinatın dinlemesi | Peygamber'in herkese kulak veren rahmet oluşu ile kâinatın Rabbine kulak verişinin (İnşikâk) anlamlandırılması. | Duyu organından ahlaki kemale ve kozmolojik itaate geçiş. |
| Hadis | Ezanın meşruiyeti ve Allah'ın Kur'an okuyan kulunu dinlemesi | Namaza çağrının lafızları ile Allah'ın peygamberini dinlemesini anlatan "mâ ezina'llâhu li-şey'in" hadisinin tevili. | Yüksek sesli bildirim ve rıza ile yönelinen ilahi iltifat. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ontolojik meşruiyet ve tekvin | İlahi onay (bi-iznillâh) | Varlık sahasında hiçbir sebep veya varlığın bağımsız eylem üretemeyeceğinin ilanı | Şefaat, mucize ve varoluş ancak mutlak otoritenin izniyle imkân bulur. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve duyu algısı | İşitme yoluyla aktarılan kesin bilgi | Algılanan sesin doğrulanabilir veriye ve ortak habere dönüşmesi | Kulak, bilginin dış dünyadan zihne aktarılmasında birincil alıcı kanaldır. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu duyurusu ve otorite kullanımı | Açık tebligat, ilan ve ültimatom (ezan/i'zân) | Toplum ile yönetim arasındaki hukuki ve siyasi bağın şeffafça duyurulması | Keyfi gizlilik yerine, savaş veya barışın açıkça bildirilmesi (alâ sevâ'). | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet tasarrufu ve akit yetkisi | Mülk sahibinin rızası ve tasarruf izni | Piyasa muamelelerinde zorbalığı engelleyen iradi yetkilendirme | Rıza ve izin olmadan başkasının malında tasarruf haram kılınmıştır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mantık kapısı (Logic Gate) ve yetkilendirme protokolü (Handshake) | Bir sinyalin veya veri paketinin sistemden geçebilmesi için gerekli doğrulama bayrağının (flag) aktif hale gelmesi; kanalın geçişe açılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki meşruiyet ve ehliyet yetkilendirmesi (Licensing/Authorization) | Bir aktörün toplumsal veya hukuki alanda geçerli bir eylemde bulunabilmesi için norm koyucu otoriteden aldığı onay ve temsil hakkı. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İzin kelimesini sadece bireysel serbestlik, bürokratik bir formalite ya da Allah'ın kötülüklere pasif biçimde göz yumması olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; fiziksel işitme organından (kulak) başlayarak algılamayı, açık kamu ilanını (ezan), kesin ilahi vaat ve tehdidi (teezzün) ve evrendeki her türlü ontolojik imkânı kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | "Bi-iznillâh" ifadesini zorunlu bir kadere indirgeyip insanın ahlaki sorumluluğunu yok saymak veya ilahi izin olmadan bağımsız güç vehmederek şirke düşmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, bilgi ve otorite hiyerarşisini birbirine bağlar; hiçbir eylemin, bilginin ve hukukun ilahi onay ve açık bildirim ağından bağımsız olamayacağını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şefaat ayetlerinde (Âyetü'l-Kürsî), peygamberlerin mucizelerini anlatan pasajlarda, ezan ve hac duyurularında, evlere giriş edebinde ve göklerin teslimiyetinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiat kanunlarının Allah'tan bağımsız işlediği vehmini yıkar; şefaatin hatır veya baskıyla değil, yalnızca ilahi izin dairesinde gerçekleşebileceğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSesi ve titreşimi toplayan işitme organı (kulak) ve bu kanaldan geçen algı akışı.
- Soyut anlamDuyulan sesin zihinde bilgiye, toplumda açık ilana, eylem alanında ise hukuki ve ontolojik meşruiyet zeminine dönüşmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki eyleyicinin (ajan), sınırlandırılmış bir alanda hareket edebilmesini sağlayan iradi onay ve şeffaf duyuru mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde hedeflenen eylemi, eylemin gerçekleşme potansiyelini temsil eder. mutlak irade ve otoriteyi, algılayan ve onay bekleyen özneyi, ise kulak ve işitme vasıtasıyla aktarılan bildirimi (ezan/ilim) gösterir. fonksiyonu, bu bildirim ve onay bağı kurulduğunda , kurulmadığında değerini alan izin koşuludur. Nihai eylem , ancak bu ilahi veya hukuki izin fonksiyonunun aktif olmasıyla varlık sahasına çıkabilir.