أمم

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: أ-م-م42 sîga, 183 mücavir kök, 108 ayet, 42 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.كونأنسأَئِمَّةًأُمَّتُكُمْأُمَّةٌأُمِّأممكتبخلووحدنسكأُمَّأُمَّةٍأخو

KökSîga 42Ayet 108Sure 42Mücavir 183

▶ Ağı aç (3B)

أمم

أ - م - م

KÖK
  • 119 geçiş
  • 108 ayet
  • 42 sîga
  • 10 sözlük

Emam ön demektir. İmam önden giden kimse, yani önder demektir. Ümmet de imamı olan topluluk demektir. Anne demektir. Emam ön demektir. İmam öne geçen, öncü demektir. أُمَّهات insanlar için anneler demektir. أُمَّات ise insan dışı varlıklar için anneler demektir. Bu kök peşinden koşmak anlamındadır. Annenin çocuğunun peşinden koşması anlamına geldiği için anne kelimesi buradan gelmiştir. Ayette ism-i fail olarak آمِّينَ şeklinde geçmektedir. ANnesinin çocuğunun peşinde koşması gibi koşanlar anlamındadır.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءمم · أمّ

Notlarım

Sözlükler(10)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Emam ön demektir. İmam önden giden kimse, yani önder demektir. Ümmet de imamı olan topluluk demektir. Anne demektir. Emam ön demektir. İmam öne geçen, öncü demektir. أُمَّهات insanlar için anneler demektir. أُمَّات ise insan dışı varlıklar için anneler demektir. Bu kök peşinden koşmak anlamındadır. Annenin çocuğunun peşinden koşması anlamına geldiği için anne kelimesi buradan gelmiştir. Ayette ism-i fail olarak آمِّينَ şeklinde geçmektedir. ANnesinin çocuğunun peşinde koşması gibi koşanlar anlamındadır.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR12.744 harf
باب اللفيف من الميم م ي م، م و م، م ا ء، م أ ي، و أ م، آ م، أ م م، ي م، أ م أ، و م أ، ي و م، أ م ه، ما، أ م، أ م ا مستعملات ميم: الميم: حرف هجاء، ولو قُصِرَتْ في اضطرار الشِّعر جاز. قال الخليل: رأيت يمانيا سُئل عن هجائه فقال: بابا، مِمْ مِمْ.. وأصاب الحكاية على اللّفظ، ولكنّ الذّين مدّوا أحسنوا بالمدّ. والميمان هما بمنزلة النّونين من الجَلَمَين. والميم مطبقة، لأنّك إذا تكلمت بها أطبقت.. والميم
Maddenin bağlantısı

باب اللفيف من الميم م ي م، م و م، م ا ء، م أ ي، و أ م، آ م، أ م م، ي م، أ م أ، و م أ، ي و م، أ م ه، ما، أ م، أ م ا مستعملات ميم: الميم: حرف هجاء، ولو قُصِرَتْ في اضطرار الشِّعر جاز. قال الخليل: رأيت يمانيا سُئل عن هجائه فقال: بابا، مِمْ مِمْ.. وأصاب الحكاية على اللّفظ، ولكنّ الذّين مدّوا أحسنوا بالمدّ. والميمان هما بمنزلة النّونين من الجَلَمَين. والميم مطبقة، لأنّك إذا تكلمت بها أطبقت.. والميم من الحروف الصّحاح السّتة المذلقة التي هي في حيّزين: حيّز الشفتين، وحيّز ذولق اللّسان.. وهي من التّأليف: الحرف الثّالث للفاء والباء، وهي آخر الحروف من الحيّز الأول وهو الحيّز الشّفويّ. موم: المُومُ: البرسام، يقال: رجل مَمُوم، وقد مِيمَ يُمامُ مُوماً ومَوْماً، ولا يكون: يَمُوم لأنّه مفعول مثل: بُرسِمَ، قال: إذا توجّس رِكْزاً من سنابكها أو كان صاحب أرضٍ أو به الموم وإِنّما الموم بالفارسية، اسم الجُدَريّ يكون كله قرحة واحدة. والمَوْماةُ: المفازة الواسعة الملساء. ماء: الماء: مدّته في الأصل زيادة، وإنّما هي خَلَفٌ من هاء محذوفة. وبيانُ ذلك أنّه في التّصغير: مُوَيْه، وفي الجميع: مياه. ومن العَرَب من يقول: هذه ماءة، كبني تميم، يعنون الرّكيّة بمائها. ومنهم من يؤنثها، فيقول: ماةٌ واحدة، مقصورة.. ومنهم: من يمدّها فيقول: ماء كثير على قياس شاة وشاء. والماويّة: حَجَرُ البِلَّوْر، قال طرفة: وعينانِ كالماويّتَيْنِ اسـتـكَـنَّـتـا بكهفي حِجاجَيْ صخرةٍ قَلْتِ مَوْرِدِ وثلاث ماويّات وماويّ، ولو تُكُلّف منه فِعْل لقيل مِموأة بوزن امرأة. ويقال: تُسَمَّى القِرْدة الأنثى: ميّة، وهي اسم امرأة أيضاً. مأى: المَأَى: النَّميمةُ.. مَأَيْتُ بينهم، لا يكون إلاّ بالشّرّ، فإذا ضربت بَعْضَهم ببعض فقد مَأَيتَ بهم، قال: ومَأى بينهم أَخُو نكراتٍ لم يزلْ ذا نميمةٍ مَئّاء وقال العجّاج: ويعتلون مَنْ مَأَى في الدَّحْسِ وامرأة مئّاءةٌ: نمّامةٌ على وزن فعّالة... ومستقبله: يمأى. والمِئَةُ: حُذِفَ من آخرها واوٌ... وقيل: ححرف لين لا يُدْرَى أواوٌ هو أم ياء. والجميع: المئون، والمئين على تقدير المسلمون والمسلمين.. ومنهم من يجعل النّون خَلَفاً في الجماعة من الحرف المحذوف. ويكون الإعراب في المئين على النّون. تقول: مئينٌ كما ترى، وقبضت مئيناً. وقيل: المحذوف من المئة ياءٌ، وأصلها: مِئْية مثل: مِعية، وهو مثل قول الشاعر: أَدْنَى عطيّتِه إيّايَ مِئيات ولولا ذلك لقال: مِئوات، والدليل على أنّه ياء: أنّك تقول: مأيت القوم بنفسي، أي: أَتمَمْتهم مئة. ولو كانت واوا لقلت: مأوتهم. وأم:

التَّوْأَمُ: على تقدير: فَوْعل، ولكنّهم استقبحوا واوين فاستخلفوا مكانَ الواوِ الأوُلى تاءً.. وكذلك التَّوْلَجُ، واشتقاقُه من وَلَجَ، ونحو ذلك كذلك.. فإِذا أدخلت التّاء في التّوأم لزمت التّصريف لزوم الحرف الأصليّ فقالوا: أَتْأمت المرأة، أي: ولدتْ توأماً، وامرأة مِتآم أي: تَلِدُ التَوْأمَ كثيراً.. وتقول للباكي: "إنّه ليبكي بدمعٍ تَوْأمٍ، إذا قطر قطرتين معاً، قال: أعينيّ جودا بالدّموع التّوائم وقال لبيد: عَلِهَتْ تَرَدَّدُ في نِهاء صعائدٍ سَبْعاً تُؤاماً كاملاً أيّامُـهـا والتّوأم: ولدان معاً، لا يقال: هما توأمان، ولكن يقال: هذا توأم هذه، وهذه توأمته، فإذا جَمِعا فهما توأم، قال: ذاك قَرْمٌ وذا بذاك شبيهٌ وهما توأمٌ وهذا كذاما والتّوأمان: كوكبان. والمواءمة: المباراة، والتّواؤم: التّباري والتفاخر، قال: يتواء من بنَوْ ماتِ الضُّحَى حسناتِ الدَّلِّ والأُنْسِ الخَفِرْ ويُقال: فلانة تُوائِمُ صواحبها وئاماً شديداً، إذا تكلّفتْ ما يتكلَّفْنَ من الزِّينة وغيرها. والمُوأَّمُ: العظيم الرّأس.. والموائم: المقارب، وهو الوسط من الأمرين.. والمُوائِم: المُوافِقُ. آم: الأَيمُ من الحيّات: الأبيض اللّطيف، قال: كأنّ زمامها أَيْمٌ شـجـاعٌ تَرَأَّد في غُصونٍ مُعْضئلّهْ شبّه تحريك الزّمام بحيّة بين أغصان متشابكة. والإِيامُ: الدّخان، قال أبو ذؤيب: فلّما اجتلاها بالإيام تحيزت ثُباتٍ عليها ذُلُّها واكتئابُها وامرأةٌ أَيِّم قد تَأَيَّمَتْ، إذا كانت ذات زَوْج، أو كان لها قبلَ ذلك زوجٌ فمات، وهي تَصْلُح للأزواج، لأنّ فيها سُؤْرةً من شبابٍ.. والأَيامَى: جَمعُها... تقول: آمتِ المرأة تئيم أَيمنا، وأيمة واحدة، وتأيَّمَتْ، قال: مغايراً أو يرهبُ التّأييما والآمة: العيب، قال عبيد: مهلاً أبيت اللّعن مه لاً، إنّ فيما قلت آمهْ والآمة من الصّبي، فيما يقال: هي. ما يَعلَق بسُرّته حين يولد، ويقال مالفّ فيه من خرقة، وما خرج معه، قال حسان: وموءودةٍ مقرورةٍ في مَعاوزٍ بآمتها، مرسومة لم تُوسَّـدِ والأُوام: حرّ العَطَش في الجَوْف، ولم أسمع منه فعلاً، ولو جاء في شِعْرٍ: أوّمه تأويما لما كان به بأس. أمم: اعلم أنّ كلّ شيء يضمُّ إليه سائر ما يليه فإِن العرب تُسمِّي ذلك الشَّيْء أُمّاً.. فمن ذلك: أمّ الرأس وهو: الدّماغ.... ورجلٌ مأموم. والشّجّةُ الآمّةُ: التّي تبلغ أمّ الدّماغ. والأميم: المأموم. والأميمة: الحجارة التّي يُشْدَخُ بها الرّأس، قال: ويومَ جَلَّيْنا عن الأهاتمِ بالمنجنيقات وبالأمائمِ وقَوْلُهم: لا أُمَّ لك: مَدْحٌ، وهو في موضع ذمٍّ. وأمّ القرى: مكة، وكلّ مدينةٍ هي أُمُّ ما حولَها من القُرَى. وأمّ القرآن: كلّ آية مُحْكَمة من آيات الشّرائع والفرائض والأحكام. وفي الحديث: إنّ أمّ الكتاب هي فاتحة الكتاب لأنّها هي المتقدّمة أمامَ كلّ سُورةٍ في جميع الصّلوات. وقوله تعالى: "وإنّه في أمّ الكتابِ لَدينا"، أي: في اللّوح المحفوظ. وأمّ الرُّمْح: لواؤه، وما لُفّ عليه، قال: وسلبنـا الـرُّمْـح فـيه أمّـه من يدِ العاصي وما طال الطِّوَلْ طال الطِّول، أي: طال تَطويلك. والأُمّ في قول الرّاجز: ما فيهمُ من الكِتابِ أُمُّ ومالهم من حَسَب يلمّ يعني بالأمّ: ما يأخذون به من كتاب الله عزّ وجلّ في الدّين.. وما فيهم أمّ: يعني ربيعة.. يهجوهم أنّه لم ينزل عليهم القرآن، إنّما أنزل على مُضَر.. وحسب يلمّ، أي: حسب يُصْلح أمورهم. والأُمّة: كلّ قوم في دينهم من أُمّتهم، وكذلك تفسير هذه الآية: "إنّا وجدنا آباؤنا على أمّة وإنّا على آثارهم مقتدون"، وكذلك قوله تعالى: "إنّ هذه أمّتكم أمّةً واحدة"، أي: دين واحد وكلّ من كان على دينٍ واحدٍ مخالفاً لسائر الأديان فهو أمّة على حدةٍ، وكان إبراهيم عليه السّلام أمّة.. وعن النّبي صلى الله عليه وآله وسلّم أنّه قال: يبعث يوم القيامة زيد بن عمرو أمّة على حِدةٍ، وذلك أنّه تبرّأ من أديانِ المُشركين، وآمن بالله قبل مبعث النّبيّ عليه السّلام، وكان لا يدري كيف الدّين، وكان يقول: اللّهم إنّي أَعْبُدك، وأبرأ إليك من كلّ ما عُبِد دونك، ولا أعلم الذّي يُرضيك عنّي فأَفعَلَهُ، حتّى مات على ذلك. وكلّ قومٍ نُسِبوا إلى نبيٍّ وأضيفوا إليه فهم أمّة.. وقد يجيءُ في بعضِ الكلام أنّ أمّة محمّد صلّى الله عَليه وآله وسلّم هم المسلمون خاصّة، وجاء في بعض الحديث: أنّ أمّته من أُرسل إليه ممن آمن به أو كفر به، فهم أمّته في اسم الأمّة لا الملّة.. وكلّ جيل من النّاس هم أمّة على حِدةٍ. وكلّ جنسٍ من السِّباعِ أُمّة، كما جاء في الحديث: لولا أنّ الكلاب أمّة لأمرت بقتلها فاقتلوا منها كلّ أسود بهيم، وقول النابغة: حلفت، فلم أترك لنفسـك ريبة وهل يَأْثَمَنْ ذو أمّة وهو طائع من رفع الألف جعله اقتداء بسُنّة ملكه، ومن جعل إمّة مكسورة الألف جعله دِيناً من الائتمام، كقولك: ائتم بفلان إمّة. والعَرب تقول: إنّ بني فلانٍ لَطِوال الأُمَم يعني: القامَةَ والجِسْم، كأنهم يتوهّمون بذلك طولَ الأُمَمِ تشبيهاً، قال الأعشَى: فإِنّ مُعـاوِيةَ الأكـرمـين صِباحُ الوُجُوهِ طِوالُ الأُمَمْ والائتمام: مصدر الإمّة.. ائتمّ بالإمام إمّة، وفلانٌ أحقّ بإمّة هذا المَسْجِد، أي: بإِماميّته.. وكلّ من اقتُدِيَ به، وقُدُّم في الأمور فهو إمامٌ، والنبيّ عليه السّلام إمام الأُمّة، والخلفيةُ: إِمامُ الرَعيّة.. والقرآن: إمام المسلمين... والمُصْحَفُ الذي يُوضَعُ في المساجد يُسَمَّى الإمام.. والإمام إمام الغلام، وهو ما يتعلَم كلّ يوم، والجميع: الأئمة على زنة الأعمّة. إلاّ أنّ من العرب من يطرحُ الهمزةَ ويكسِرُ الياءَ على طَلَب الهَمْزة، ومنهم من يخفِّف يومئذٍ فأمّا في الأئمة فالتَخفيف قبيحٌ. والإمام: الطريق، قال تعالى: "وإنّهما لبإِمامٍ مبين". والأمام: بمنزلة القُدّام، وفلانٌ يؤمّ القوم، أي: يَقدُمُهُمْ. وتقول: صَدْرُك أَمامُك، تَرْفَعُه، لأنّك جَعَلته اسْماً، وتقول: أخُوك أمامَك، تنصب، لأنّ أمامَك صفة، وهو موْضعٌ للأخ، يُعْنَى به ما بين يديك من القرار والأرض، وأمّا لبيد: فَعَدَتْ كلا الفرجين تحسبُ أنّه مَوْلى المخافة خَلفُها وأمامُها فإِنّه ردّ الخَلْف والأمام على الفرجين، كقولك: كلا جانبيك مولى المخافة يمينك وشمالك. والإمّة: النّعمة. وتقول: أين أمّتك يا فلان، أي: أين تؤم. والأَمَمُ: الشَيء اليَسيرُ الهَيِّن الحقير، تقول: لقد فعلت شيئا ما هو بأممٍ ودُونٍ. والأَمَمُ: الشّيء القريب، كقول الشّاعر: كوفيّة نازح محلتـهـا لا أممٌ دارها ولا سقب وقال: تسألني برامتين سَلجَما لو أَنّها تَطْلُب شيئاً أَمَما وأمُ فلانٌ أمراً، أي: قصد. والتّيمّم: يجري مجرى التّوخّي، يقال: تَيَمَّمْ أمراً حَسَناً، وتَيَمَّمْ أطيبَ ما عندك فأَطعِمناه، وقال تعالى: "ولا تيمَّمُوا الخبيث منه"، أي: لا تَتَوَخَّوْا أَرْدَأَ ما عندَكم فتتصدّقوا به. والتَّيَمُّمُ بالصّعيد من ذلك. والمعنى: أن تتوخَّوْا أطيب الصّعيد، فصار التَّيَمُّمُ في أفواه العامّة فِعلاً للمَسْحِ بالصّعيد، حتّى إنّهم يقولون: تَيَمَّمْ بالتّراب، وتيمّم بالثّوب، أي: بغبار الثّوب، وقول الله عزّ وجلّ: "فتَيمَّموا صعيداً طيّبا"، أي: تَوَخَّوْا، قال: فعمداً على عمد تيمّمت مالكا وتقول: أَمّمْتُ ويمّمْتُ.. ويَمَّمْتُ فلانا بسَهْمي ورُمحي، أي: توخَّيتُه به دون ما سواه، قال: يَمَّمْته الرُّمحَ شَزْراً ثمّ قلتُ له: هذي المروءةُ لا لِعبُ الزَّحاليقِ

يقول: قتلُ مِثْلِك هو المروءة. ومن قال في هذا البيت: أمّمته فقد أخطأ، لأنّه قال: شزراً ولا يكون الشّزر إلاّ من ناحيةٍ، ولم يَقصِدْ به أَمامه. والأَمُّ: القَصْدُ، فعلاً واسما?. يم: اليَمُّ: البَحْرُ الذّي لا يُدْرَكُ قَعْرُهُ، ولا شَطّاه.. ويقال: اليَمُّ: لُجَّتُهُ. وتقول: يُمَّ الرَّجُلُ فهو ميموم، إذا وقع في اليَمِّ وغَرِقَ فيه. ويقال: يُمَّ السّاحل، إذا طما عليه اليَمُّ فغلب عليه. واليمامة: الحمامة.. واليمامُ: طيرٌ على ألوان شتّى يأكلُ العِنب. وأهل الشّام يقولون: اليَمامُ يَأْلَفُ كما يَأْلَفُ الحَمامُ. واليمامة: موضع من محلّة العرب، وكان اسمها: الجوّ فسُمِّيت بامرأة كانت تسكنها، اسمُها يمامة، فسُمِّيَتْ باسمها. أما: الأمة: المرأة ذات العُبُوديّة، وقد أَقَرَّتْ بالأمُوَّة. قال: تركتُ الطّيرَ حاجلةً عـلـيه كما تردي إلى العُرُسات آمي أي: إماء، ويجمع أيضاً على إمْوانٍ وأَمَواتٍ ويقال: ثلاث آمٍ، وهو على: أَفْعُل. وتقول: تأمّيتُ أَمَةً، أي: اتّخذت أَمَةً، وأمّيت أيضا، قال: يَرْضَوْنَ بالتّعبيد والتّأمّي ولو قيل: تأمَّثْ، أي: صارت أمةً كان صوابا. ويقُال في جمع أمة: إماء وآم أيضا قال يزيد: إذا تبارَيْنَ معاً كالآمي في سَبسَبٍ مُطَّرِدِ القتامِ يعني: قطاً كأنّهن إماء يبتدرنَ شيئا. وأُمَيَّةُ: اسم رَجُلٍ، والنِّسبةُ إليه: أَمَويّ. ومأ: الإيماء: الإشارة بيدك، أو برأسِكَ كإِيماء المريض برأسه للرُّكُوع والسُّجُود. وقد يقول العرب: أَوْمَأَ برأسِهِ، أي: قال: لا? قال ذو الرّمّة: صياماً تذبّ البقّ عن نُخَراتها بنهزٍ كإِيماء الرُّؤُوس الموانعِ يوم: اليوم: مقدارُه من طُلوع الشمس إلى غروبها، والأيّام جَمْعُه. واليوم: الكَوْن، يُقال: نعم الأخ فلان في اليوم، أي: في الكائنة من الكَوْن إذا نزلت، قال: نعم أخو الهيجاء في اليوم اليمي أراد أن يشتقّ من الاسم نعتاً فكان حدّه أن يقول: في اليوم اليَوِم فقلبه كما قلبوا: القِسِيّ والأَنيُق والأنطب. وتقول العرب لليوم الشّديد: يومٌ ذو أيّامٍ، ويوم ذو أيايِيمَ لطُولِ شرّه على أهله. والأيّام في أصل البناء: أيوام، ولكن العرب إذا وجدوا في كلمة واواً، وياءً في موضعٍ واحد، والأولى منهما ساكنة أَدْغموا وجعلوا الياء هي الغالبة، كانت قبل الواو أو بعدها، إلا في كلمات شواذّ تُرْوَى مثل: الفتوّة والهُوُة. أمه: الأَمَهُ: النِّسيان. وقد أَمِهَ يَأْمَهُ أَمَها، أي: نَسِيَ. والأمّ هي: الوالدةُ، والجميع: الأمّهات. ويقال: تأمَّم فلانٌ أمّا، أي: اتّخذ لنفسه أمّا. وتفسير الأمّ في كلّ معانيها: أمّة، لأنّ تأسِيسَهُ من حرفين صحيحين، والهاء فيه أصلية، ولكنّ العرب حذفت تلك الهاء إذا أمنوا اللَبْس. ويقول بعضهم في تصغير أمّ: أُمَيْمة. والصّواب: أميهة، تردّ إلى أصل تأسيسها ومن قال: أميمة صغّرها على لفظها، وهم الذّين يقولون: في الجميع: أمّات، قال: وقد جمع بين اللغتين: إذا الأُمَّهاتُ قَبَحْنَ الوُجُوه فَرَجْتَ الظَّلامَ بأُمّاتكـا ومن العرب من يحذف ألف أمّ كقول عديّ بن زيد: أيّها العـائِبُ عِـنْـدِمُّ زيدٍ أنت تفدي من أراك تِعيبُ إنّما أراد عديّ بن زيد: عندي أُمّ زيدٍ، فلما حذفت الألف التزقت ياء عندي بصدر الميم فالتقى ساكنان فسقطت الياء لذلك فكأنّه قال: عندمّ. ما: ما: حرفٌ يكونُ جحداً كقوله تعالى: "ما فعلوه إلاّ قليلٌ منهم". ويكون جزماً كقوله تعالى: "ما يَفتَحِ الله للنّاس من رحمةٍ فلا مُمسكَ لها، وما يُمْسِكْ فلا مُرْسلَ له". ويكون صلةً كقوله تعالى: "فَبِما نقضهم ميثاقَهم"، أي: بنقضهم ميثاقهم. ويكون اسماً يجرى في غَيرِ الآدَمِييّنَ. أم: أَمْ: حرف استفهامٍ على أوّله، فيصير في المعنى كأنّه استفهامٌ بَعْدَ استفهامٍ، وتفسيرها في باب أو.. ويكون أَمْ بمعنى بل، ويكون بَلْ الاستفهام بعينها، كقولك: أم عندكم غداً حاضر?، أي: أعندكم، وهي لغَة حَسَنة. ويكون أَمْ مبتدأ الكلام في الخبر، وهي لغةٌ يمانيّة، يقول قائلُهم: هو من خيار النّاس أم يُطْعِمُ الطَّعامَ أم يضرب الهام.. وهو يُخْبِر. أما: أَما: استفهامُ جَحْد، تقول: أَما تستحي من الله? أما عندك زيد?. فإِذا قلت: أَما إنّه لرجلٌ كريم، وأما والله لئن سهرت كلّ ليلة لأدعنّك نادما، وأما لو علمت بمكانك لأُزْعجنّك... فإِنّها توكيد لليمين يوجب به الأمر. فإِذا قلت: إمّا ذا وإما ذا بكسر الألف فهذا اختيار في شيء من أمرين. وهي في الأصل: إنْ و ما صلة لها، غير أنّ العرب تلزمها في أكثر الكلام، تقول: إمّا أنْ تَزُورَني وإمّا أنْ أزورك، بتكرارها مرّتين. وتقول العرب: إمّا أن تفعلَ كذا وكذا، أو تفعل كذا، فيجعلون التكرار بأَوْ وهم يريدون بها: إمّا. وتقول: افعل كذا إمّا مُصيباً وإمّا مُخطئا، فلو قلت في هذا المعنى: إنْ مُصِيباً وإنّ مُخْطئاً جاز ذلك.. وتقول العرب على هذا المعنى: إن أصبت أو أخطأت. فأمّا إذا كان نحو: تجهّز فإِمّا أنْ تزورَ فلاناً وإمّا فلاناً فإن ما لا تخرج من هذا الكلام، لأن ما إذا وقعت على نحو أَنْ لَزِمَتْ. وأمّا ما يَحْسُنُ خروج ما منه فإِذا وقعت على فِعْلٍ أو نعتٍ أو اسمٍ، كقولك: أعطني من غلمانك إمّا فلاناً وإما فلاناً فلو شئت قلت: إنْ فلانا وإنْ فلانا، وكذلك جاء في الشِّعر. وأمّا أَمّا بالفتح فتوجب كلّ كلامٍ عطفته كإِيجاب أوّل الكلام، وجوابها بالفاء كقولك: أمّا زيدٌ فأخوك، وأما عمرو فابن عمِّك. تم باب الميم، بحمد الله ومنه بتمام اللفيف منه ولا رباعي له ولا خماسي

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR3.265 harf
أُمُّ الشي: أصلُهُ. ومَكَّة: أُمُّ القُرى. والأُمُّ: الوالدةُ، والجمع أُمَّاتٌ. وقال: فَرَجْتَ الظلامَ بأُمَّاتكا وأصل الأُمِّ أُمَّهَةٌ، لذلك تجمع على أُمَّهاتٍ. وقال بعضهم: الأُمَّهاتُ للناس والأُمَّهاتُ للبهائم. ويقال: ما كنت أُمَّاً، ولقد أَمَمْتِ أُمُومَةً وتصغيرها أُمَيْمَةٌ. والأُمُّ: العَلَمُ الذي يتبعه الجيش. أُمُّ التَنائِفِ: المفازةُ البعيدة. وأُمُّ مَثْواكَ: صاحبةُ منزلك. وأُمُّ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR yok31.658 harf
Madde başı: أمّ(باب الهمزة في الذي يقال له المضاعف) (أبّ) اعلم أن للهمزة والباء في المضاعف أصلين: أحدهما المرعَى، والآخر القَصْدَ والتهيُّؤ. أما الأول فقول الله عزّ وجلّ: ﴿وفَاكِهَةً وَأَبّاً﴾ [عبس 31]، قال أبو زيد الأنصاريّ: لم أسمع للأبِّ ذكراً إلاّ في القرآن. قال الخليل وأبو زيد: الأبُّ: المرعى، بوزن فَعْل. وأنشدَ ابنُ دريد: جِذْمُنا قيسٌ ونجدٌ دارُنا *** ولنا الأبُّ به والمَكْرَعُ وأنشدَ شُبيل بن عَزْرَة
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR910 harf
أ م م مالك إلا أمك وإن كانت أمة‏.‏ وفداه بأميه‏:‏ بأمه وخالته أو جدته‏.‏ وهو أمي وفيه أمية‏.‏ وأمة محمد خير الأمم‏.‏ وخرجوا يؤمون البلد‏.‏ وذهبوا آمة مكة‏:‏ تلقاءها وهو إمامهم وهم أئمتهـم وهـو أحقّ بإمامة المسجد‏.‏ وبإمة المسجد وهو يؤم قومه وهم يأتمون به‏.‏ وما طلبت إلا شيئاً أمماً‏.‏ وما الذي ركبته بأمم‏:‏ بشيء هين قريب‏.‏ وأخذته من أمم‏:‏ من كثب‏.‏ ومن المجـاز‏:‏ مـن أم مثـواك وبلغـت
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR39.753 harf
الأمُّ، بالفتح: القَصْد. أَمَّهُ يَؤُمُّه أَمّاً إِذا قَصَدَه؛ وأَمَّمهُ وأْتَمَّهُ وتَأَمَّمَهُ ويَنمَّه وتَيَمَّمَهُ، الأَخيراتان على البَدل؛ قال: فلم أَنْكُلْ ولم أَجْبُنْ، ولكنْ يَمَمْتُ بها أَبا صَخْرِ بنَ عَمرو ويَمَّمْتُه: قَصَدْته؛ قال رؤبة: أَزْهَر لم يُولَدْ بنَجْم الشُّحِّ، مُيَمَّم البَيْت كَرِيم السِّنْحِ (* قوله «أزهر إلخ» تقدم في مادة سنح على غير هذا الوجه). وتَيَمَّمْتُهُ:
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.735 harf
* أ م م * * أُمُّ * الشيء أصله ومكة أم القرى و * الأمُّ * الوالدة والجمع * أمَّاتٌ * وأصل الأم أمهة ولذلك تجمع على * أُمَّهاتٍ * وقيل الأمهات للناس و * الأُمَّاتُ * للبهائم ويقال ما كنت أما ولقد * أَمَمْتِ * بالفتح من باب رد يرد * أُمُومَةً * وتصغير الأم * أُمَيْمَةٌ * ويقال يا * أُمَّتِ * لا تفعلي ويا أبت افعل يجعلون علامة التأنيث عوضا من ياء الإضافة ويوقف عليها بالهاء ورئيس القوم * أُمُّهم *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR35.057 harf
| | * ! أَمَّهُ ) * ! يَؤُمّه * ! أَمًّا : ( قَصَده ) وتوجَّه | إِلَيْه ، ( * ! كائْتَمّهُ * ! وَأَمَّمَهُ * ! وَتَأَمَّمَهُ وَيَمَّمَهُ | * ! وَتَيَمَّمَهُ ) ، الأخيرةُ على البَدَل . وفي | حديث ابنِ عُمَرَ : مَنْ كانَتْ فَتْرَتهُ | إلى سُنَّةٍ * ! فَلِأَمٍّ ما هو أي : قَصْدِ | الطَّرِيق المُسْتَقِيم ، أو أُقِيمَ * ! الأَمُّ مَقامَ | | * ! المَأْمُوم أي : هو على طَرِيقٍ ينبغي أن | يُقْصَدَ .
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.580 harf
Madde başı: ءممأَمَّ أَمَّ A ( n. ac. أُمُوْمَة 27t ), a. Became a mother. b. U ( n. ac. أَمّ 1 ), Repaired to, betook himself to. c. Went at the head, was the leader of. d. A ( n. ac. أَمَم 4 ), Approached. َِ Bai A ( n. ac. أَمَاْمَة 22t ), a. Placed before, in front. أَمَّمَ أَمَّمَ II , a. see I (b) . تَأَمَّمَ تَأَمَّمَ V , a. Took, considered as a mother. b. Cleansed himself with sand.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR221.252 harf
Madde başı: ءممءمم 1.BAB(فKف MEFUL) أَمَّ - يَؤُمُّ (المتعدي لمفعولين) - أُمَّة - أُمَم أَمَّ - يَؤُمُّ (المتعدي لمفعولين) - أُمَّة - أُمَم أَمَّ- يَؤُمُّ (المتعدي لمفعولين) + كائن + كائنين أو شيئين أو أكثر: جمعها وربطها ولزمها بعضها إلى بعض أُمَّة: على وزن " فـُعلة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " أَمَّ - يَؤُمُّ ": عدد من الأشياء أو الكائنات التي تجمع وتلزم
Tamamını oku

Sîgalar(42)

Mücavir kökler183 mücavir (432 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. كتب

    21 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir

  2. خلو

    8 ortak ayet · Haliy : Boş arı kovanıdır

  3. جعل

    22 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…

  4. وحد

    13 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…

  5. أنس

    19 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir

  6. هدي

    16 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…

  7. نسك

    3 ortak ayet · İbadet yeri

  8. حقق

    14 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır

  9. عمم

    2 ortak ayet · “An” ve “ma”dan oluşmuştur

  10. قبل

    14 ortak ayet · Önce

  11. كون

    35 ortak ayet · Kevn, tepe demektir

  12. أخو

    7 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…

Geçtiği ayetler(108)

  1. كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ …

    ÜmmetSiz; insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz. İyiliği emreder, kötülükten alıkorsunuz. Ve Allah’a inanırsınız. Ehl-i Kitab’da inanmış olsaydı; kendileri için hayırlı olurdu. İçlerinde iman edenler olmakla beraber, çoğu fasıklardır.

  2. فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا

    ÜmmetHer ümmetten bir şahid kıldığımız ve onlara da seni şahid getirdiğimiz zaman nice olacak?

  3. … فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا …

    ÜmmetAllah’tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki; onlar da bilmeyerek, haddi aşıp Allah’a sövmesinler. İşte böylece bir ümmete yaptıklarını hoş gösterdik. Sonra dönüşleri Rabblarınadır. Artık O, kendilerine ne yapmakta olduklarını haber verir.

  4. وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ

    ÜmmetHer ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri gelince; ne bir an geri kalır, ne de bir an ileri gidebilirler.

  5. وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

    ÜmmetHer ümmetin bir rasulü vardır. Onların rasulleri gelince aralarında adaletle hükmedilir. Ve asla zulme uğratılmazlar.

  6. قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ

    ÜmmetDe ki: Allah’ın dilemesi dışında, ben; kendime bir fayda ve zarar verecek durumda değilim. Her ümmet için bir sure vardır. Sureleri gelince; ne bir an geciktirilir, ne de öne alınırlar.

  7. وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ أَلَا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

    ÜmmetSayılı bir müddete kadar üzerlerinden azabı erteleyecek olsak mutlaka: Bunu alıkoyan da ne? derler. Dikkat edin, o geldiği gün, onlardan asla dönmeyecek, alaya aldıkları şey onları mahvedecektir.

  8. وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ

    ZamanO ikiden kurtulmuş olanı nice zaman sonra hatırladı da dedi ki: Ben, size onun yorumunu bildireyim. Hemen gönderin beni.

  9. كَذَلِكَ أَرْسَلْنَاكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهَا أُمَمٌ لِتَتْلُوَ عَلَيْهِمُ الَّذِي …

    Ümmetİşte böyle; sana vahyettiğimizi okuman için, seni de onlardan önce nice ümmetlerin gelip geçtiği bir ümmete gönderdik. Onlar; Rahman’ı inkar ederler. De ki: O benim Rabbımdır. O’ndan başka ilah yoktur. Yalnız O’na tevekkül ederim. Dönüşüm de O’nadır.

  10. مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ

    ÜmmetHiç bir ümmetin süresi öne geçmez, geciktiremezler de.

Sîga sayfası: أُمَّهَاتِكُمْ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökأمم
YapıÜçlü
Özel DurumMükerrer (muza‘af)
Bağlamsal Yakın Köklerقصد, قود, نهج
Zıt Kökشتت
Çekirdek Özet 1Bir şeye doğru bilinçle yönelmek, asıl kabul edilen bir merkeze veya öndere tabi olup onun etrafında toplanmak
Çekirdek Özet 2İlahi vahyi ve tayin edilmiş rehberi merkez edinerek parçalanmışlıktan kurtulup hedefe kilitlenen topluluk olmak
Çekirdek Özet 3Bir mihver (asıl, anne, önder, kitap) etrafında odaklanan nizam, meşru liderlik ve ortak istikamet
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca biyolojik annelik veya etnik kavmiyetçilik düzeyine indirgeyip bilinçli yöneliş, öncülük ve merkezilik boyutlarını yok saymak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
أمBir şeye yönelmek, asıl ve dayanak noktası kabul edilen bir merkeze bağlanmak; bu çekirdek أمت kökünde ölçülü tepeye yönelişte, أمد kökünde nihai sınıra erişimde, أمر kökünde buyruk odağında, أمل kökünde geleceğe yönelişte ve أمن kökünde güven veren kaynağa sığınmada görülürمAynı harfin katlanmasıyla odaklanma, toplanma ve yöneliş eylemi süreklilik kazanmış; türeyen formlar hem yönelişin hedefini (asıl/merkez/önder) hem de o merkez etrafında kenetlenen yapıyı ifade etmiştir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
أöküz başı; güç, öncülük, başlangıçHarekete geçirici gücü, asıl kaynağı, en önde duran ilkeyi veya kurucu liderliği simgeler
مsu; akış, çokluk, derinlikHayat veren kaynağı, içine alan toplayıcılığı ve etrafında birleşilen rahmet ve beslenme alanını gösterir
مsu; akış, çokluk, derinlikBirikimin pekişmesini, merkeze katılan çokluğu, ardışık bağı ve kuşatıcı sürekliliği temsil eder
أممÖncü bir ilke ve merkez etrafında toplanıp sürekli bir hedef bilinciyle istikamet üzere akma hareketiGüç ve ilke kaynağı bir merkeze (önder, asıl, nizam) yönelerek parçalı unsurların derin bir birlik ve gaye bağıyla toplanıp öne doğru yol almasıdır

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir hedefe dosdoğru yönelmek; bedende beyni çepeçevre sarıp toplayan ana zarı (أم الرأس / أم الدماغ) ve mızrağın ucuna sarılan bayrağı (أم الرمح) ifade eder; cerrahide beyin zarına kadar inen baş yarasına da şecce-i âmme denir
Cahiliye şiiri kullanımıCahiliye şairi A‘şâ bir beytinde bir hedefe ve lidere doğru kararlılıkla yönelme anlamında bu kökün fiil formunu kullanmıştır: فَرُحْتُ وَفِي الأَظْعَانِ أُمٌّ مُطَاعَةٌ / تُؤُمُّ غَرِيبَ الدَّارِ أَوْ مَنْ تَبَدَّلا
Erken Arapça kullanımErken dönem metinlerinde bir yere doğru doğrudan gitmek, niyetlenmek ve öncülük etmek anlamında yaygındır; nitekim kastederek yönelmek manasında teyemmüm ve teemmüm kelimeleri bu kökün türevleri olarak erken dönem dilinde eşanlamlı kayıtlıdır

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu’l-A‘şâ.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin en temel ve kadim katmanlarından birini oluşturan bu kök, Proto-Semitik *ʾimm- biçiminde "anne, kaynak, üretici zemin" ve *ʾmm biçiminde "yönelmek, önde bulunmak, topluluk oluşturmak" temel eksenlerinde müşterektir. İbranicede אֵם (em) "anne, kaynak, kavşak noktası" anlamına gelirken, אֻמָּה (ummah) "halk, kabile, topluluk" anlamında yer alır. Süryanicede ܐܡܐ (emmo) "anne, temel, ilke" manasındadır. Akadcada ummu(m) "anne, üretici ilke, kanalın ana yatağı" olarak erken çivi yazılı metinlerde geniş yer tutar. Bu dil ailesinde kelimenin biyolojik annelikten türeyerek toplumsal ve mekânsal "merkez, toplayıcı odak ve hedef" kavramlarına doğru genişlediği ya da asıl olan "toplayıcı/besleyici merkez" kök kavramından hem biyolojik anneye hem de öndere ve kitleye dönüştüğü tespit edilmektedir. Arapçada ise kök, hem kastetme ve yönelme fiilini (أَمَّ يَؤُمُّ) hem de yönelinen mihveri (önder/imam, asıl/ümm, topluluk/ümmet) bütün boyutlarıyla muhafaza etmiştir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönأمم fiil kökü ve أم isim çekirdeğiYönelmek (kasd), öne geçmek (takaddüm) ve toplayıcı asıl olmak (asl/câmia) anlamları birbiriyle doğrudan organik bağ içindedirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiAkadca ummu, İbranice em/ummah, Süryanice emmoAnne, ana mecra, kavşak, nizam ve topluluk kavramları tüm Sami havzasında ortak bir semantik ağ oluştururKesin
Daha geniş dilsel ilişkiAntik Mısır dilinde mwt ("anne/kaynak") biçimiyle fonetik ve kavramsal yakınlıkAfro-Asyatik dil ailesinin ana katmanında besleyici, toplayıcı ve yönlendirici dişil/kurucu ilke ortaklığı mevcutturMuhtemel

Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), BDB, Gesenius.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
أممAnlamlıYönelmek, toplayıcı asıl olmak, önderlik etmekBir merkeze yönelme, anne, imam, ümmet ve hedef anlamlarının tamamını kapsarHedef kök; Kur'an'da geçer
مأمAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök anlamı kaydedilmemiştir; ihmal edilmiş köklerdendirKur'an'da geçmez
ممأKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıFonetik açıdan Arap dilinde iki mim ardına hemze dizilişiyle bir kök yapısı oluşmamıştırKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
أممMerkezİstikamet, önderlik ve toplayıcı merkezBir asıl kabul edilen odağa yönelmek, onun öncülüğünde toplanıp müşterek hedefe yürümekHem yönelişi (kasıt) hem yönelinen mihveri (imam/anne) hem de yönelen kitleyi (ümmet) birleştiren kuşatıcı köktür
قصدKomşuHedefe yönelmeBir hedefe aşırılığa kaçmadan, itidalle ve dosdoğru yönelmeyi anlatırأمم kökünde merkez, asıl ve önderlik bağı varken قصد kökünde yolun dengeli ve ölçülü tutulması esastır
قودKomşuSevk ve idareÖnden çekerek veya yön vererek arkadakileri sürükleyip yönetmektirقود kökünde mekanik veya fiili bir sevk unsuru öne çıkar; أمم kökünde ise gönüllü ittiba, meşru örneklik ve ilkesel merkezilik bulunur
نهجKomşuAçık yolda yürümeBelirgin, açık ve izi belli olan ana yola girmektirنهج yolun fiziksel açıklığına ve yönteme bakar; أمم ise o yolda yürüyenlerin yöneldiği odağa ve rehbere işaret eder
شتتZıtDağılma ve parçalanmaBir arada bulunan unsurların birliğini kaybederek farklı yönlere savrulup ayrışmasıdırأمم kökünün toplayıcı, birleştirici ve tek bir gayede kenetleyici ruhunun zıddı olarak ortak istikametin yok olmasıdır

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaأممKasıt, asıl, önder, toplulukBir mihvere yönelme, ana ilke etrafında kenetlenme ve rehberlik etme eylemlerinin tamamını tek kökte toplarKesin
Latincematrix, principium, communitasKaynak/ana zemin, temel ilke, ortak gaye etrafındaki toplulukLatince terimler kökün ana kaynak ve topluluk cephelerini ayrı ayrı karşılar fakat kastetme ve fiili önderlik eylemini dışarıda bırakırGüçlü
İngilizcematrix, nucleus, paradigm, communityMerkez/çerçeve, çekirdek, kurucu model, yönelimli toplulukİngilizce karşılıklar kavramın kurucu ve birleştirici tabiatını verse de tek bir kök halinde anne, önder ve hedef bütünlüğünü taşımazGüçlü
AlmancaUrgrund, Leitbild, GemeinschaftAsli zemin, yönlendirici rehber imge, gaye topluluğuAlmanca kelimeler kavramın kök zemin ve rehberlik boyutunu zihinsel düzeyde başarılı açıklar ancak fiili yöneliş sürecini kısmen yansıtırGüçlü
Fransızcamatrice, pôle directeur, communautéKurucu mecra, yönlendirici kutup, ortak ülkü birliğiFransızca terimler toplayıcı çekirdeğe ve yönlendirici kutba atıf yapar; kökün şecere ve organik bağ içeriğini tam kuşatmazGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
أُمّAsıl kaynak, ana, temel zemin ve merkez şehirBiyolojik anne bağlamında (Kasas 28:10); vahyin ana kaynağı ve muhkem ilkeleri bağlamında أُمُّ الْكِتَابِ (Âl-i İmrân 3:7, Zuhruf 43:4); yerleşimlerin merkezi bağlamında أُمَّ الْقُرَى (En‘âm 6:92)
إِمَامKendisine uyulan rehber, vahiy kitabı, açık yolPeygamberlerin önderliği (Bakara 2:124, Enbiyâ 21:73); amel defteri veya rehber kitap (İsrâ 17:71, Yâsîn 36:12); açık ve işlek ana yol bağlamında (Hicr 15:79)
أُمَّةTek başına bir tevhidi model ve öncü şahsiyetHz. İbrahim'in tek başına bütün hayırları nefsinde toplayan ve örneklik teşkil eden rehberliği bağlamında (Nahl 16:120)
أُمَّةOrtak inanç, hedef veya özellik etrafında toplanmış zümreİnsanların ortak inanç zümresi (Bakara 2:213); hayra çağıran örgütlü cemaat (Âl-i İmrân 3:104); hayvan ve kuş türleri (En‘âm 6:38)
أُمَّةBelirli bir zaman dilimi, süre, vadeBelirlenmiş sürenin dolması ve vaktin geçmesi bağlamında (Hûd 11:8, Yûsuf 12:45)
أُمَّةAtaların üzerinde bulunduğu geleneksel din ve yolMüşriklerin atalarından devraldıkları yaşam tarzı ve inanç sistemi bağlamında (Zuhruf 43:22)
أُمِّيّKitap ehli olmayan, vahiyle doğrudan tanışmamış olanEhl-i kitaba mukabil olarak Arap toplumu ve kitabi geleneğe sahip olmayanlar bağlamında (Âl-i İmrân 3:20, Cum‘a 6:2)
آمِّينَKutsal mekânı ve ilahi rızayı hedefleyerek yönelenlerBeyt-i Harâm'ı kasdederek yola çıkan hacılar ve ziyaretçiler bağlamında (Mâide 5:2)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİmamet ve nübüvvet teorisiÜmmetin başına geçecek önderin (imam) nasla mı yoksa şûra/seçimle mi belirleneceği ve masumiyet şartıİmam kelimesi siyasi ve itikadi meşruiyetin, adaletin ve toplumsal vahdetin mihveri olarak terimleşmiştir
FıkıhNamazda imamet ve cemaat nizamıNamaz kıldıran kişinin nitelikleri, imama uymanın (iktidâ) şartları ve cemaatin صفوف nizamıÖne geçenin fiillerine mutlak uyum ve tek bir nizamda arkasında kenetlenme anlamı yoğunlaşmıştır
TefsirÜmmü'l-Kitâb ve ümmet-i vasat kavramlarıMüteşâbih ayetlerin muhkem olan ana esasa (ümm) irca edilmesi ve ümmetin adalet merkezli vasat niteliğiAsıl ilkeye bağlılık, ana omurgayı koruma ve aşırılıklardan uzak durarak istikameti muhafaza etme anlamı pekişmiştir
HadisCemaatten ayrılmama ve itaat ilkeleriCemaatten bir karış ayrılanın cahiliye üzere öleceği ve imamsız bir topluluğun helak olacağı uyarılarıToplumun dağılmasını önleyen meşru mihver ve ortak yöneliş disiplini anlamında kristalleşmiştir

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVahiy ve TevhidAsli Kitap ve Peygamberi RehberlikDağılmayı önleyip ferdi ve toplumu ilahi rızaya kilitlemeDin, müntesiplerini ortak bir kıbleye, muhkem bir kitaba (ümmü'l-kitâb) ve öndere (imam) bağlayarak tevhidi cemaat kılarKesin
İlmiEpistemoloji ve MetodolojiAna Aksiyom ve Muhkem UsulTali bilgileri ana ilkeye irca ederek zihni dağınıklıktan korumaİlimde her mesele kendi aslına (ümm) döndürülür; yöntem ve ana ilkeler zihni istikamette tutan rehber (imam) hükmündedirGüçlü
SiyasiYönetim ve MeşruiyetAnayasal Düzen ve Liyakatli ÖnderToplumsal enerjiyi ortak hedefe sevk etme ve adaleti sağlamaİmam, toplumu tefrikadan koruyan ve hukukun öncülüğünü üstlenen meşru merkezdir; ümmet ise bu adaletin taşıyıcısıdırKesin
İktisadiÜretim ve PaylaşımAna Kaynak ve Adil Dağıtım MerkeziSermayenin belli ellerde donmasını engelleyip kamuya akıtmaİktisadi yapının asıl mecrası (ümm), bireysel hırsların değil toplumun ortak refahının gözetildiği üretim ve adil dolaşım zeminidirGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerÇekim merkezi ve vektörel alan (merkezcil kuvvet)Bir kütleçekim merkezinin etrafındaki parçacıkları belirli bir yörüngede tutarak uzaya savrulmalarını önlemesi ve tek bir merkez etrafında dönen sistem oluşturması gibi, bu kök de çokluğun tek bir merkeze yönelip nizam kazanmasını ifade ederGüçlü
Beşeri bilimlerKolektif bilinç ve kurumsal meşruiyetBireylerin ortak bir ülkü, anayasal norm veya karizmatik/hukuki bir lider etrafında birleşerek yığın olmaktan çıkıp hedefi olan örgütlü bir topluma (kuruma) dönüşmesi sürecidirKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riski"Ümmet" kelimesinin salt soy, dil veya coğrafya temelli modern "ulus/millet" kavramıyla eşitlenmesi; "imam" kelimesinin yalnızca camide namaz kıldıran görevliye indirgenmesi; "ümmî" kelimesinin ise basitçe "okuma yazma bilmeyen cahil" olarak sınırlandırılmasıdır
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da ümmet; tek bir insan (Hz. İbrahim), vahye dayalı evrensel inanç topluluğu, hayvan türleri veya belirli bir zaman dilimidir. İmam; ilahi vahiy kitabı, levh-i mahfuz, peygamber ve açık anayoldur. Ümmî ise önceki kitap ehlinin vahiy kültüründen bağımsız kalmış, fıtri zeminini koruyan kimsedir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKur'an'ın evrensel ahlaki ve hukuki birlik projesi etnik kabilecilik veya dar bir cemaatçilik seviyesine düşürülür; vahyin dönüştürücü ve toplayıcı ana omurga vasfı kaybedilerek siyasal ve toplumsal parçalanma kaçınılmaz hale gelir

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vahyin nihai hedefi olan tevhidin hem fert bilincinde (kasıt ve istikamet) hem toplumsal düzlemde (ümmet nizamı) hem de rehberlik kurumunda (imam ve kitap) nasıl ete kemiğe büründüğünü izah eden kurucu anahtar kavramdır
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Hz. İbrahim'in önderlik ve tevhid sınavını anlatan kıssalarda (Bakara 2:124, Nahl 16:120); toplumların kurtuluş ve helak yasalarını bildiren sosyolojik ayetlerde; muhkem-müteşâbih ayrımını kuran epistemolojik temellerde (Âl-i İmrân 3:7) belirleyicidir
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Toplumsal birliğin soy, kan ve toprak gibi edilgen unsurlarla değil; ortak bir gaye, adil bir önder ve ahlaki bir nizam etrafında bilinçli bir yönelişle kurulabileceğini göstererek kabileci ve ırkçı yaklaşımları tashih eder

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir asıl ve dayanak noktasına doğru yönelmek, beyni saran koruyucu zar gibi toplayıcı bir kaynağa bağlanmak ve bir hedefin ardına düşmektir.
  • Soyut anlamDağınık parçaların, ortak bir ilke, kurucu rehber veya muhkem zemin etrafında birleşerek hedefe kilitlenmiş şuurlu bir iradeye ve istikamete kavuşmasıdır.
  • Sistematik karşılıkParçalanmayı ve savrulmayı engelleyen kurucu merkez (ümm/kitap), bu merkeze doğru sevk eden dinamik liderlik (imam) ve bu istikamette kenetlenen organik toplum (ümmet) nizamıdır.
  • LaTeX modeliF⃗=∑i=1nv⃗i⋅∇Φ(C)
  • LaTeX açıklamasıFormülde C, topluluğun yöneldiği kurucu merkezi, aslı ve meşru mihveri (kitap, imam, ortak hedef) temsil eder. Φ(C), bu merkezin oluşturduğu yönlendirici potansiyel alanı ve ilkesel çekimi gösterir. ∇Φ(C), merkezden neşet eden istikamet ve gaye gradyanıdır. v⃗i, bünyeye katılan tekil fertlerin ve parçaların iradi yönelim vektörüdür. F⃗ ise, parçalı unsurların ortak bir mihver etrafında toplanmasıyla ortaya çıkan örgütlü toplumsal iradeyi ve birleşik ümmet nizamını simgeler. Doğal dil içermeyen bu model, savrulmuş kütlelerin tek bir gaye alanına yönelerek vektörel birlik oluşturma dinamiğini matematiksel olarak ifade eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ا