أمم
أ - م - م
KÖK- 119 geçiş
- 108 ayet
- 42 sîga
- 10 sözlük
Emam ön demektir. İmam önden giden kimse, yani önder demektir. Ümmet de imamı olan topluluk demektir. Anne demektir. Emam ön demektir. İmam öne geçen, öncü demektir. أُمَّهات insanlar için anneler demektir. أُمَّات ise insan dışı varlıklar için anneler demektir. Bu kök peşinden koşmak anlamındadır. Annenin çocuğunun peşinden koşması anlamına geldiği için anne kelimesi buradan gelmiştir. Ayette ism-i fail olarak آمِّينَ şeklinde geçmektedir. ANnesinin çocuğunun peşinde koşması gibi koşanlar anlamındadır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءمم · أمّ
Notlarım
Sözlükler(10)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Emam ön demektir. İmam önden giden kimse, yani önder demektir. Ümmet de imamı olan topluluk demektir. Anne demektir. Emam ön demektir. İmam öne geçen, öncü demektir. أُمَّهات insanlar için anneler demektir. أُمَّات ise insan dışı varlıklar için anneler demektir. Bu kök peşinden koşmak anlamındadır. Annenin çocuğunun peşinden koşması anlamına geldiği için anne kelimesi buradan gelmiştir. Ayette ism-i fail olarak آمِّينَ şeklinde geçmektedir. ANnesinin çocuğunun peşinde koşması gibi koşanlar anlamındadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR12.744 harfباب اللفيف من الميم
م ي م، م و م، م ا ء، م أ ي، و أ م، آ م، أ م م، ي م، أ م أ، و م أ، ي و م، أ م ه، ما، أ م، أ م ا مستعملات
ميم:
الميم: حرف هجاء، ولو قُصِرَتْ في اضطرار الشِّعر جاز. قال الخليل: رأيت يمانيا سُئل عن هجائه فقال: بابا، مِمْ مِمْ.. وأصاب الحكاية على اللّفظ، ولكنّ الذّين مدّوا أحسنوا بالمدّ.
والميمان هما بمنزلة النّونين من الجَلَمَين.
والميم مطبقة، لأنّك إذا تكلمت بها أطبقت.. والميم
باب اللفيف من الميم م ي م، م و م، م ا ء، م أ ي، و أ م، آ م، أ م م، ي م، أ م أ، و م أ، ي و م، أ م ه، ما، أ م، أ م ا مستعملات ميم: الميم: حرف هجاء، ولو قُصِرَتْ في اضطرار الشِّعر جاز. قال الخليل: رأيت يمانيا سُئل عن هجائه فقال: بابا، مِمْ مِمْ.. وأصاب الحكاية على اللّفظ، ولكنّ الذّين مدّوا أحسنوا بالمدّ. والميمان هما بمنزلة النّونين من الجَلَمَين. والميم مطبقة، لأنّك إذا تكلمت بها أطبقت.. والميم من الحروف الصّحاح السّتة المذلقة التي هي في حيّزين: حيّز الشفتين، وحيّز ذولق اللّسان.. وهي من التّأليف: الحرف الثّالث للفاء والباء، وهي آخر الحروف من الحيّز الأول وهو الحيّز الشّفويّ. موم: المُومُ: البرسام، يقال: رجل مَمُوم، وقد مِيمَ يُمامُ مُوماً ومَوْماً، ولا يكون: يَمُوم لأنّه مفعول مثل: بُرسِمَ، قال: إذا توجّس رِكْزاً من سنابكها أو كان صاحب أرضٍ أو به الموم وإِنّما الموم بالفارسية، اسم الجُدَريّ يكون كله قرحة واحدة. والمَوْماةُ: المفازة الواسعة الملساء. ماء: الماء: مدّته في الأصل زيادة، وإنّما هي خَلَفٌ من هاء محذوفة. وبيانُ ذلك أنّه في التّصغير: مُوَيْه، وفي الجميع: مياه. ومن العَرَب من يقول: هذه ماءة، كبني تميم، يعنون الرّكيّة بمائها. ومنهم من يؤنثها، فيقول: ماةٌ واحدة، مقصورة.. ومنهم: من يمدّها فيقول: ماء كثير على قياس شاة وشاء. والماويّة: حَجَرُ البِلَّوْر، قال طرفة: وعينانِ كالماويّتَيْنِ اسـتـكَـنَّـتـا بكهفي حِجاجَيْ صخرةٍ قَلْتِ مَوْرِدِ وثلاث ماويّات وماويّ، ولو تُكُلّف منه فِعْل لقيل مِموأة بوزن امرأة. ويقال: تُسَمَّى القِرْدة الأنثى: ميّة، وهي اسم امرأة أيضاً. مأى: المَأَى: النَّميمةُ.. مَأَيْتُ بينهم، لا يكون إلاّ بالشّرّ، فإذا ضربت بَعْضَهم ببعض فقد مَأَيتَ بهم، قال: ومَأى بينهم أَخُو نكراتٍ لم يزلْ ذا نميمةٍ مَئّاء وقال العجّاج: ويعتلون مَنْ مَأَى في الدَّحْسِ وامرأة مئّاءةٌ: نمّامةٌ على وزن فعّالة... ومستقبله: يمأى. والمِئَةُ: حُذِفَ من آخرها واوٌ... وقيل: ححرف لين لا يُدْرَى أواوٌ هو أم ياء. والجميع: المئون، والمئين على تقدير المسلمون والمسلمين.. ومنهم من يجعل النّون خَلَفاً في الجماعة من الحرف المحذوف. ويكون الإعراب في المئين على النّون. تقول: مئينٌ كما ترى، وقبضت مئيناً. وقيل: المحذوف من المئة ياءٌ، وأصلها: مِئْية مثل: مِعية، وهو مثل قول الشاعر: أَدْنَى عطيّتِه إيّايَ مِئيات ولولا ذلك لقال: مِئوات، والدليل على أنّه ياء: أنّك تقول: مأيت القوم بنفسي، أي: أَتمَمْتهم مئة. ولو كانت واوا لقلت: مأوتهم. وأم:
التَّوْأَمُ: على تقدير: فَوْعل، ولكنّهم استقبحوا واوين فاستخلفوا مكانَ الواوِ الأوُلى تاءً.. وكذلك التَّوْلَجُ، واشتقاقُه من وَلَجَ، ونحو ذلك كذلك.. فإِذا أدخلت التّاء في التّوأم لزمت التّصريف لزوم الحرف الأصليّ فقالوا: أَتْأمت المرأة، أي: ولدتْ توأماً، وامرأة مِتآم أي: تَلِدُ التَوْأمَ كثيراً.. وتقول للباكي: "إنّه ليبكي بدمعٍ تَوْأمٍ، إذا قطر قطرتين معاً، قال: أعينيّ جودا بالدّموع التّوائم وقال لبيد: عَلِهَتْ تَرَدَّدُ في نِهاء صعائدٍ سَبْعاً تُؤاماً كاملاً أيّامُـهـا والتّوأم: ولدان معاً، لا يقال: هما توأمان، ولكن يقال: هذا توأم هذه، وهذه توأمته، فإذا جَمِعا فهما توأم، قال: ذاك قَرْمٌ وذا بذاك شبيهٌ وهما توأمٌ وهذا كذاما والتّوأمان: كوكبان. والمواءمة: المباراة، والتّواؤم: التّباري والتفاخر، قال: يتواء من بنَوْ ماتِ الضُّحَى حسناتِ الدَّلِّ والأُنْسِ الخَفِرْ ويُقال: فلانة تُوائِمُ صواحبها وئاماً شديداً، إذا تكلّفتْ ما يتكلَّفْنَ من الزِّينة وغيرها. والمُوأَّمُ: العظيم الرّأس.. والموائم: المقارب، وهو الوسط من الأمرين.. والمُوائِم: المُوافِقُ. آم: الأَيمُ من الحيّات: الأبيض اللّطيف، قال: كأنّ زمامها أَيْمٌ شـجـاعٌ تَرَأَّد في غُصونٍ مُعْضئلّهْ شبّه تحريك الزّمام بحيّة بين أغصان متشابكة. والإِيامُ: الدّخان، قال أبو ذؤيب: فلّما اجتلاها بالإيام تحيزت ثُباتٍ عليها ذُلُّها واكتئابُها وامرأةٌ أَيِّم قد تَأَيَّمَتْ، إذا كانت ذات زَوْج، أو كان لها قبلَ ذلك زوجٌ فمات، وهي تَصْلُح للأزواج، لأنّ فيها سُؤْرةً من شبابٍ.. والأَيامَى: جَمعُها... تقول: آمتِ المرأة تئيم أَيمنا، وأيمة واحدة، وتأيَّمَتْ، قال: مغايراً أو يرهبُ التّأييما والآمة: العيب، قال عبيد: مهلاً أبيت اللّعن مه لاً، إنّ فيما قلت آمهْ والآمة من الصّبي، فيما يقال: هي. ما يَعلَق بسُرّته حين يولد، ويقال مالفّ فيه من خرقة، وما خرج معه، قال حسان: وموءودةٍ مقرورةٍ في مَعاوزٍ بآمتها، مرسومة لم تُوسَّـدِ والأُوام: حرّ العَطَش في الجَوْف، ولم أسمع منه فعلاً، ولو جاء في شِعْرٍ: أوّمه تأويما لما كان به بأس. أمم: اعلم أنّ كلّ شيء يضمُّ إليه سائر ما يليه فإِن العرب تُسمِّي ذلك الشَّيْء أُمّاً.. فمن ذلك: أمّ الرأس وهو: الدّماغ.... ورجلٌ مأموم. والشّجّةُ الآمّةُ: التّي تبلغ أمّ الدّماغ. والأميم: المأموم. والأميمة: الحجارة التّي يُشْدَخُ بها الرّأس، قال: ويومَ جَلَّيْنا عن الأهاتمِ بالمنجنيقات وبالأمائمِ وقَوْلُهم: لا أُمَّ لك: مَدْحٌ، وهو في موضع ذمٍّ. وأمّ القرى: مكة، وكلّ مدينةٍ هي أُمُّ ما حولَها من القُرَى. وأمّ القرآن: كلّ آية مُحْكَمة من آيات الشّرائع والفرائض والأحكام. وفي الحديث: إنّ أمّ الكتاب هي فاتحة الكتاب لأنّها هي المتقدّمة أمامَ كلّ سُورةٍ في جميع الصّلوات. وقوله تعالى: "وإنّه في أمّ الكتابِ لَدينا"، أي: في اللّوح المحفوظ. وأمّ الرُّمْح: لواؤه، وما لُفّ عليه، قال: وسلبنـا الـرُّمْـح فـيه أمّـه من يدِ العاصي وما طال الطِّوَلْ طال الطِّول، أي: طال تَطويلك. والأُمّ في قول الرّاجز: ما فيهمُ من الكِتابِ أُمُّ ومالهم من حَسَب يلمّ يعني بالأمّ: ما يأخذون به من كتاب الله عزّ وجلّ في الدّين.. وما فيهم أمّ: يعني ربيعة.. يهجوهم أنّه لم ينزل عليهم القرآن، إنّما أنزل على مُضَر.. وحسب يلمّ، أي: حسب يُصْلح أمورهم. والأُمّة: كلّ قوم في دينهم من أُمّتهم، وكذلك تفسير هذه الآية: "إنّا وجدنا آباؤنا على أمّة وإنّا على آثارهم مقتدون"، وكذلك قوله تعالى: "إنّ هذه أمّتكم أمّةً واحدة"، أي: دين واحد وكلّ من كان على دينٍ واحدٍ مخالفاً لسائر الأديان فهو أمّة على حدةٍ، وكان إبراهيم عليه السّلام أمّة.. وعن النّبي صلى الله عليه وآله وسلّم أنّه قال: يبعث يوم القيامة زيد بن عمرو أمّة على حِدةٍ، وذلك أنّه تبرّأ من أديانِ المُشركين، وآمن بالله قبل مبعث النّبيّ عليه السّلام، وكان لا يدري كيف الدّين، وكان يقول: اللّهم إنّي أَعْبُدك، وأبرأ إليك من كلّ ما عُبِد دونك، ولا أعلم الذّي يُرضيك عنّي فأَفعَلَهُ، حتّى مات على ذلك. وكلّ قومٍ نُسِبوا إلى نبيٍّ وأضيفوا إليه فهم أمّة.. وقد يجيءُ في بعضِ الكلام أنّ أمّة محمّد صلّى الله عَليه وآله وسلّم هم المسلمون خاصّة، وجاء في بعض الحديث: أنّ أمّته من أُرسل إليه ممن آمن به أو كفر به، فهم أمّته في اسم الأمّة لا الملّة.. وكلّ جيل من النّاس هم أمّة على حِدةٍ. وكلّ جنسٍ من السِّباعِ أُمّة، كما جاء في الحديث: لولا أنّ الكلاب أمّة لأمرت بقتلها فاقتلوا منها كلّ أسود بهيم، وقول النابغة: حلفت، فلم أترك لنفسـك ريبة وهل يَأْثَمَنْ ذو أمّة وهو طائع من رفع الألف جعله اقتداء بسُنّة ملكه، ومن جعل إمّة مكسورة الألف جعله دِيناً من الائتمام، كقولك: ائتم بفلان إمّة. والعَرب تقول: إنّ بني فلانٍ لَطِوال الأُمَم يعني: القامَةَ والجِسْم، كأنهم يتوهّمون بذلك طولَ الأُمَمِ تشبيهاً، قال الأعشَى: فإِنّ مُعـاوِيةَ الأكـرمـين صِباحُ الوُجُوهِ طِوالُ الأُمَمْ والائتمام: مصدر الإمّة.. ائتمّ بالإمام إمّة، وفلانٌ أحقّ بإمّة هذا المَسْجِد، أي: بإِماميّته.. وكلّ من اقتُدِيَ به، وقُدُّم في الأمور فهو إمامٌ، والنبيّ عليه السّلام إمام الأُمّة، والخلفيةُ: إِمامُ الرَعيّة.. والقرآن: إمام المسلمين... والمُصْحَفُ الذي يُوضَعُ في المساجد يُسَمَّى الإمام.. والإمام إمام الغلام، وهو ما يتعلَم كلّ يوم، والجميع: الأئمة على زنة الأعمّة. إلاّ أنّ من العرب من يطرحُ الهمزةَ ويكسِرُ الياءَ على طَلَب الهَمْزة، ومنهم من يخفِّف يومئذٍ فأمّا في الأئمة فالتَخفيف قبيحٌ. والإمام: الطريق، قال تعالى: "وإنّهما لبإِمامٍ مبين". والأمام: بمنزلة القُدّام، وفلانٌ يؤمّ القوم، أي: يَقدُمُهُمْ. وتقول: صَدْرُك أَمامُك، تَرْفَعُه، لأنّك جَعَلته اسْماً، وتقول: أخُوك أمامَك، تنصب، لأنّ أمامَك صفة، وهو موْضعٌ للأخ، يُعْنَى به ما بين يديك من القرار والأرض، وأمّا لبيد: فَعَدَتْ كلا الفرجين تحسبُ أنّه مَوْلى المخافة خَلفُها وأمامُها فإِنّه ردّ الخَلْف والأمام على الفرجين، كقولك: كلا جانبيك مولى المخافة يمينك وشمالك. والإمّة: النّعمة. وتقول: أين أمّتك يا فلان، أي: أين تؤم. والأَمَمُ: الشَيء اليَسيرُ الهَيِّن الحقير، تقول: لقد فعلت شيئا ما هو بأممٍ ودُونٍ. والأَمَمُ: الشّيء القريب، كقول الشّاعر: كوفيّة نازح محلتـهـا لا أممٌ دارها ولا سقب وقال: تسألني برامتين سَلجَما لو أَنّها تَطْلُب شيئاً أَمَما وأمُ فلانٌ أمراً، أي: قصد. والتّيمّم: يجري مجرى التّوخّي، يقال: تَيَمَّمْ أمراً حَسَناً، وتَيَمَّمْ أطيبَ ما عندك فأَطعِمناه، وقال تعالى: "ولا تيمَّمُوا الخبيث منه"، أي: لا تَتَوَخَّوْا أَرْدَأَ ما عندَكم فتتصدّقوا به. والتَّيَمُّمُ بالصّعيد من ذلك. والمعنى: أن تتوخَّوْا أطيب الصّعيد، فصار التَّيَمُّمُ في أفواه العامّة فِعلاً للمَسْحِ بالصّعيد، حتّى إنّهم يقولون: تَيَمَّمْ بالتّراب، وتيمّم بالثّوب، أي: بغبار الثّوب، وقول الله عزّ وجلّ: "فتَيمَّموا صعيداً طيّبا"، أي: تَوَخَّوْا، قال: فعمداً على عمد تيمّمت مالكا وتقول: أَمّمْتُ ويمّمْتُ.. ويَمَّمْتُ فلانا بسَهْمي ورُمحي، أي: توخَّيتُه به دون ما سواه، قال: يَمَّمْته الرُّمحَ شَزْراً ثمّ قلتُ له: هذي المروءةُ لا لِعبُ الزَّحاليقِ
يقول: قتلُ مِثْلِك هو المروءة. ومن قال في هذا البيت: أمّمته فقد أخطأ، لأنّه قال: شزراً ولا يكون الشّزر إلاّ من ناحيةٍ، ولم يَقصِدْ به أَمامه. والأَمُّ: القَصْدُ، فعلاً واسما?. يم: اليَمُّ: البَحْرُ الذّي لا يُدْرَكُ قَعْرُهُ، ولا شَطّاه.. ويقال: اليَمُّ: لُجَّتُهُ. وتقول: يُمَّ الرَّجُلُ فهو ميموم، إذا وقع في اليَمِّ وغَرِقَ فيه. ويقال: يُمَّ السّاحل، إذا طما عليه اليَمُّ فغلب عليه. واليمامة: الحمامة.. واليمامُ: طيرٌ على ألوان شتّى يأكلُ العِنب. وأهل الشّام يقولون: اليَمامُ يَأْلَفُ كما يَأْلَفُ الحَمامُ. واليمامة: موضع من محلّة العرب، وكان اسمها: الجوّ فسُمِّيت بامرأة كانت تسكنها، اسمُها يمامة، فسُمِّيَتْ باسمها. أما: الأمة: المرأة ذات العُبُوديّة، وقد أَقَرَّتْ بالأمُوَّة. قال: تركتُ الطّيرَ حاجلةً عـلـيه كما تردي إلى العُرُسات آمي أي: إماء، ويجمع أيضاً على إمْوانٍ وأَمَواتٍ ويقال: ثلاث آمٍ، وهو على: أَفْعُل. وتقول: تأمّيتُ أَمَةً، أي: اتّخذت أَمَةً، وأمّيت أيضا، قال: يَرْضَوْنَ بالتّعبيد والتّأمّي ولو قيل: تأمَّثْ، أي: صارت أمةً كان صوابا. ويقُال في جمع أمة: إماء وآم أيضا قال يزيد: إذا تبارَيْنَ معاً كالآمي في سَبسَبٍ مُطَّرِدِ القتامِ يعني: قطاً كأنّهن إماء يبتدرنَ شيئا. وأُمَيَّةُ: اسم رَجُلٍ، والنِّسبةُ إليه: أَمَويّ. ومأ: الإيماء: الإشارة بيدك، أو برأسِكَ كإِيماء المريض برأسه للرُّكُوع والسُّجُود. وقد يقول العرب: أَوْمَأَ برأسِهِ، أي: قال: لا? قال ذو الرّمّة: صياماً تذبّ البقّ عن نُخَراتها بنهزٍ كإِيماء الرُّؤُوس الموانعِ يوم: اليوم: مقدارُه من طُلوع الشمس إلى غروبها، والأيّام جَمْعُه. واليوم: الكَوْن، يُقال: نعم الأخ فلان في اليوم، أي: في الكائنة من الكَوْن إذا نزلت، قال: نعم أخو الهيجاء في اليوم اليمي أراد أن يشتقّ من الاسم نعتاً فكان حدّه أن يقول: في اليوم اليَوِم فقلبه كما قلبوا: القِسِيّ والأَنيُق والأنطب. وتقول العرب لليوم الشّديد: يومٌ ذو أيّامٍ، ويوم ذو أيايِيمَ لطُولِ شرّه على أهله. والأيّام في أصل البناء: أيوام، ولكن العرب إذا وجدوا في كلمة واواً، وياءً في موضعٍ واحد، والأولى منهما ساكنة أَدْغموا وجعلوا الياء هي الغالبة، كانت قبل الواو أو بعدها، إلا في كلمات شواذّ تُرْوَى مثل: الفتوّة والهُوُة. أمه: الأَمَهُ: النِّسيان. وقد أَمِهَ يَأْمَهُ أَمَها، أي: نَسِيَ. والأمّ هي: الوالدةُ، والجميع: الأمّهات. ويقال: تأمَّم فلانٌ أمّا، أي: اتّخذ لنفسه أمّا. وتفسير الأمّ في كلّ معانيها: أمّة، لأنّ تأسِيسَهُ من حرفين صحيحين، والهاء فيه أصلية، ولكنّ العرب حذفت تلك الهاء إذا أمنوا اللَبْس. ويقول بعضهم في تصغير أمّ: أُمَيْمة. والصّواب: أميهة، تردّ إلى أصل تأسيسها ومن قال: أميمة صغّرها على لفظها، وهم الذّين يقولون: في الجميع: أمّات، قال: وقد جمع بين اللغتين: إذا الأُمَّهاتُ قَبَحْنَ الوُجُوه فَرَجْتَ الظَّلامَ بأُمّاتكـا ومن العرب من يحذف ألف أمّ كقول عديّ بن زيد: أيّها العـائِبُ عِـنْـدِمُّ زيدٍ أنت تفدي من أراك تِعيبُ إنّما أراد عديّ بن زيد: عندي أُمّ زيدٍ، فلما حذفت الألف التزقت ياء عندي بصدر الميم فالتقى ساكنان فسقطت الياء لذلك فكأنّه قال: عندمّ. ما: ما: حرفٌ يكونُ جحداً كقوله تعالى: "ما فعلوه إلاّ قليلٌ منهم". ويكون جزماً كقوله تعالى: "ما يَفتَحِ الله للنّاس من رحمةٍ فلا مُمسكَ لها، وما يُمْسِكْ فلا مُرْسلَ له". ويكون صلةً كقوله تعالى: "فَبِما نقضهم ميثاقَهم"، أي: بنقضهم ميثاقهم. ويكون اسماً يجرى في غَيرِ الآدَمِييّنَ. أم: أَمْ: حرف استفهامٍ على أوّله، فيصير في المعنى كأنّه استفهامٌ بَعْدَ استفهامٍ، وتفسيرها في باب أو.. ويكون أَمْ بمعنى بل، ويكون بَلْ الاستفهام بعينها، كقولك: أم عندكم غداً حاضر?، أي: أعندكم، وهي لغَة حَسَنة. ويكون أَمْ مبتدأ الكلام في الخبر، وهي لغةٌ يمانيّة، يقول قائلُهم: هو من خيار النّاس أم يُطْعِمُ الطَّعامَ أم يضرب الهام.. وهو يُخْبِر. أما: أَما: استفهامُ جَحْد، تقول: أَما تستحي من الله? أما عندك زيد?. فإِذا قلت: أَما إنّه لرجلٌ كريم، وأما والله لئن سهرت كلّ ليلة لأدعنّك نادما، وأما لو علمت بمكانك لأُزْعجنّك... فإِنّها توكيد لليمين يوجب به الأمر. فإِذا قلت: إمّا ذا وإما ذا بكسر الألف فهذا اختيار في شيء من أمرين. وهي في الأصل: إنْ و ما صلة لها، غير أنّ العرب تلزمها في أكثر الكلام، تقول: إمّا أنْ تَزُورَني وإمّا أنْ أزورك، بتكرارها مرّتين. وتقول العرب: إمّا أن تفعلَ كذا وكذا، أو تفعل كذا، فيجعلون التكرار بأَوْ وهم يريدون بها: إمّا. وتقول: افعل كذا إمّا مُصيباً وإمّا مُخطئا، فلو قلت في هذا المعنى: إنْ مُصِيباً وإنّ مُخْطئاً جاز ذلك.. وتقول العرب على هذا المعنى: إن أصبت أو أخطأت. فأمّا إذا كان نحو: تجهّز فإِمّا أنْ تزورَ فلاناً وإمّا فلاناً فإن ما لا تخرج من هذا الكلام، لأن ما إذا وقعت على نحو أَنْ لَزِمَتْ. وأمّا ما يَحْسُنُ خروج ما منه فإِذا وقعت على فِعْلٍ أو نعتٍ أو اسمٍ، كقولك: أعطني من غلمانك إمّا فلاناً وإما فلاناً فلو شئت قلت: إنْ فلانا وإنْ فلانا، وكذلك جاء في الشِّعر. وأمّا أَمّا بالفتح فتوجب كلّ كلامٍ عطفته كإِيجاب أوّل الكلام، وجوابها بالفاء كقولك: أمّا زيدٌ فأخوك، وأما عمرو فابن عمِّك. تم باب الميم، بحمد الله ومنه بتمام اللفيف منه ولا رباعي له ولا خماسي
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR3.265 harfأُمُّ الشي: أصلُهُ. ومَكَّة: أُمُّ القُرى. والأُمُّ: الوالدةُ، والجمع أُمَّاتٌ. وقال:
فَرَجْتَ الظلامَ بأُمَّاتكا
وأصل الأُمِّ أُمَّهَةٌ، لذلك تجمع على أُمَّهاتٍ. وقال بعضهم: الأُمَّهاتُ للناس والأُمَّهاتُ للبهائم. ويقال: ما كنت أُمَّاً، ولقد أَمَمْتِ أُمُومَةً وتصغيرها أُمَيْمَةٌ. والأُمُّ: العَلَمُ الذي يتبعه الجيش. أُمُّ التَنائِفِ: المفازةُ البعيدة. وأُمُّ مَثْواكَ: صاحبةُ منزلك. وأُمُّ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR yok31.658 harfMadde başı: أمّ(باب الهمزة في الذي يقال له المضاعف)
(أبّ) اعلم أن للهمزة والباء في المضاعف أصلين: أحدهما المرعَى، والآخر القَصْدَ والتهيُّؤ. أما الأول فقول الله عزّ وجلّ: ﴿وفَاكِهَةً وَأَبّاً﴾ [عبس 31]، قال أبو زيد الأنصاريّ: لم أسمع للأبِّ ذكراً إلاّ في القرآن. قال الخليل وأبو زيد: الأبُّ: المرعى، بوزن فَعْل. وأنشدَ ابنُ دريد:
جِذْمُنا قيسٌ ونجدٌ دارُنا *** ولنا الأبُّ به والمَكْرَعُ
وأنشدَ شُبيل بن عَزْرَة
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR910 harfأ م م
مالك إلا أمك وإن كانت أمة.
وفداه بأميه: بأمه وخالته أو جدته.
وهو أمي وفيه أمية.
وأمة محمد خير الأمم.
وخرجوا يؤمون البلد.
وذهبوا آمة مكة: تلقاءها وهو إمامهم وهم أئمتهـم وهـو أحقّ بإمامة المسجد.
وبإمة المسجد وهو يؤم قومه وهم يأتمون به.
وما طلبت إلا شيئاً أمماً.
وما الذي ركبته بأمم: بشيء هين قريب.
وأخذته من أمم: من كثب.
ومن المجـاز: مـن أم مثـواك وبلغـت
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR39.753 harfالأمُّ، بالفتح: القَصْد. أَمَّهُ يَؤُمُّه أَمّاً إِذا قَصَدَه؛ وأَمَّمهُ وأْتَمَّهُ وتَأَمَّمَهُ ويَنمَّه وتَيَمَّمَهُ، الأَخيراتان على البَدل؛ قال:
فلم أَنْكُلْ ولم أَجْبُنْ، ولكنْ
يَمَمْتُ بها أَبا صَخْرِ بنَ عَمرو
ويَمَّمْتُه: قَصَدْته؛ قال رؤبة:
أَزْهَر لم يُولَدْ بنَجْم الشُّحِّ،
مُيَمَّم البَيْت كَرِيم السِّنْحِ
(* قوله «أزهر إلخ» تقدم في مادة سنح على غير هذا الوجه). وتَيَمَّمْتُهُ:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.735 harf* أ م م * * أُمُّ * الشيء أصله ومكة أم القرى و * الأمُّ * الوالدة والجمع * أمَّاتٌ * وأصل الأم أمهة ولذلك تجمع على * أُمَّهاتٍ * وقيل الأمهات للناس و * الأُمَّاتُ * للبهائم ويقال ما كنت أما ولقد * أَمَمْتِ * بالفتح من باب رد يرد * أُمُومَةً * وتصغير الأم * أُمَيْمَةٌ * ويقال يا * أُمَّتِ * لا تفعلي ويا أبت افعل يجعلون علامة التأنيث عوضا من ياء الإضافة ويوقف عليها بالهاء ورئيس القوم * أُمُّهم *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR35.057 harf| | * ! أَمَّهُ ) * ! يَؤُمّه * ! أَمًّا : ( قَصَده ) وتوجَّه | إِلَيْه ، ( * ! كائْتَمّهُ * ! وَأَمَّمَهُ * ! وَتَأَمَّمَهُ وَيَمَّمَهُ | * ! وَتَيَمَّمَهُ ) ، الأخيرةُ على البَدَل . وفي | حديث ابنِ عُمَرَ : مَنْ كانَتْ فَتْرَتهُ | إلى سُنَّةٍ * ! فَلِأَمٍّ ما هو أي : قَصْدِ | الطَّرِيق المُسْتَقِيم ، أو أُقِيمَ * ! الأَمُّ مَقامَ |
| * ! المَأْمُوم أي : هو على طَرِيقٍ ينبغي أن | يُقْصَدَ .
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.580 harfMadde başı: ءممأَمَّ
أَمَّ A ( n. ac. أُمُوْمَة 27t ),
a. Became a mother.
b. U ( n. ac. أَمّ 1 ), Repaired to, betook himself to.
c. Went at the head, was the leader of.
d. A ( n. ac. أَمَم 4 ), Approached.
َِ
Bai A ( n. ac. أَمَاْمَة 22t ),
a. Placed before, in front.
أَمَّمَ
أَمَّمَ II ,
a. see I (b) .
تَأَمَّمَ
تَأَمَّمَ V ,
a. Took, considered as a mother.
b. Cleansed himself with sand.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR221.252 harfMadde başı: ءممءمم
1.BAB(فKف MEFUL)
أَمَّ - يَؤُمُّ (المتعدي لمفعولين) - أُمَّة - أُمَم
أَمَّ - يَؤُمُّ (المتعدي لمفعولين) - أُمَّة - أُمَم
أَمَّ- يَؤُمُّ (المتعدي لمفعولين) + كائن + كائنين أو شيئين أو أكثر: جمعها وربطها ولزمها بعضها إلى بعض
أُمَّة: على وزن " فـُعلة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " أَمَّ - يَؤُمُّ ": عدد من الأشياء أو الكائنات التي تجمع وتلزم
Mücavir kökler183 mücavir (432 toplam)
- كتب
21 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- خلو
8 ortak ayet · Haliy : Boş arı kovanıdır
- جعل
22 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- وحد
13 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
- أنس
19 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- هدي
16 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
- نسك
3 ortak ayet · İbadet yeri
- حقق
14 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- عمم
2 ortak ayet · “An” ve “ma”dan oluşmuştur
- قبل
14 ortak ayet · Önce
- كون
35 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- أخو
7 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
Geçtiği ayetler(108)
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ …
ÜmmetSiz; insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz. İyiliği emreder, kötülükten alıkorsunuz. Ve Allah’a inanırsınız. Ehl-i Kitab’da inanmış olsaydı; kendileri için hayırlı olurdu. İçlerinde iman edenler olmakla beraber, çoğu fasıklardır.
فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا
ÜmmetHer ümmetten bir şahid kıldığımız ve onlara da seni şahid getirdiğimiz zaman nice olacak?
… فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا …
ÜmmetAllah’tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki; onlar da bilmeyerek, haddi aşıp Allah’a sövmesinler. İşte böylece bir ümmete yaptıklarını hoş gösterdik. Sonra dönüşleri Rabblarınadır. Artık O, kendilerine ne yapmakta olduklarını haber verir.
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ
ÜmmetHer ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri gelince; ne bir an geri kalır, ne de bir an ileri gidebilirler.
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
ÜmmetHer ümmetin bir rasulü vardır. Onların rasulleri gelince aralarında adaletle hükmedilir. Ve asla zulme uğratılmazlar.
قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ
ÜmmetDe ki: Allah’ın dilemesi dışında, ben; kendime bir fayda ve zarar verecek durumda değilim. Her ümmet için bir sure vardır. Sureleri gelince; ne bir an geciktirilir, ne de öne alınırlar.
وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ أَلَا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ
ÜmmetSayılı bir müddete kadar üzerlerinden azabı erteleyecek olsak mutlaka: Bunu alıkoyan da ne? derler. Dikkat edin, o geldiği gün, onlardan asla dönmeyecek, alaya aldıkları şey onları mahvedecektir.
وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ
ZamanO ikiden kurtulmuş olanı nice zaman sonra hatırladı da dedi ki: Ben, size onun yorumunu bildireyim. Hemen gönderin beni.
كَذَلِكَ أَرْسَلْنَاكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهَا أُمَمٌ لِتَتْلُوَ عَلَيْهِمُ الَّذِي …
Ümmetİşte böyle; sana vahyettiğimizi okuman için, seni de onlardan önce nice ümmetlerin gelip geçtiği bir ümmete gönderdik. Onlar; Rahman’ı inkar ederler. De ki: O benim Rabbımdır. O’ndan başka ilah yoktur. Yalnız O’na tevekkül ederim. Dönüşüm de O’nadır.
مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ
ÜmmetHiç bir ümmetin süresi öne geçmez, geciktiremezler de.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أمم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muza‘af) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قصد, قود, نهج |
| Zıt Kök | شتت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeye doğru bilinçle yönelmek, asıl kabul edilen bir merkeze veya öndere tabi olup onun etrafında toplanmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahyi ve tayin edilmiş rehberi merkez edinerek parçalanmışlıktan kurtulup hedefe kilitlenen topluluk olmak |
| Çekirdek Özet 3 | Bir mihver (asıl, anne, önder, kitap) etrafında odaklanan nizam, meşru liderlik ve ortak istikamet |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik annelik veya etnik kavmiyetçilik düzeyine indirgeyip bilinçli yöneliş, öncülük ve merkezilik boyutlarını yok saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أم | Bir şeye yönelmek, asıl ve dayanak noktası kabul edilen bir merkeze bağlanmak; bu çekirdek أمت kökünde ölçülü tepeye yönelişte, أمد kökünde nihai sınıra erişimde, أمر kökünde buyruk odağında, أمل kökünde geleceğe yönelişte ve أمن kökünde güven veren kaynağa sığınmada görülür | م | Aynı harfin katlanmasıyla odaklanma, toplanma ve yöneliş eylemi süreklilik kazanmış; türeyen formlar hem yönelişin hedefini (asıl/merkez/önder) hem de o merkez etrafında kenetlenen yapıyı ifade etmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Harekete geçirici gücü, asıl kaynağı, en önde duran ilkeyi veya kurucu liderliği simgeler |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Hayat veren kaynağı, içine alan toplayıcılığı ve etrafında birleşilen rahmet ve beslenme alanını gösterir |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Birikimin pekişmesini, merkeze katılan çokluğu, ardışık bağı ve kuşatıcı sürekliliği temsil eder |
| أمم | Öncü bir ilke ve merkez etrafında toplanıp sürekli bir hedef bilinciyle istikamet üzere akma hareketi | Güç ve ilke kaynağı bir merkeze (önder, asıl, nizam) yönelerek parçalı unsurların derin bir birlik ve gaye bağıyla toplanıp öne doğru yol almasıdır |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hedefe dosdoğru yönelmek; bedende beyni çepeçevre sarıp toplayan ana zarı (أم الرأس / أم الدماغ) ve mızrağın ucuna sarılan bayrağı (أم الرمح) ifade eder; cerrahide beyin zarına kadar inen baş yarasına da şecce-i âmme denir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi A‘şâ bir beytinde bir hedefe ve lidere doğru kararlılıkla yönelme anlamında bu kökün fiil formunu kullanmıştır: فَرُحْتُ وَفِي الأَظْعَانِ أُمٌّ مُطَاعَةٌ / تُؤُمُّ غَرِيبَ الدَّارِ أَوْ مَنْ تَبَدَّلا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem metinlerinde bir yere doğru doğrudan gitmek, niyetlenmek ve öncülük etmek anlamında yaygındır; nitekim kastederek yönelmek manasında teyemmüm ve teemmüm kelimeleri bu kökün türevleri olarak erken dönem dilinde eşanlamlı kayıtlıdır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu’l-A‘şâ.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinin en temel ve kadim katmanlarından birini oluşturan bu kök, Proto-Semitik *ʾimm- biçiminde "anne, kaynak, üretici zemin" ve *ʾmm biçiminde "yönelmek, önde bulunmak, topluluk oluşturmak" temel eksenlerinde müşterektir. İbranicede אֵם (em) "anne, kaynak, kavşak noktası" anlamına gelirken, אֻמָּה (ummah) "halk, kabile, topluluk" anlamında yer alır. Süryanicede ܐܡܐ (emmo) "anne, temel, ilke" manasındadır. Akadcada ummu(m) "anne, üretici ilke, kanalın ana yatağı" olarak erken çivi yazılı metinlerde geniş yer tutar. Bu dil ailesinde kelimenin biyolojik annelikten türeyerek toplumsal ve mekânsal "merkez, toplayıcı odak ve hedef" kavramlarına doğru genişlediği ya da asıl olan "toplayıcı/besleyici merkez" kök kavramından hem biyolojik anneye hem de öndere ve kitleye dönüştüğü tespit edilmektedir. Arapçada ise kök, hem kastetme ve yönelme fiilini (أَمَّ يَؤُمُّ) hem de yönelinen mihveri (önder/imam, asıl/ümm, topluluk/ümmet) bütün boyutlarıyla muhafaza etmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أمم fiil kökü ve أم isim çekirdeği | Yönelmek (kasd), öne geçmek (takaddüm) ve toplayıcı asıl olmak (asl/câmia) anlamları birbiriyle doğrudan organik bağ içindedir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca ummu, İbranice em/ummah, Süryanice emmo | Anne, ana mecra, kavşak, nizam ve topluluk kavramları tüm Sami havzasında ortak bir semantik ağ oluşturur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Antik Mısır dilinde mwt ("anne/kaynak") biçimiyle fonetik ve kavramsal yakınlık | Afro-Asyatik dil ailesinin ana katmanında besleyici, toplayıcı ve yönlendirici dişil/kurucu ilke ortaklığı mevcuttur | Muhtemel |
Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), BDB, Gesenius.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أمم | Anlamlı | Yönelmek, toplayıcı asıl olmak, önderlik etmek | Bir merkeze yönelme, anne, imam, ümmet ve hedef anlamlarının tamamını kapsar | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| مأم | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök anlamı kaydedilmemiştir; ihmal edilmiş köklerdendir | Kur'an'da geçmez |
| ممأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik açıdan Arap dilinde iki mim ardına hemze dizilişiyle bir kök yapısı oluşmamıştır | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أمم | Merkez | İstikamet, önderlik ve toplayıcı merkez | Bir asıl kabul edilen odağa yönelmek, onun öncülüğünde toplanıp müşterek hedefe yürümek | Hem yönelişi (kasıt) hem yönelinen mihveri (imam/anne) hem de yönelen kitleyi (ümmet) birleştiren kuşatıcı köktür |
| قصد | Komşu | Hedefe yönelme | Bir hedefe aşırılığa kaçmadan, itidalle ve dosdoğru yönelmeyi anlatır | أمم kökünde merkez, asıl ve önderlik bağı varken قصد kökünde yolun dengeli ve ölçülü tutulması esastır |
| قود | Komşu | Sevk ve idare | Önden çekerek veya yön vererek arkadakileri sürükleyip yönetmektir | قود kökünde mekanik veya fiili bir sevk unsuru öne çıkar; أمم kökünde ise gönüllü ittiba, meşru örneklik ve ilkesel merkezilik bulunur |
| نهج | Komşu | Açık yolda yürüme | Belirgin, açık ve izi belli olan ana yola girmektir | نهج yolun fiziksel açıklığına ve yönteme bakar; أمم ise o yolda yürüyenlerin yöneldiği odağa ve rehbere işaret eder |
| شتت | Zıt | Dağılma ve parçalanma | Bir arada bulunan unsurların birliğini kaybederek farklı yönlere savrulup ayrışmasıdır | أمم kökünün toplayıcı, birleştirici ve tek bir gayede kenetleyici ruhunun zıddı olarak ortak istikametin yok olmasıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أمم | Kasıt, asıl, önder, topluluk | Bir mihvere yönelme, ana ilke etrafında kenetlenme ve rehberlik etme eylemlerinin tamamını tek kökte toplar | Kesin |
| Latince | matrix, principium, communitas | Kaynak/ana zemin, temel ilke, ortak gaye etrafındaki topluluk | Latince terimler kökün ana kaynak ve topluluk cephelerini ayrı ayrı karşılar fakat kastetme ve fiili önderlik eylemini dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | matrix, nucleus, paradigm, community | Merkez/çerçeve, çekirdek, kurucu model, yönelimli topluluk | İngilizce karşılıklar kavramın kurucu ve birleştirici tabiatını verse de tek bir kök halinde anne, önder ve hedef bütünlüğünü taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Urgrund, Leitbild, Gemeinschaft | Asli zemin, yönlendirici rehber imge, gaye topluluğu | Almanca kelimeler kavramın kök zemin ve rehberlik boyutunu zihinsel düzeyde başarılı açıklar ancak fiili yöneliş sürecini kısmen yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | matrice, pôle directeur, communauté | Kurucu mecra, yönlendirici kutup, ortak ülkü birliği | Fransızca terimler toplayıcı çekirdeğe ve yönlendirici kutba atıf yapar; kökün şecere ve organik bağ içeriğini tam kuşatmaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أُمّ | Asıl kaynak, ana, temel zemin ve merkez şehir | Biyolojik anne bağlamında (Kasas 28:10); vahyin ana kaynağı ve muhkem ilkeleri bağlamında أُمُّ الْكِتَابِ (Âl-i İmrân 3:7, Zuhruf 43:4); yerleşimlerin merkezi bağlamında أُمَّ الْقُرَى (En‘âm 6:92) |
| إِمَام | Kendisine uyulan rehber, vahiy kitabı, açık yol | Peygamberlerin önderliği (Bakara 2:124, Enbiyâ 21:73); amel defteri veya rehber kitap (İsrâ 17:71, Yâsîn 36:12); açık ve işlek ana yol bağlamında (Hicr 15:79) |
| أُمَّة | Tek başına bir tevhidi model ve öncü şahsiyet | Hz. İbrahim'in tek başına bütün hayırları nefsinde toplayan ve örneklik teşkil eden rehberliği bağlamında (Nahl 16:120) |
| أُمَّة | Ortak inanç, hedef veya özellik etrafında toplanmış zümre | İnsanların ortak inanç zümresi (Bakara 2:213); hayra çağıran örgütlü cemaat (Âl-i İmrân 3:104); hayvan ve kuş türleri (En‘âm 6:38) |
| أُمَّة | Belirli bir zaman dilimi, süre, vade | Belirlenmiş sürenin dolması ve vaktin geçmesi bağlamında (Hûd 11:8, Yûsuf 12:45) |
| أُمَّة | Ataların üzerinde bulunduğu geleneksel din ve yol | Müşriklerin atalarından devraldıkları yaşam tarzı ve inanç sistemi bağlamında (Zuhruf 43:22) |
| أُمِّيّ | Kitap ehli olmayan, vahiyle doğrudan tanışmamış olan | Ehl-i kitaba mukabil olarak Arap toplumu ve kitabi geleneğe sahip olmayanlar bağlamında (Âl-i İmrân 3:20, Cum‘a 6:2) |
| آمِّينَ | Kutsal mekânı ve ilahi rızayı hedefleyerek yönelenler | Beyt-i Harâm'ı kasdederek yola çıkan hacılar ve ziyaretçiler bağlamında (Mâide 5:2) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İmamet ve nübüvvet teorisi | Ümmetin başına geçecek önderin (imam) nasla mı yoksa şûra/seçimle mi belirleneceği ve masumiyet şartı | İmam kelimesi siyasi ve itikadi meşruiyetin, adaletin ve toplumsal vahdetin mihveri olarak terimleşmiştir |
| Fıkıh | Namazda imamet ve cemaat nizamı | Namaz kıldıran kişinin nitelikleri, imama uymanın (iktidâ) şartları ve cemaatin صفوف nizamı | Öne geçenin fiillerine mutlak uyum ve tek bir nizamda arkasında kenetlenme anlamı yoğunlaşmıştır |
| Tefsir | Ümmü'l-Kitâb ve ümmet-i vasat kavramları | Müteşâbih ayetlerin muhkem olan ana esasa (ümm) irca edilmesi ve ümmetin adalet merkezli vasat niteliği | Asıl ilkeye bağlılık, ana omurgayı koruma ve aşırılıklardan uzak durarak istikameti muhafaza etme anlamı pekişmiştir |
| Hadis | Cemaatten ayrılmama ve itaat ilkeleri | Cemaatten bir karış ayrılanın cahiliye üzere öleceği ve imamsız bir topluluğun helak olacağı uyarıları | Toplumun dağılmasını önleyen meşru mihver ve ortak yöneliş disiplini anlamında kristalleşmiştir |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve Tevhid | Asli Kitap ve Peygamberi Rehberlik | Dağılmayı önleyip ferdi ve toplumu ilahi rızaya kilitleme | Din, müntesiplerini ortak bir kıbleye, muhkem bir kitaba (ümmü'l-kitâb) ve öndere (imam) bağlayarak tevhidi cemaat kılar | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve Metodoloji | Ana Aksiyom ve Muhkem Usul | Tali bilgileri ana ilkeye irca ederek zihni dağınıklıktan koruma | İlimde her mesele kendi aslına (ümm) döndürülür; yöntem ve ana ilkeler zihni istikamette tutan rehber (imam) hükmündedir | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve Meşruiyet | Anayasal Düzen ve Liyakatli Önder | Toplumsal enerjiyi ortak hedefe sevk etme ve adaleti sağlama | İmam, toplumu tefrikadan koruyan ve hukukun öncülüğünü üstlenen meşru merkezdir; ümmet ise bu adaletin taşıyıcısıdır | Kesin |
| İktisadi | Üretim ve Paylaşım | Ana Kaynak ve Adil Dağıtım Merkezi | Sermayenin belli ellerde donmasını engelleyip kamuya akıtma | İktisadi yapının asıl mecrası (ümm), bireysel hırsların değil toplumun ortak refahının gözetildiği üretim ve adil dolaşım zeminidir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Çekim merkezi ve vektörel alan (merkezcil kuvvet) | Bir kütleçekim merkezinin etrafındaki parçacıkları belirli bir yörüngede tutarak uzaya savrulmalarını önlemesi ve tek bir merkez etrafında dönen sistem oluşturması gibi, bu kök de çokluğun tek bir merkeze yönelip nizam kazanmasını ifade eder | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif bilinç ve kurumsal meşruiyet | Bireylerin ortak bir ülkü, anayasal norm veya karizmatik/hukuki bir lider etrafında birleşerek yığın olmaktan çıkıp hedefi olan örgütlü bir topluma (kuruma) dönüşmesi sürecidir | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | "Ümmet" kelimesinin salt soy, dil veya coğrafya temelli modern "ulus/millet" kavramıyla eşitlenmesi; "imam" kelimesinin yalnızca camide namaz kıldıran görevliye indirgenmesi; "ümmî" kelimesinin ise basitçe "okuma yazma bilmeyen cahil" olarak sınırlandırılmasıdır |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da ümmet; tek bir insan (Hz. İbrahim), vahye dayalı evrensel inanç topluluğu, hayvan türleri veya belirli bir zaman dilimidir. İmam; ilahi vahiy kitabı, levh-i mahfuz, peygamber ve açık anayoldur. Ümmî ise önceki kitap ehlinin vahiy kültüründen bağımsız kalmış, fıtri zeminini koruyan kimsedir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın evrensel ahlaki ve hukuki birlik projesi etnik kabilecilik veya dar bir cemaatçilik seviyesine düşürülür; vahyin dönüştürücü ve toplayıcı ana omurga vasfı kaybedilerek siyasal ve toplumsal parçalanma kaçınılmaz hale gelir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin nihai hedefi olan tevhidin hem fert bilincinde (kasıt ve istikamet) hem toplumsal düzlemde (ümmet nizamı) hem de rehberlik kurumunda (imam ve kitap) nasıl ete kemiğe büründüğünü izah eden kurucu anahtar kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. İbrahim'in önderlik ve tevhid sınavını anlatan kıssalarda (Bakara 2:124, Nahl 16:120); toplumların kurtuluş ve helak yasalarını bildiren sosyolojik ayetlerde; muhkem-müteşâbih ayrımını kuran epistemolojik temellerde (Âl-i İmrân 3:7) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Toplumsal birliğin soy, kan ve toprak gibi edilgen unsurlarla değil; ortak bir gaye, adil bir önder ve ahlaki bir nizam etrafında bilinçli bir yönelişle kurulabileceğini göstererek kabileci ve ırkçı yaklaşımları tashih eder |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir asıl ve dayanak noktasına doğru yönelmek, beyni saran koruyucu zar gibi toplayıcı bir kaynağa bağlanmak ve bir hedefin ardına düşmektir.
- Soyut anlamDağınık parçaların, ortak bir ilke, kurucu rehber veya muhkem zemin etrafında birleşerek hedefe kilitlenmiş şuurlu bir iradeye ve istikamete kavuşmasıdır.
- Sistematik karşılıkParçalanmayı ve savrulmayı engelleyen kurucu merkez (ümm/kitap), bu merkeze doğru sevk eden dinamik liderlik (imam) ve bu istikamette kenetlenen organik toplum (ümmet) nizamıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , topluluğun yöneldiği kurucu merkezi, aslı ve meşru mihveri (kitap, imam, ortak hedef) temsil eder. , bu merkezin oluşturduğu yönlendirici potansiyel alanı ve ilkesel çekimi gösterir. , merkezden neşet eden istikamet ve gaye gradyanıdır. , bünyeye katılan tekil fertlerin ve parçaların iradi yönelim vektörüdür. ise, parçalı unsurların ortak bir mihver etrafında toplanmasıyla ortaya çıkan örgütlü toplumsal iradeyi ve birleşik ümmet nizamını simgeler. Doğal dil içermeyen bu model, savrulmuş kütlelerin tek bir gaye alanına yönelerek vektörel birlik oluşturma dinamiğini matematiksel olarak ifade eder.