أذن

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: أ-ذ-ن45 sîga, 172 mücavir kök, 90 ayet, 38 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.صبعقلبفقهأُذُنٌأذنآذَانٌوقرألهآذَنَبِإِذْنِيبِإِذْنِكننبرصيديآذَانِهِمْ

KökSîga 45Ayet 90Sure 38Mücavir 172

▶ Ağı aç (3B)

أذن

أ - ذ - ن

KÖK
  • 102 geçiş
  • 90 ayet
  • 45 sîga
  • 13 sözlük

Kulak demektir. “Üzün” kulak demektir. Ezan kulağa duyurmak demektir. Yani çağırmak demektir. Sonra “izin” bir haberi bekleyen kimsenin kulağına gelen ses anlamından kinaye ruhsat anlamı kazanmıştır.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءذن · اذن

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Kulak demektir. “Üzün” kulak demektir. Ezan kulağa duyurmak demektir. Yani çağırmak demektir. Sonra “izin” bir haberi bekleyen kimsenin kulağına gelen ses anlamından kinaye ruhsat anlamı kazanmıştır.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR862 harf
باب الذّال والنّون و و ا ي ء معهما أ ذ ن يستعمل فقط أذن: يقال للرجل: هو أُذُنٌ، وللمرأة: هي أُذُنٌ، وللقوم كذلك، أي يسمَعُ من كلِّ أحد. والأُذُنُ العُروة أي عُروة الكوزِ ونحوِه، والأكوابُ: كِيزان لا أُذُنَ لها. والأَذَنُ: الاستِماع للشيء، قال: في سَماعٍ يَأذَنُ الشَّيْخُ لـه وحَديثٍ مِثلَ ما ذيٍّ مُشارِ ورجلٌ أُذَنَةٌ: يستَمعُ لكلِّ شيءٍ، وأُمَنَةٌ يأمَنُ بكل إنسان. وأذِنْتُ بهذا الشيء أي
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.128 harf
Madde başı: أذنأَذِنَ له في الشيء إذْناً. يقال: ائْذَنْ لي على الأمير. وأَذِنَ، بمعنى عَلِمَ. ومنه قوله تعالى: "فأْذَنوا بحَرْبٍ من الله ورسوله". وأَذِنَ له أَذَناً: استمع. قال قَعْنَبُ بن أمُِّ صاحبٍ: إنْ يسمعوا ريبَةً طاروا بها فرحاًعَنِّي وما سمعوا من صالحٍ دَفَنوا صُمُّ إذا سمعوا خيراً ذُكِرْتُ بـه وإنْ ذُكِرْتُ بِشَرٍ عندهـم أَذِنـوا والأَذانُ: الإعلامُ. وأَذانُ الصلاة معروف. والأَذينُ مثله. وقد
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR171 harf
Madde başı: اذنإذَنْ: حرف مكافأةٍ وجوابٍ، إنْ قدَّمتَها على الفعل المستقبل نصبَته بها لا غير. إذا قال لك قائلٌ: الليلةَ أزورك، قلت: إذنْ أكرمَك. وإن أخَّرتَها ألغيتها فقلت: أكرمُك إذَنْ.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR5.968 harf
ذ ن ( وايء ) أذن ، ذان ، ذأن : ( مستعملة ) . أَذن : قال الفَرَّاء وغَيْرُه : الأُذُن ، مُثقّلة مُؤَنَّثة ، وجَمْعُها : آذَان . وقال ابن السِّكِّيت : رَجُلٌ أُذَانِيّ : عَظِيم الأُذُنَين . ويُقال : نَعْجة أَذْناء ، مَمْدُود ، وكَبْشٌ آذَنُ . وأَذَنْتُ فلاناً أَذْناً ، فهو مَأذُون ، إذا ضَرَبْت أُذُنَه . وأُذَيْنَة : اسم مَلِك من مُلُوك اليَمن . وقال الزَّجّاج في قوله تعالى : ( وَيَقُولُونَ هُوَ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR2.813 harf
(باب الهمزة والذال وما معهما في الثلاثي) (أذن) الهمزة والذال والنون أصلان متقارِبان في المعنى، متباعدان في اللفظ، أحدهما أُذُنُ كلِّ ذي أُذُن، والآخَر العِلْم؛ وعنهما يتفرّع البابُ كلُّه. فأمّا التقارب فبالأُذُن يقع علم كلِّ مسموعٍ. وأمّا تفرُّع الباب فالأذُن معروفة مؤنثة. ويقال لذي الأُذُنِ([1]) آذَنُ، ولذات الأُذُن أَذْنَاء. أنشد سلمة عن الفرّاء: مثل النّعامة كانت وهي سالمةٌ *** أذْنَاءَ حتّى
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.411 harf
- الأذن: الجارحة، وشبه به من حيث الحلقة أذن القدر وغيرها، ويستعار لمن كثر استماعه وقوله لما يسمع، قال تعالى: ﴿ويقولون: هو أذن قل: أذن خير لكم﴾ [التوبة/61] أي: استماعه لما يعود بخير لكم، وقوله تعالى: ﴿وفي آذانهم وقرا﴾ [الأنعام/25] إشارة إلى جهلهم لا إلى عدم سمعهم. وأذن: استمع، نحو قوله: ﴿وأذنت لربها وحقت﴾ [الانشقاق/2]، ويستعمل ذلك في العلم الذي يتوصل إليه بالسماع، نحو قوله: {فأذنوا بحرب من الله
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR881 harf
أ ذ ن اطلـب لـي شـاة أذنـاء قرنـاء‏.‏ وحدثتـه فـأذن لـي أحسـن الأذن وآذنته بالأمر فأذن به ‏"‏ فأذنوا بحرب من الله ورسوله ‏"‏‏.‏ وتأذن بالشر إذا تقدم فيه وحذره وأنذر به‏.‏ وإذا نادى منادي السلطان بشيء فقد تـأذن بـه‏.‏ وتأذنـت لأفعلـن كـذا أي سأفعلـه لا محالـة ‏"‏ وإذ تـأذن ربـك ‏"‏‏.‏ واستأذنـت عليـه فحجبني الآذن‏.‏ ومن المجاز‏:‏ فلان أذن من الآذان إذا كان سمعة وهي أذن وهما أذن وخذ بأذن
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR12.213 harf
أَذِنَ بالشيء إذْناً وأَذَناً وأَذانةً: عَلِم. وفي التنزيل العزيز: فأْذَنوا بحَرْبٍ من الله ورسوله؛ أَي كونوا على عِلْمٍ. وآذَنَه الأَمرَ وآذَنه به: أَعْلَمَه، وقد قُرئ: فآذِنوا بحربٍ من الله؛ معناه أَي أَعْلِمُوا كلَّ مَن لم يترك الرِّبا بأَنه حربٌ من الله ورسوله. ويقال: قد آذَنْتُه بكذا وكذا، أُوذِنُه إيذاناً وإذْناً إذا أَعْلَمْته، ومن قرأَ فأْذَنُوا أَي فانْصِتُوا. ويقال: أَذِنْتُ لفلانٍ في
Maddenin bağlantısı

أَذِنَ بالشيء إذْناً وأَذَناً وأَذانةً: عَلِم. وفي التنزيل العزيز: فأْذَنوا بحَرْبٍ من الله ورسوله؛ أَي كونوا على عِلْمٍ. وآذَنَه الأَمرَ وآذَنه به: أَعْلَمَه، وقد قُرئ: فآذِنوا بحربٍ من الله؛ معناه أَي أَعْلِمُوا كلَّ مَن لم يترك الرِّبا بأَنه حربٌ من الله ورسوله. ويقال: قد آذَنْتُه بكذا وكذا، أُوذِنُه إيذاناً وإذْناً إذا أَعْلَمْته، ومن قرأَ فأْذَنُوا أَي فانْصِتُوا. ويقال: أَذِنْتُ لفلانٍ في أَمر كذا وكذا آذَنُ له إِذْناً، بكسر الهمزة وجزمِ الذال، واسْتَأْذَنْتُ فلاناً اسْتِئْذاناً. وأَذَّنْتُ: أَكْثرْتُ الإعْلامَ بالشيء. والأَذانُ: الإعْلامُ. وآذَنْتُكَ بالشيء: أَعْلمتُكه. وآذَنْتُه: أَعْلَمتُه. قال الله عز وجل: فقل آذَنْتُكم على سواءٍ؛ قال الشاعر: آذَنَتْنا ببَيْنِها أَسْماءُ وأَذِنَ به إِذْناً: عَلِمَ به. وحكى أَبو عبيد عن الأَصمعي: كونوا على إِذْنِهِ أَي على عِلْمٍ به. ويقال: أَذِنَ فلانٌ يأْذَنُ به إِذْناً إذا عَلِمَ. وقوله عز وجل: وأَذانٌ من الله ورسولِهِ إلى الناسِ؛ أَي إعْلامٌ. والأَذانُ: اسمٌ يقوم مقامَ الإيذانِ، وهو المصدر الحقيقي. وقوله عز وجل: وإِذ تأَذَّنَ ربُّكم لئن شَكرتُم لأَزيدنَّكم؛ معناه وإِذ عَلِمَ ربُّكم، وقوله عز وجل: وما هُمْ بِضارِّينَ به من أَحدٍ إلاَّ بإِذْنِ الله؛ معناه بِعلْمِ الله، والإذْنُ ههنا لا يكون إلاَّ من الله، لأَن الله تعالى وتقدَّس لا يأْمر بالفحشاء من السحْرِ وما شاكَلَه. ويقال: فَعلْتُ كذا وكذا بإِذْنِه أَي فعلْتُ بعِلْمِه، ويكون بإِذْنِه بأَمره. وقال قومٌ: الأَذينُ المكانُ يأْتيه الأَذانُ من كلِّ ناحيةٍ؛ وأَنشدوا: طَهُورُ الحَصَى كانت أَذيناً، ولم تكُنْ بها رِيبةٌ، مما يُخافُ، تَريبُ قال ابن بري: الأَذِينُ في البيت بمعنى المُؤْذَنِ، مثل عَقِيدٍ بمعنى مُعْقَدٍ، قال: وأَنشده أَبو الجَرّاح شاهداً على الأَذِينِ بمعنى الأَذانِ؛ قال ابن سيده: وبيت امرئ القيس: وإني أَذِينٌ، إنْ رَجَعْتُ مُمَلَّكاً، بسَيْرٍ ترَى فيه الفُرانِقَ أَزْوَارَا (* في رواية أخرى: وإني زعيمٌ). أَذينٌ فيه: بمعنى مُؤْذِنٍ، كما قالوا أَليم ووَجيع بمعنى مُؤْلِم ومُوجِع. والأَذِين: الكفيل. وروى أَبو عبيدة بيت امرئ القيس هذا وقال: أَذِينٌ أَي زَعيم. وفَعَلَه بإِذْني وأَذَني أَي بِعلْمي. وأَذِنَ له في الشيءِ إِذْناً: أَباحَهُ له. واسْتَأْذَنَه: طَلَب منه الإذْنَ. وأَذِنَ له عليه: أَخَذَ له منه الإذْنَ. يقال: ائْذَنْ لي على الأمير؛ وقال الأَغَرّ بن عبد الله بن الحرث: وإني إذا ضَنَّ الأَمِيرُ بإِذْنِه على الإذْنِ من نفْسي، إذا شئتُ، قادِرُ وقول الشاعر: قلتُ لبَوَّابٍ لَدَيْهِ دارُها تِيذَنْ، فإني حَمْؤُها وجارُها. قال أَبو جعفر: أَراد لِتأْذَنْ، وجائز في الشِّعر حذفُ اللام وكسرُ التاء على لغة مَن يقولُ أَنتَ تِعْلَم، وقرئ: فبذلك فَلْتِفْرَحوا. والآذِنُ: الحاجِبُ؛ وقال: تَبَدَّلْ بآذِنِكَ المُرْتَضَى وأَذِنَ له أَذَناً: اسْتَمَعَ؛ قال قَعْنَبُ بنُ أُمّ صاحِبٍ: إن يَسْمَعُوا رِيبةً طارُوا بها فَرَحاً منّي، وما سَمعوا من صالِحٍ دَفَنُوا صُمٌّ إذا سمِعوا خَيْراً ذُكِرْتُ به، وإنْ ذُكِرْتُ بشَرٍّ عنْدَهم أَذِنوا قال ابن سيده: وأَذِنَ إليه أَذَناً استمع. وفي الحديث: ما أَذِنَ اللهُ لشيءٍ كأَذَنِهِ لِنَبيٍّ يَتَغَنَّى بالقرآن؛ قال أَبو عبيد: يعني ما استمَعَ اللهُ لشيء كاستِماعِهِ لِنَبيٍّ يتغنَّى بالقرآن أَي يتْلوه يَجْهَرُ به. يقال: أَذِنْتُ للشيء آذَنُ له أَذَناً إذا استمَعْتَ له؛ قال عديّ: أَيُّها القَلْبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ، إنَّ همِّي في سماعٍ وأَذَنْ وقوله عز وجل: وأَذِنَتْ لِرَبِّها وحُقَّتْ؛ أَي اسْتَمعَتْ. وأَذِنَ إليهِ أَذَناً: استمع إليه مُعْجباً؛ وأَنشد ابن بري لعمرو بن الأَهْيَم: فلَمَّا أَنْ تسَايَرْنا قَليلاً، أَذِنَّ إلى الحديثِ، فهُنَّ صُورُ وقال عديّ: في سَماعٍ يَأْذَنُ الشَّيخُ له، وحديثٍ مثْل ماذِيٍّ مُشار وآذَنَني الشيءُ: أَعْجَبَنِي فاستَمعْتُ له؛ أَنشد ابن الأَعرابي: فلا وأَبيك خَيْر منْك، إني لَيُؤْذِنُني التَّحَمْحُمُ والصَّهِيلُ وأَذِنَ للَّهوْ: اسْتَمع ومالَ. والأُذْنُ والأُذُنُ، يخفَّف ويُثَقَّل: من الحواسّ أُنثى، والذي حكاه سيبويه أُذْن، بالضم، والجمع آذانٌ لا يُكسَّر على غير ذلك، وتصغيرها أُذَيْنة، ولو سَمَّيْت بها رجلاً ثم صغَّرْته قلت أُذَيْن، فلم تؤَنِّث لزوالِ التأْنيث عنه بالنقل إلى المذكر، فأَما قولهم أُذَيْنة في الاسم العلم فإنما سمي به مصغَّراً. ورجل أُذْنٌ وأُذُنٌ: مُسْتَمِع لما يُقال له قابلٌ له؛ وصَفُو به كما قال: مِئْبَرة العُرْقُوبِ أَشْفَى المِرْفَق فوصف به لأَن في مِئْبَرةٍ وأَشْفى معنى الحِدَّة. قال أَبو علي: قال أَبو زيد رجل أُذُنٌ ورجال أُذُنٌ، فأُذُنٌ للواحد والجمع في ذلك سواء إذا كان يسمع مقالَ كلّ أَحد. قال ابن بري: ويقال رجل أُذُنٌ وامرأَة أُذُنٌ، ولا يثنى ولا يجمع، قال: وإنما سمَّوه باسم العُضْو تَهْويلاً وتشنيعاً كما قالوا للمرأَة: ما أَنتِ إلا بُطَين. وفي التنزيل العزيز: ويقولون هو أُذُنٌ قل أُذُنٌ خيرٍ لكم؛ أَكثرُ القرّاء يقرؤون قل أُذُنٌ خير لكم، ومعناه وتفْسيرُه أَن في المُنافِقينَ من كان يَعيب النبي، صلى الله عليه وسلم، ويقول: إن بَلَغَه عني شيء حَلَفْت له وقَبِلَ مني لأَنه أُذُنٌ، فأَعْلَمه الله تعالى أَنه أُذُنُ خيرٍ لا أُذُنُ شرٍّ. وقوله تعالى: أُذُنُ خيرٍ لكم، أي مُسْتَمِعُ خيرٍ لكم، ثم بيّن ممن يَقْبَل فقال تعالى: يؤمنُ بالله ويؤمنُ للمؤمنين؛ أََي يسمع ما أَنزَلَ الله عليه فيصدِّق به ويصدِّق المؤمنين فيما يخبرونه به. وقوله في حديث زيد بن أَرْقَم: هذا الذي أَوْفَى الله بأُذُنِه أَي أَظهرَ صِدْقَه في إِخْبارِه عما سمعَتْ أُذُنه. ورجل أُذانِيّ وآذَنُ: عظيمُ الأُذُنَيْنِ طويلُهما، وكذلك هو من الإبلِ والغنم، ونَعْجةٌ أَذْناءُ وكَبْشٌ آذَنُ. وفي حديث أَنس: أَنه قال له يا ذا الأُذُنَيْنِ؛ قالَ ابن الأَثير: قيل معناه الحضُّ على حُسْنِ الاستِماعِ والوَعْي لأَن السَّمْعَ بحاسَّة الأُذُنِ، ومَنْ خلَق الله له أُذُنَيْنِ فأََغْفَلَ الاستِماع ولم يُحْسِن الوَعْيَ لم يُعْذَرْ، وقيل: إن هذا القول من جملة مَزْحه، صلى الله عليه وسلم، ولَطيف أَخلاقه كما قال للمرأَة عن زوجها: أَذاك الذي في عينِه بياضٌ؟ وأَذَنَه أَذْناً، فهو مأْذونٌ: أَصاب أُذُنَه، على ما يَطَّرِد في الأَعضاء. وأَذَّنَه: كأَذَنَه أَي ضرَب أُذُنَه، ومن كلامهم: لكل جابهٍ جَوْزةٌ ثم يُؤَذَّنُ؛ الجابهُ: الواردُ، وقيل: هو الذي يَرِدُ الماء وليست عليه قامةٌ ولا أَداةٌ، والجَوْزةُ: السَّقْية من الماء، يَعْنُون أَن الواردَ إذا ورَدَهم فسأَلهم أَن يَسْقوه ماءً لأَهله وماشيتِه سَقَوْه سقْيةً واحدة، ثم ضربوا أُذُنَه إعْلاماً أَنه ليس عندهم أَكثرُ من ذلك. وأُذِنَ: شكا أُذُنَه؛ وأُذُنُ القلبِ والسهمِ والنَّصْلِ كلُّه على التشبيه، ولذلك قال بعض المُحاجِين: ما ذُو ثلاث آذان يَسْبِقُ الخَيْل بالرَّدَيان؟ يعني السَّهمَ. وقال أَبو حنيفة: إذا رُكِّبت القُذَذُ على السهم فهي آذانُه. وأُذُنُ كلّ شيء مَقْبِضُه، كأُذُنِ الكوز والدَّلْو على التشبيه، وكلُّه مؤنث. وأُذُنُ العَرفج والثُّمام: ما يُخَدُّ منه فيَنْدُرُ إذا أَخْوَصَ، وذلك لكونه على شكل الأُذُنِ. وآذانُ الكيزانِ: عُراها، واحدَتها أُذُنٌ. وأُذَيْنةُ: اسم رَجُلٍ، ليست مُحَقَّرة على أُذُن في التسمية، إذ لو كان كذلك لم تلحق الهاء وإنما سُمّيَ بها مُحَقَّرة من العُضْو، وقيل: أُذَيْنة اسمُ ملِك من ملوك اليمن. وبنو أُذُنٍ: بطنٌ من هوازن. وأُذُن النَّعْل: ما أَطافَ منها بالقِبال. وأَذَّنْتُها: جعلتُ لها أُذُناً. وأَذَّنْتُ الصبيَّ: عرَكْتُ أُذُنَه. وأُذُنُ الحمارِ: نبتٌ له ورق عَرْضُه مثل الشِّبْر، وله أَصل يؤكل أَعظم من الجَزرة مثل الساعد، وفيه حلاوة؛ عن أَبي حنيفة. والأَذانُ والأَذِينُ والتَّأْذِينُ: النّداءُ إلى الصلاة، وهو الإعْلام بها وبوقتها. قال سيبويه: وقالوا أَذَّنْت وآذَنْتُ، فمن العرب من يجعلهما بمعنىً، ومنهم من يقول أَذَّنْت للتصويت بإعْلانٍ، وآذَنْتُ أََعلمْت. وقوله عز وجل: وأَذِّنْ في الناس بالحجّ؛ روي أَنَّ أَذان إبراهيم، عليه السلام، بالحج أَن وقَف بالمَقام فنادى: أَيّها الناس، أَجيبُوا الله، يا عباد الله، أَطيعوا الله، يا عباد الله، اتقوا الله، فوَقَرَتْ في قلب كل مؤمن ومؤمنة وأَسْمَعَ ما بين السماء والأَرض، فأَجابه مَن في الأَصْلاب ممّن كُتِب له الحج، فكلّ من حجّ فهو ممن أَجاب إبراهيم، عليه السلام. وروي أَن أَذانه بالحجّ كان: يا أَيها الناس كتب عليكم الحجّ. والأَذِينُ: المُؤذِّنُ؛ قال الحُصَينُ بن بُكَيْر الرَّبْعيّ يصف حمارَ وحش: شَدَّ على أَمر الورُودِ مِئْزَرَهْ سَحْقاً، وما نادَى أَذِينُ المَدَرَهْ السَّحْقُ: الطَّرْدُ. والمِئْذنةُ: موضعُ الأَذانِ للصلاة. وقال اللحياني: هي المنارةُ، يعني الصَّومعةَ. أَبو زيد: يقال للمنارة المِئْذَنة والمُؤْذَنة؛ قال الشاعر: سَمِعْتُ للأَذانِ في المِئْذَنَهْ وأَذانُ الصلاة: معروف، والأَذِينُ مثله؛ قال الراجز: حتى إذا نُودِيَ بالأَذِين وقد أذَّنَ أَذاناً وأَذَّنَ المُؤذِّن تأْذيناً؛ وقال جرير يهجو الأَخطل: إنّ الذي حَرَمَ الخِلافَةَ تَغْلِباً، جعلَ الخِلافةَ والنُّبوَّةَ فينا مُضَرٌ أَبي وأَبو الملوكِ، فهل لكم، يا خُزْرَ تَغْلِبَ، من أَبٍ كأَبِينا؟ هذا ابنُ عمِّي في دِمَشْقَ خليفةٌ، لو شِئْتُ ساقَكمُ إليّ قَطينا إنّ الفَرَزْدَقَ، إذ تَحَنَّفَ كارِهاً، أَضْحَى لِتَغْلِبَ والصَّلِيبِ خَدِينا ولقد جَزِعْتُ على النَّصارى، بعدما لَقِيَ الصَّليبُ من العذاب معِينا هل تَشْهدون من المَشاعر مَشْعراً، أَو تسْمَعون من الأَذانِ أََذِينا؟ ويروى هذا البيت: هل تَمْلِكون من المشاعِرِ مشعراً، أَو تَشْهدون مع الأَذان أذينا؟ ابن بري: والأَذِينُ ههنا بمعنى الأَذانِ أَيضاً. قال: وقيل الأَذينُ هنا المُؤَذِّن، قال: والأَذينُ أيضاً المُؤذّن للصلاة؛ وأَنشد رجز الحُصَين بن بُكَير الرَّبعي: سَحْقاً، وما نادَى أَذينُ المَدَرَهْ والأَذانُ: اسمُ التأْذين، كالعذاب اسم التّعذيب. قال ابن الأَثير: وقد ورد في الحديث ذكر الأَذان، وهو الإعلام بالشيء؛ يقال منه: آذَنَ يُؤْذِن إيذاناً، وأَذّنَ يُؤذّن تأْذِيناً، والمشدّدُ مخصوصٌ في الاستعمال بإعلام وقت الصلاة. والأَذانُ: الإقامةُ. ويقال: أَذَّنْتُ فلاناً تأْذيناً أَي رَدَدْتُه، قال: وهذا حرفٌ غريب؛ قال ابن بري: شاهدُ الأَذانِ قولُ الفرزدق: وحتى علا في سُور كلِّ مدينةٍ مُنادٍ يُنادِي، فَوْقَها، بأَذان وفي الحديث: أَنّ قوماً أَكلوا من شجرةٍ فحمَدوا فقال، عليه السلام: قرِّسُوا الماء في الشِّنانِ وصُبُّوه عليهم فيما بين الأَذانَيْن؛ أَراد بهما أَذانَ الفجر والإقامَة؛ التَّقْريسُ: التَّبْريدُ، والشِّنان: القِرَبْ الخُلْقانُ. وفي الحديث: بين كلّ أَذانَيْن صلاةٌ؛ يريد بها السُّنَن الرواتبَ التي تُصلَّى بين الأَذانِ والإقامةِ قبل الفرض. وأَذَّنَ الرجلَ: ردَّه ولم يَسْقِه؛ أَنشد ابن الأَعرابي: أَذَّنَنا شُرابِثٌ رأْس الدَّبَرْ أَي رَدَّنا فلم يَسْقِنا؛ قال ابن سيده: وهذا هو المعروف، وقيل: أَذَّنه نَقَر أُذُنَه، وهو مذكور في موضعه. وتَأَذَّنَ لَيَفعَلنَّ أَي أَقسَم. وتَأَذَّنْ أَي أعْلم كما تقول تَعَلَّم أَي اعْلَم؛ قال: فقلتُ: تَعَلَّمْ أَنَّ للصَّيْد غرّةً، وإلاّ تُضَيِّعْها فإنك قاتِلُهْ وقوله عز وجل: وإذ تأَذَّنَ ربُّك؛ قيل: تَأَذَّن تأَلَّى، وقيل: تأَذَّنَ أَعْلَم؛ هذا قول الزجاج. الليث: تأَذَّنْتُ لأَفعلنَّ كذا وكذا يراد به إيجابُ الفعل، وقد آذَنَ وتأَذَّنَ بمعنًى، كما يقال: أَيْقَن وتَيَقَّنَ. ويقال: تأَذَّنَ الأَميرُ في الناس إذا نادى فيهم، يكون في التهديد والنَّهيْ، أَي تقدَّم وأَعْلمَ. والمُؤْذِنُ: مثل الذاوي، وهو العودُ الذي جَفَّ وفيه رطوبةٌ. وآذَنَ العُشْبُ إذا بَدَأَ يجِفّ، فتَرى بعضَه رطْباً وبعضه قد جَفّ؛ قال الراعي: وحارَبَتِ الهَيْفُ الشَّمالَ وآذَنَتْ مَذانِبُ، منها اللَّدْنُ والمُتَصَوِّحُ التهذيب: والأذَنُ التِّبْنُ، واحدته أَذَنةٌ. وقال ابن شُميل: يقال هذه بقلةٌ تجِدُ بها الإبلُ أَذَنةً شديدة أَي شَهْوةً شديدة. والأََذَنَةُ: خوصةُ الثُّمامِ، يقال: أَذَن الثُّمامُ إذا خرجت أَذَنَتُه. ابن شميل: أَذِنْتُ لحديث فلان أَي اشتهيته، وأَذِنْتُ لرائحة الطعام أَي اشتهيته، وهذا طعامٌ لا أَذَنة له أَي لا شهوة لريحه، وأَذَّن بإرسالِ إبلِه أَي تكلمّ به، وأَذَّنُوا عنِّي أَوَّلها أَي أَرسلوا أَوَّلها، وجاء فلانٌ ناشراً أُذُنَيْه أَي طامعاً، ووجدت فلاناً لابساً أُذُنَيْه أَي مُتغافلاً. ابن سيده: وإِذَنْ جوابٌ وجزاءٌ، وتأْويلها إن كان الأَمر كما ذكرت أَو كما جرى، وقالوا: ذَنْ لا أَفعلَ، فحذفوا همزة إذَنْ، وإذا وقفت على إذَنْ أَبْدَلْتَ من نونه أَلفاً، وإنما أُبْدِلَتْ الأَلفُ من نون إِذَنْ هذه في الوقف ومن نون التوكيد لأن حالَهما في ذلك حالُ النون التي هي علَمُ الصرف، وإن كانت نونُ إذنْ أصلاً وتانِك النونانِ زائدتين، فإنْ قلت: فإذا كانت النون في إذَنْ أَصلاً وقد أُبدلت منها الأَلف فهل تُجيز في نحو حَسَن ورَسَن ونحو ذلك مما نونه أَصل فيقال فيه حسا ورسَا؟ فالجواب: إن ذلك لا يجوز في غير إذَنْ مما نونه أَصلٌ، وإن كان ذلك قد جاء في إِذَنْ من قِبَل أَنّ إذنْ حرفٌ، فالنون فيها بعضُ حرفٍ، فجاز ذلك في نون إذَنْ لمضارَعةِ إذَنْ كلِّها نونَ التأْكيد ونون الصرف، وأَما النونُ في حَسَن ورَسَن ونحوهما فهي أَصلٌ من اسم متمكن يجري عليه الإعرابُ، فالنون في ذلك كالدال من زيدٍ والراء من نكيرٍ، ونونُ إذَنْ ساكنةٌ كما أَن نُونَ التأْكيد ونونَ الصرف ساكنتان، فهي لهذا ولِما قدمناه من أَن كل واحدةٍ منهما حرفٌ كما أَن النون من إذَنْ بعضُ حرف أَشْبَهُ بنون الإسم المتمكن. الجوهري: إذنْ حرفُ مُكافأَة وجوابٍ، إن قدَّمْتَها على الفعل المستقبل نَصَبْتَ بها لا غير؛ وأَنشد ابن بري هنا لسَلْمى بن عونة الضبِّيّ، قال: وقيل هو لعبد الله ابن غَنَمة الضبِّيّ: ارْدُدْ حِمارَكَ لا يَنْزِعْ سوِيَّتَه، إذَنْ يُرَدَّ وقيدُ العَيْرِ مَكْروبُ قال الجوهري: إذا قال لك قائلٌ الليلةَ أَزورُكَ، قلتَ: إذَنْ أُكْرمَك، وإن أَخَّرْتها أَلْغَيْتَ قلتَ: أُكْرِمُكَ إذنْ، فإن كان الفعلُ الذي بعدها فعلَ الحال لم تعمل، لأَن الحال لا تعمل فيه العواملُ الناصبة، وإذا وقفتَ على إذَنْ قلت إذا، كما تقول زيدَا، وإن وسَّطتها وجعلتَ الفعل بعدها معتمداً على ما قبلها أَلْغَيْتَ أَيضاً، كقولك: أَنا إذَنْ أُكْرِمُكَ لأَنها في عوامل الأَفعال مُشبَّهةٌ بالظنّ في عوامل الأَسماء، وإن أَدخلت عليها حرفَ عطفٍ كالواو والفاء فأَنتَ بالخيارِ، إن شئت أَلغَيْتَ وإن شئت أَعملْتَ.

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR962 harf
* أ ذ ن * * أذِن * له في الشيء بالكسر * إذْنا * و * أذِنَ * بمعنى علم وبابه طرب ومنه قوله تعالى ﴿فأذنوا بحرب من الله ورسوله﴾ وأذن له استمع وبابه طرب قال قعنب بن أم صاحب % إن يأذنوا ريبة طاروا بها فرحا % مني وما أذنوا من صالح دفنوا % % صم إذا سمعوا خيرا ذكرت به % وإن ذكرت بشر عندهم أذنوا % قلت ومنه قوله تعالى ﴿وأذنت لربها وحقت﴾ وفي الحديث ﴿ما أذن الله لشيء كأذنه لنبي يتغنى بالقرآن﴾ و *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR15.467 harf
: ( *!أَذِنَ بالشَّيءِ ، كسَمِعَ ، *!إذْناً ، بالكسْرِ ويُحَرَّكُ ، *!وأَذاناً *!وأَذانَةً ) ، كسَحابٍ وسَحابَةً : ( عَلِمَ به ) ؛ ) ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿( *!فَأْذَنوا بحَرْبٍ ) مِن اللَّهِ﴾ ( أَي كونوا على عِلْمٍ ) ؛ ) ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿وما هُمْ بضارِّينَ به مِن أَحدٍ إِلاَّ *!بإِذْنِ اللَّهِ﴾ ) معْناهُ بعِلْمِ اللَّهِ . ويقالُ : فَعلْتُ كذا وكذا *!بإِذْنِه . ( *!وآذَنَهُ الأَمْر و )
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok21.234 harf
Madde başı: اذنأَذِنَ لَهْ 1 أَذِنَ لَهْ ذ (T, S, M, Msb, K) and اِلَيْهِ, (M, K,) aor. اَذَنَ , (T, Msb, K,) inf. n. أَذَنٌ, (T, S, Msb, K,) He [gave ear or] listened to it, (T, S, M, Msb, K,) or him: (T, S, M, K: *) or it signifies, (K,) or signifies also, (M,) he listened to it, or him, pleased, or being pleased. (M, K.) It is said in a trad., (T,) مَا أَذِنَ اللّٰهِ لِشَىْءٍ لِنَبِىٍّ يَتَغَنَّى بالقُرآنِ
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.290 harf
Madde başı: ءذنأَذَنَ أَذَنَ U ( n. ac. أَذْن 1 ), a. Hit or hurt the ear of. أَذِنَ أَذِنَ A ( n. ac. اِذْن 2 , أَذَن 4 , أَذَاْن 22 , أَذَاْنَة 22t ) a. [ La or Ila ], Listened, harkened to; longed for, desired. b. [ La & Fi ], Permitted, granted to. c. [ Bi ], Knew, was apprised of. أَذَّنَ أَذَّنَ II , a. Pulled or twisted the ear of. b. Made known, announced, proclaimed; called to prayer.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok88.587 harf
Madde başı: ءذنءذن MـTEADDف أَذِنَ - يَأْذَنُ (المتعدي) أَذِنَ - يَأْذَنُ (المتعدي) - أذان - أُذُن - أذُنَيْن - آذان آذَنَ - يُؤاذِن أَذَّنَ - يُؤَذِّنُ - مُؤَذِّن تَأَذَّنَ - يَتَأذَّنُ أَذِنَ - يَأْذَنُ (المتعدي) + كائن + شيئاً أو بـِ شيء أو أمر، أو أن يكون أمر: علمه عن طريق السماع والأذن ﴿فإن لم تفعلوا فأذنوا بحرب من الله ورسوله﴾: فإن لم تفعلوا فليصل إليكم
Tamamını oku

Sîgalar(45)

Mücavir kökler172 mücavir (436 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. وقر

    6 ortak ayet · Kayadaki çukur demektir

  2. أله

    54 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  3. قلب

    12 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır

  4. كنن

    4 ortak ayet · Okların konduğu kap demektir

  5. شفع

    5 ortak ayet · “Şefeve” dudak demektir

  6. أمن

    25 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

  7. برص

    2 ortak ayet · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir

  8. صبع

    2 ortak ayet · Onların parmakları

  9. كمه

    2 ortak ayet · Kataraktlı

  10. حجب

    3 ortak ayet · Kaş demektir

  11. فقه

    4 ortak ayet · Kavrarlar

  12. يدي

    8 ortak ayet · El ve kol demektir

Geçtiği ayetler(90)

  1. قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ

    İzniyleDe ki; kim Cebrail’e düşmansa (bilsin ki; ) elinin önündekileri tasdik eden, mü’minler için hidayet ve müjde olan senin kalbine Allah’ın izniyle o indirmiştir.

  2. … وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا …

    İzniyleVe onlar şeytanların Süleyman’ın mülkü aleyhine uydurdukları şeylerin ardına düştüler. Halbuki Süleyman asla küfretmedi. Sadece şeytanlar küfrettiler. Onlar, insanlara sihri ve Babil’de ki iki meleğe; Harut ile Marut a indirilenleri öğretiyorlardı. Bu iki melek ise: «Biz ancak imtihan için gönderildik, sakın küfretme. «demedikçe kimseye sihirden bir şey öğretmezlerdi. Onlardan koca ile karısının arasını ayıracak şeyler öğrendiler. Halbuki bunlar, Allah’ın izni olmadıkça o sihirle kimseye zarar verici değillerdi. Onlarsa kendilerine zarar verip fayda vermeyen şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun ki, onlar onu satın alan kimse için ahirette hiçbir olmayacağını biliyorlardı. Ne fena birşey karşılığında nefislerini sattılar. Şayet bilmiş olsalardı?

  3. … اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ

    İzniyleTalut orduyla birlikte ayrılıp çıktığı vakit dedi ki: Allah, sizi bir ırmakla deneyecektir. Kim ondan içerse benden değildir. Kim de ondan tatmazsa şüphesiz ki bendendir. Eliyle bir avuç alanlar başka. Derken onlardan birazı müstesna olmak üzere hepsi de ondan içiverdiler. Talut ve beraberindeki mü’minler ırmağı geçtikleri vakit; bizim bugün Calut ve ordusuna karşı gücümüz yoktur, dediler. Mutlaka Allah’a kavuşacaklarını bilenlerse dediler ki: Nice az topluluk, Allah’ın izniyle pek çok topluluğu yenmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir.

  4. فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ …

    İzniyleAllah’ın izniyle onları hemen hezimete uğrattılar. Davud da Calut’u öldürdü. Allah ona mülk ve hikmet verdi. Dilemekte olduğunu da ona öğretti. Şayet Allah’ın insanları birbiriyle def’edip savması olmasaydı yeryüzü muhakkak fesada uğrardı. Ancak Allah, alemler üzerinde lutuf sahibidir.

  5. … مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ …

    İzniyleO’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.

  6. … طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ …

    İzniyleO’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.

  7. وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ …

    İzniyleAllah’ın izni olmadıkça hiç bir kimseye ölmek yoktur. O, vadesiyle yazılmış bir yazıdır. Kim dünya nimetini isterse kendisine ondan veririz, kim de ahiret nimetini dilerse buna da ondan veririz. Ve şükredenleri mükafatlandıracağız.

  8. … الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا …

    İzniyleSizden; hür, inanmış kadınlarla evlenmeye güç yetiremeyen kimse, inanmış genç kızlarınızdan sağ ellerinizin sahib olduklarından (alsın) . Allah sizin imanınızı daha iyi bilir. Birbirinizdensiniz. Onlarla zinadan kaçınmaları, iffetli yaşamış ve gizli dost tutmamış olmaları halinde, velilerinin izniyle evlenin. Ve ma’ruf şekilde mehirlerini verin. Evlendiklerinde zina edecek olurlarsa; onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı verilir. Bu; içinizden, günaha girme korkusu olanlaradır. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

  9. وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا …

    İzniyleBiz, hiçbir peygamberi Allah’ın izniyle itaat edilmekten başka bir gaye ile göndermedik. Onlar kendilerine yazık ettikleri zaman, sana gelip Allah’tan mağfiret dileseler ve peygamberleri de onlara mağfiret dileseydi elbette Allah’ı Tevvab vd Rahim olarak bulacaklardı.

  10. وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ

    İzniyleİyi ve temiz memleketin bitkisi; Rabbının izniyle çıkar. Kötü olandan ise; faydası çok az olandan başkası çıkmaz. Şükreden bir kavim için ayetleri işte böyle yerli yerince açıklarız.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökأذن
YapıÜçlü (sülâsî)
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerسمع, نصت, علم
Zıt Kökوقر
Çekirdek Özet 1İşitme organı kulak; sesi, haberi ve bildirimi algılama kanalı.
Çekirdek Özet 2İlahi ve beşeri düzeyde bilme, bildirme, açık ilan ve ontolojik/hukuki onay verme.
Çekirdek Özet 3Bir eylemin meşruiyet ve imkân dairesine girmesini sağlayan bildirilmiş irade ve ruhsat düzeni.
Kritik Hata Riskiİzin kavramını yalnızca pasif bir müsaade veya keyfi bir tolerans sayıp, ontolojik belirlenim, kesin bildirim ve hukuki yetkilendirme boyutunu yok saymak.

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
أذDuyusal temas, dış tesire açık olma, etkilenme ve alıcılık (karşılaştır: أذي dışarıdan gelen ve bünyede algılanan incinme/rahatsızlık).نTemas ve alıcılık hareketini sürekli bir organa (kulak), ses dalgalarını almaya, kesin bilgiye ve bu bilgiden doğan izin, ilan ve yetkiye dönüştürmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
أÖküz başı; güç, öncülük, başlangıçİradenin, birincil eylemin veya ilk ses dalgasının harekete geçiş kaynağı.
ذKapı imgesinin ikizi (türetme yoğunlaşması); aralık, geçiş, eşikSesin, bilginin veya iradenin içeri süzüldüğü açıklık, algı eşiği.
نFiliz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılıkAlınan etkinin zihinde ve eylem sahasında süreklilik kazanması, dalga halinde yayılması.
أذنİradenin açılan algı eşiğinden geçerek süreklilik kazanmasıDışarıdan gelen ses ve irade beyanının kulak kapısından içeri alınması; duyulan şeyin zihinde bilgi, toplumsal alanda ise ilan ve geçerli bir izin haline gelmesi.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBaşın iki yanında bulunan işitme organı (kulak); kulak memesi veya kulak büyüklüğü; küp veya testi gibi kapların tutmaya yarayan kulpu (عروة الكوز).
Cahiliye şiiri kullanımıHaris b. Hillize el-Yeşkürî muallakasında ayrılık ilanını bu kökün if'âl kalıbıyla anar: آذَنَتْنا ببَيْنِها أَسْماءُ / رُبَّ ثاوٍ يُمَلُّ مِنْهُ الثَّواءُ (Esmâ ayrılacağını bize açıkça bildirdi / Oysa öyle konuklar vardır ki kalışlarından usanılır).
Erken Arapça kullanımBir kimsenin her denilene inanıp kulağını herkese açması durumunu anlatmak üzere mecazen şahsa kulak denilmesi: فلان أذن (falan kimse sırf kulaktan ibarettir, her söze kulak verir).

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, el-Mu‘allakāt (el-Hâris b. Hillize).

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin ortak leksikal katmanında أذن kökü, doğrudan bedensel organ olan kulak ve bu organ vasıtasıyla icra edilen dinleme eylemiyle temsil edilir. Akatça uznu (kulak, akıl, dikkat), Ugaritçe ủdn (kulak), İbranice ozen / אֹזֶן (kulak) ve he’ezin / הֶאֱזִין (kulak vermek, dinlemek), Süryanice ādno / ܐܕܢܐ (kulak) ve Ge’ez (Etiyopya) ezn / እዝን (kulak) biçimleriyle ortak Proto-Sami *ʔudn- köküne uzanır. Bu semantik matriste organ adı ile dinleme, dikkat kesilme ve kavrama kabiliyeti iç içedir. Arapça bu somut fiziksel tabanı korumakla kalmamış; organ adından işiterek bilme (ilim), açıkça duyurma (ezan/ilan), eylemin önünü açan buyruk (izin) ve kesin irade beyanı (teezzün) türeterek kökün kurumsal, hukuki ve ontolojik boyutunu diğer Sami dillerine kıyasla çok daha kapsamlı bir dizgeye dönüştürmüştür.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönSomut organdan (أُذُن) dinleme eylemine (أَذَن), oradan bilgiye (عِلْم) ve rızaya (إِذْن) geçişKulak organının işlevi olan duyma eylemi, haberin kulağa ulaşmasıyla kesin bilgiye; otoritenin duyulabilir sözü ise eyleme geçiş yetkisine ve ruhsatına dönüşmüştür.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiProto-Sami *ʔudn- (Akatça uznu, İbranice ozen, Süryanice ādno)Bütün ana Sami kollarında kulak organı ve dikkatle dinleme anlamı ortaktır; Arapçada yönetimsel ve ontolojik onay semantiği özgün bir genişleme göstermiştir.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik katman (Berberice ve Çadik dillerinde işitme/kulak kökleri)Kimi Doğu Çadik ve Kuşitik dillerinde işitme organı ve algıyla ilgili benzer labial/nazal biçimler önerilse de ses denklikleri kesin değildir.Muhtemel

Kaynak David Cohen, Kogan (Genealogical Classification of Semitic), HALOT.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
أذنAnlamlıKulak, dinleme, bildirme, izin vermeHedef köktür; bilme, onaylama ve ilan etme anlamlarını taşır.Kur'an'da geçer.
أنذAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir.Kur'an'da geçmez.
ذأنAnlamlıHızlı yürüme, hafiflik veya kuruntulu olmaTehzîbü'l-Luğa'da müsta'mel sayılmış, süratli hareket veya zayıf karakter için kullanılmıştır.Kur'an'da geçmez; hedef kökle zayıf fonetik akrabalık.
ذنأAnlamlıKambur olma, kusurlu ve biçimsiz olmaFiziksel bir eğrilik ve bedensel kusur anlatır.Kur'an'da geçmez; hedef kökle anlam bağı yoktur.
نأذKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıFonetik dizilim Arap dilinde terkip edilmemiştir (mühmel).Kur'an'da geçmez.
نذأAnlamlıAyıplama, azarlama, kötülemeBir kimseyi sözle kınamak ve yüzüne karşı kötü davranmak demektir.Kur'an'da geçmez; sözlü aktarım yönüyle uzak çağrışım.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
أذنMerkezKulak verme, bildirme, izin ve irade beyanıSesin kulağa ulaşmasıyla doğan bilgi, otoritenin eyleme verdiği geçerlilik ve açık çağrı.Bilişsel kabul ve eylemsel ruhsatı bir arada içerir.
سمعKomşuİşitme, algılama, icabet etmeسمع ses dalgasının doğrudan duyulmasını ve itaat edilmesini anlatır; أذن ise duyulanın onaylanması ve eylem iznine bağlanmasıyla ayrılır.Salt duyu algısından itaate uzanan genişlik.
نصتKomşuSusup dikkatle dinlemeنصت kulağı verip konuşmayı keserek pürdikkat kesilmektir; أذن ise dinlemenin ötesinde izin verme ve bildirim kurma yetkisini barındırır.Alıcı tarafın pasif ve odaklanmış dinleme hali.
علمKomşuBilme, idrak etme, haberdar olmaعلم her türlü bilişsel kavrayışı kapsar; أذن ise özellikle kulağa gelen bir bildirimle haberdar olmayı ve bilinçli rızayı ifade eder.Bilginin duyu kaynağı ve bildirim boyutu.
وقرZıtSağırlık, kulakta ağırlık, tıkanıklıkKulağın ses ve mesaja kapanması, algı kanalının iptal olması ve eylemsel iletişimin kesilmesi.أذن kökünün işitme ve ruhsat verici akışını tümüyle engeller.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaأذنKulak, dinleme, bildirme, izin vermeHem duyu organını hem de eylemsel/ontolojik meşruiyet bildirimini kapsar.Kesin
Latinceauris / audire / permittereKulak / işitmek / geçişe izin vermekAudire dinleme yönünü, permittere ise engeli kaldırıp yetki verme yönünü karşılar; iki anlamı tek kökte birleştirmez.Güçlü
İngilizceear / listen / permit / proclaimKulak / kulak vermek / izin vermek / ilan etmekEar organı, permit ruhsatı, proclaim ezan ve duyuruyu verir; anlam parçalı karşılanır.Güçlü
AlmancaOhr / hören / erlauben / verkündenKulak / işitmek / izin vermek / bildirmekErlauben hukuki izni, verkünden ilanı karşılar; Arapçadaki organik bağ Almancada ayrı köklerle kurulur.Güçlü
Fransızcaoreille / ouïr / permettre / proclamerKulak / işitmek / müsaade etmek / duyurmakPermettre iradi onayı, ouïr işitmeyi anlatır; ses-bilgi-ruhsat zinciri bölünür.Güçlü

Kaynak Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Duden, Littré.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
أُذُن (İsim)Bedensel işitme organı (kulak)Kısas hükümleri ve fiziksel işitme vasıtası bağlamı (Mâide 5:45; Hacc 22:46).
أُذُن (Mecaz)Her söyleneni dinleyen, safderun kimseMünafıkların Hz. Peygamber'i zaaf sahibi göstermek için kurduğu itham bağlamı (Tevbe 9:61).
أَذِنَ لِـ (Fiil)Kulak vermek, boyun eğmek, itaat etmekGöklerin ve yerin Rabbinin emrine tam bir teslimiyetle kulak kabartması bağlamı (İnşikâk 84:2, 5).
إِذْن (Mastâr/İsim)İlahi meşruiyet, ontolojik onay ve iradeAllah'ın yaratma, şefaat, mucize ve varlık üzerindeki mutlak yasallık alanı bağlamı (Bakara 2:255; Âl-i İmrân 3:49).
إِذْن / اِسْتِئْذَان (Hukuk)İzin isteme, ruhsat, toplumsal mahremiyetEvlere giriş ve şahsi alanlara riayet hükümleri bağlamı (Nûr 24:27, 58).
أَذَّنَ / مُؤَذِّن (Tef'îl)Yüksek sesle ilan etme, umumi çağrıHac çağrısı, kıyametteki nida veya kervana sesleniş bağlamı (A'râf 7:44; Yûsuf 12:70; Hacc 22:27).
آذَنَ (İf'âl)Kesin olarak bildirme, uyarma, ültimatom vermeTevhid mücadelesinde taraflara açıkça duyurulan savaş veya ilkesel bildirim bağlamı (Bakara 2:279; Enbiyâ 21:109).
تَأَذَّنَ (Tefa''ul)Kesin olarak hükmetme, ant içerek bildirmeİlahi kanunun ve sünnetullahın değişmez kararlılığını bildirme bağlamı (A'râf 7:167; İbrâhîm 14:7).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamAllah'ın izni (bi-iznillâh) ve halk-kesb meselesiKulun fiillerinin yaratılmasında ve şefaatte ilahi iznin ontolojik bir cebir mi yoksa iradi bir meşruiyet alanı mı olduğu tartışması.İrade, kader, tekvinî ve teşriî izin arasındaki ayrım.
Fıkıhİsti'zân (izin isteme), ruhsat ve velayet izinleriBaşkasının mülküne girme, nikâhta kadının/velinin rızası ve ibadetlerde şer'î ruhsat şartları.Hukuki geçerlilik, tasarruf yetkisi ve mahremiyet sınırı.
Tefsir"Hüve üzünün" (O sırf kulaktır) ve kâinatın dinlemesiPeygamber'in herkese kulak veren rahmet oluşu ile kâinatın Rabbine kulak verişinin (İnşikâk) anlamlandırılması.Duyu organından ahlaki kemale ve kozmolojik itaate geçiş.
HadisEzanın meşruiyeti ve Allah'ın Kur'an okuyan kulunu dinlemesiNamaza çağrının lafızları ile Allah'ın peygamberini dinlemesini anlatan "mâ ezina'llâhu li-şey'in" hadisinin tevili.Yüksek sesli bildirim ve rıza ile yönelinen ilahi iltifat.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniOntolojik meşruiyet ve tekvinİlahi onay (bi-iznillâh)Varlık sahasında hiçbir sebep veya varlığın bağımsız eylem üretemeyeceğinin ilanıŞefaat, mucize ve varoluş ancak mutlak otoritenin izniyle imkân bulur.Kesin
İlmiEpistemoloji ve duyu algısıİşitme yoluyla aktarılan kesin bilgiAlgılanan sesin doğrulanabilir veriye ve ortak habere dönüşmesiKulak, bilginin dış dünyadan zihne aktarılmasında birincil alıcı kanaldır.Güçlü
SiyasiKamu duyurusu ve otorite kullanımıAçık tebligat, ilan ve ültimatom (ezan/i'zân)Toplum ile yönetim arasındaki hukuki ve siyasi bağın şeffafça duyurulmasıKeyfi gizlilik yerine, savaş veya barışın açıkça bildirilmesi (alâ sevâ').Güçlü
İktisadiMülkiyet tasarrufu ve akit yetkisiMülk sahibinin rızası ve tasarruf izniPiyasa muamelelerinde zorbalığı engelleyen iradi yetkilendirmeRıza ve izin olmadan başkasının malında tasarruf haram kılınmıştır.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerMantık kapısı (Logic Gate) ve yetkilendirme protokolü (Handshake)Bir sinyalin veya veri paketinin sistemden geçebilmesi için gerekli doğrulama bayrağının (flag) aktif hale gelmesi; kanalın geçişe açılması.Güçlü
Beşeri bilimlerHukuki meşruiyet ve ehliyet yetkilendirmesi (Licensing/Authorization)Bir aktörün toplumsal veya hukuki alanda geçerli bir eylemde bulunabilmesi için norm koyucu otoriteden aldığı onay ve temsil hakkı.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiİzin kelimesini sadece bireysel serbestlik, bürokratik bir formalite ya da Allah'ın kötülüklere pasif biçimde göz yumması olarak algılamak.
Kur'an içi daha geniş anlamKök; fiziksel işitme organından (kulak) başlayarak algılamayı, açık kamu ilanını (ezan), kesin ilahi vaat ve tehdidi (teezzün) ve evrendeki her türlü ontolojik imkânı kapsar.
Yanlış anlamanın doğuracağı hata"Bi-iznillâh" ifadesini zorunlu bir kadere indirgeyip insanın ahlaki sorumluluğunu yok saymak veya ilahi izin olmadan bağımsız güç vehmederek şirke düşmek.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın varlık, bilgi ve otorite hiyerarşisini birbirine bağlar; hiçbir eylemin, bilginin ve hukukun ilahi onay ve açık bildirim ağından bağımsız olamayacağını gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Şefaat ayetlerinde (Âyetü'l-Kürsî), peygamberlerin mucizelerini anlatan pasajlarda, ezan ve hac duyurularında, evlere giriş edebinde ve göklerin teslimiyetinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Tabiat kanunlarının Allah'tan bağımsız işlediği vehmini yıkar; şefaatin hatır veya baskıyla değil, yalnızca ilahi izin dairesinde gerçekleşebileceğini ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamSesi ve titreşimi toplayan işitme organı (kulak) ve bu kanaldan geçen algı akışı.
  • Soyut anlamDuyulan sesin zihinde bilgiye, toplumda açık ilana, eylem alanında ise hukuki ve ontolojik meşruiyet zeminine dönüşmesi.
  • Sistematik karşılıkBir sistemdeki eyleyicinin (ajan), sınırlandırılmış bir alanda hareket edebilmesini sağlayan iradi onay ve şeffaf duyuru mekanizması.
  • LaTeX modeliA(x)=I(Ω→EO)⋅Ψ(x)
  • LaTeX açıklamasıModelde x hedeflenen eylemi, Ψ(x) eylemin gerçekleşme potansiyelini temsil eder. Ω mutlak irade ve otoriteyi, O algılayan ve onay bekleyen özneyi, E ise kulak ve işitme vasıtasıyla aktarılan bildirimi (ezan/ilim) gösterir. I fonksiyonu, bu bildirim ve onay bağı kurulduğunda 1, kurulmadığında 0 değerini alan izin koşuludur. Nihai eylem A(x), ancak bu ilahi veya hukuki izin fonksiyonunun aktif olmasıyla varlık sahasına çıkabilir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ا