أمن
أ - م - ن
KÖK- 879 geçiş
- 723 ayet
- 132 sîga
- 13 sözlük
Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir. İlk topluluklar evleri bitiştirerek kale gibi yerleştirir. Kapılar ora sahanlığa açılır. Bu yerin adı menaydı. Buraya bir şey koymak o şeyin güvene alınması demektir. Emanet buraya konmuş olan şeydir. Emine güven içinde olma demektir. Mena karşı karşıya bulunan evlerin arasındaki yer demektir. Eskiden evleri bitiştirerek bir duvar meydana getirirler ve kapılarını orta boşluğa açarlardı. Orta boşluğa bir kapıdan girilirdi. Böylece orası güven altında olurdu. Oraya bir mal koymak veya oraya girmek “emine” kelimesi ile ifade edilirdi. “Amene” emniyet ve güven altına almak demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءمن · امن
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir. İlk topluluklar evleri bitiştirerek kale gibi yerleştirir. Kapılar ora sahanlığa açılır. Bu yerin adı menaydı. Buraya bir şey koymak o şeyin güvene alınması demektir. Emanet buraya konmuş olan şeydir. Emine güven içinde olma demektir. Mena karşı karşıya bulunan evlerin arasındaki yer demektir. Eskiden evleri bitiştirerek bir duvar meydana getirirler ve kapılarını orta boşluğa açarlardı. Orta boşluğa bir kapıdan girilirdi. Böylece orası güven altında olurdu. Oraya bir mal koymak veya oraya girmek “emine” kelimesi ile ifade edilirdi. “Amene” emniyet ve güven altına almak demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.972 harfباب النون والميم و و ا ي ء معهما
ن م ا، ن و م، ن ي م، ي م ن، ي ن م، م ي ن، أ ن م، ن أ م، أ م ن، م أ ن، م ن ا، م ن أ مستعملات
نما:
نما الشَّيْء يَنْمُو نُموّا، ونَمَى يَنْمي نَماءً أيضا.
وأنماه الله: رَفَعَهُ، وزاد فيه إنماء، ونماه أيضاً، قال النّابغة:
إلى صَعبِ المَقادةِ مُنْذريٍّ نَماه في فُرُوعِ المَجْدِ نامي
ونما الخِضابُ يَنْمو نُمُوّاً إذا زاد حمرةً وسواداً.
ونميتُ فلاناً في الحَسَب،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR961 harfالأَمانُ والأَمانَةُ بمعنىً. وقد أَمِنْتُ فأنا آمِنٌ. وآمَنْتُ غيري، من الأَمْنِ والأَمانِ. الإيمان: التصديقُ. والله تعالى المُؤْمِنُ، لأنّه آمَنَ عبادَه من أن يظلمهم. وأصل آمَنَ أَأْمَنَ بهمزتين، ليّنت الثانية والأَمْنُ: ضدُّ الخوف. والأَمَنَةُ بالتحريك: الأَمْنُ. ومنه قوله عز وجل: "أمَنَةً نُعاساً" والأَمَنَةُ أيضاً: الذي يثق بكلِّ أحد، وكذلك الأُمَنَةُ. وأَمِنْتُهُ على كذا وائْتَمَنْتُهُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok35.475 harfن م ( و ا ي ء )
نمى ، نوم ، نيم ، منى ، مأن ، يمن ، ينم ، ونم ، أمن ، نأم ، منأ ، أنم ، منا ، مين ، إنما .
أنم : الليث : الأَنام : ما على ظَهر الأرض من جَميع الخَلْق .
قال : ويجوز في الشّعْر : الأَنِيم .
وقال المُفّسرون في قول الله تعالى : ( للهالْمِيزَانَ وَالاَرْضَ وَضَعَهَا لِلاَنَامِ ) ( الرحمن : 10 ) هم : الجِنّ والإنس .
والدّليل على ما قالوا أن الله تَعالى قال بعقب ذِكره ( الأنام ) إلى قوله
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.604 harf(باب الهمزة والميم وما بعدهما في الثلاثي)
(أمن) الهمزة والميم والنون أصلان متقاربان: أحدهما الأمانة التي هي ضدّ الخيانة، ومعناها سُكون القلب، والآخر التصديق. والمعنيان كما قلنا متدانيان. قال الخليل: الأَمَنَةُ مِن الأمْن. والأمان إعطاء الأَمَنَة. والأمانة ضدُّ الخيانة.
يقال أمِنْتُ الرّجُلَ أَمْناً وأَمَنَةً وأَماناً، وآمنني يُؤْمنني إيماناً. والعرب تقول: رجل أُمَّانٌ، إذا كان أميناً. قال
(باب الهمزة والميم وما بعدهما في الثلاثي) (أمن) الهمزة والميم والنون أصلان متقاربان: أحدهما الأمانة التي هي ضدّ الخيانة، ومعناها سُكون القلب، والآخر التصديق. والمعنيان كما قلنا متدانيان. قال الخليل: الأَمَنَةُ مِن الأمْن. والأمان إعطاء الأَمَنَة. والأمانة ضدُّ الخيانة. يقال أمِنْتُ الرّجُلَ أَمْناً وأَمَنَةً وأَماناً، وآمنني يُؤْمنني إيماناً. والعرب تقول: رجل أُمَّانٌ، إذا كان أميناً. قال الأعشى([1]): ولقد شَهِدْتُ التّاجِر الـ *** أُمّانَ موْرُوداً شرابُه وما كان أميناً ولقد أَمُنَ. قال أبو حاتم: الأمين المؤتَمِن. قال النابغة: وكنتَ أمينَهُ لو لم تخُنْه *** ولكن لا أمانَةَ لليماني([2])وقال حسّان: وَأمينٍ حَفَّظْتُه سِرَّ نفسي *** فوَعاهُ حِفْظَ الأمينِ الأمِينا([3])الأوّل مفعول والثاني فاعل، كأنّه قال: حفْظ المؤتَمَن المؤتَمِن. وبيْتٌ آمِنٌ ذو أَمْن. قال الله تعالى: ﴿رَبِّ اجْعَلْ هذا البَلَدَ آمِناً﴾ [إبراهيم 35]. وأنشد اللِّحيانيّ: ألم تعلَمي يا أَسْمَ وَيْحَكِ أَنَّني *** حَلَفْتُ يميناً لا أَخُون أمِيني([4])أي آمِني. وقال اللّحياني وغيره: رجلٌ أُمَنَة إذا كان يأمَنه الناسُ ولا يخافون غَائِلَتَهُ؛ وأَمَنَةٌ بالفتح يصدّق ما سَمِع ولا يكذِّب بشيءٍ، يثق بالناس. فأما قولهم: أعطيتُ فلاناً من آمَنِ مالي فقالوا: معناهُ مِن أعَزِّه عليّ. وهذا وإن كان كذا فالمعنى معنى الباب كلِّه، لأنّه إذا كان من أعزّه عليه فهو الذي تسكن نفسهُ. وأنشدوا قولَ القائل: ونِقِي بآمَن مالِنا أحسابَنَا *** و*نُجِِرُّ في الهَيْجَا الرّمَاحَ ونَدّعِي([5])وفي المثل: "مِن مَأمَنِه يُؤْتَى الحَذِر" ويقولون: "البَلَوِيُّ أخُوك ولا تأمَنْه([6])"، يُراد به التَّحذير. وأمّا التّصديق فقول الله تعالى: ﴿وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا﴾ [يوسف 17] أي مصدِّقٍ لنا. وقال بعض أهل العلم: إن "المؤمن" في صفات الله تعالى هو أن يَصْدُق ما وَعَدَ عبدَه من الثّواب. وقال آخرون: هو مؤمنٌ لأوليائه يؤْمِنُهم عذابَه ولا يظلمُهم. فهذا قد عاد إلى المعنى الأوّل. ومنه قول النّابغة: والمؤمنِ العَائِذَاتِ الطَّيرِ يمسحُها *** رُكْبانُ مَكة بين الغِيلِ والسَّعَدِ([7])ومن الباب الثاني- والله أَعلمُ- قولنا في الدعاء: "آمين"، قالوا: تفسيره: اللهم افْعَل، ويقال هو اسمٌ من أسماء الله تعالى. قال: تباعَدَ مِنِّي فُطْحُلٌ وابنُ أُمِّهِ *** أَمِينَ فزادَ اللهُ ما بيننا بُعْدا([8])وربما مَدُّوا، وحُجّتُه قولُه([9]) يا رَبِّ لا تسلِبَنّي حُبَّها أبداً *** ويَرْحَمُ اللهُ عَبْداً قالَ آمِينَا (أمه) وأما الهمزة والميم والهاء. فقد ذكروا في قول الله: ﴿وادّكَرَ بَعْدَ أَمَهٍ﴾ [يوسف 45] على قراءة من قرأها كذلك([10])، أنّه النّسيان، يقال أمِهْتُ إذَا نسِيتَ. وذا حرفٌ واحد لا يقاسُ عليه. (أمو/ي) وأما الهمزة والميم [وما] بعدهما من المعتلّ فأصلٌ واحد. وهو عُبوديّة المملوكة. قال الخليل: الأمَة المرأة ذات عُبوديّة. تقول أقرّتْ بالأمُوَّة. قال: * كما تَهْدِي إلى العُرُساتِ آمِ([11]) * وتقول: تأمَّيْتُ فُلانةَ جعلتُها أَمَةً. وكذلك استَأْمَيْتُ. قال: * يرضَوْنَ بالتّعْبيدِ والتّأَمّي([12]) * ولو قيل: تَأَمّتْ، أي صارت أمةً، لكان صواباً. وقال في الأُمِيّ([13]): إذا تبارَين معاً كالأُمِيِّ *** في سَبْسَبٍ مطَّرِد القَتَامْ ولقد أَمِيتِ وتَأَمّيْتِ أُمُوّةً. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال استَأْمَتْ إذا أَشْبَهَت الإماءَ، وليست بمستأميةٍ إذا لم تشبِهْهن وكذلك عبدٌ مستعبِدٌ. (أمت) الهمزة والميم والتاء أصلٌ واحد لا يقاس عليه، وهو الأَمْتُ، قال الله تعالى: ﴿لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً ولاَ أَمْتاً﴾ [طه 107]. قال الخليل: العِوَج والأمْتُ بمعنىً واحد. وقال آخرون - وهو ذلك المعنى - إنّ الأمْتَ أن يغلُظ مكانٌ ويَرِقّ مكان. (أمد) الهمزة والميم والدال، الأمد: الغاية. كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها. (أمر) الهمزة والميم والراء أصولٌ خمسةٌ: الأمر من الأمور، والأمر ضدّ النهي، والأَمَر النَّماء والبَرَكة بفتح الميم، والمَعْلَم، والعَجَب. فأمّا الواحد من الأمور فقولهم هذا أمرٌ رَضِيُتُه، وأمرٌ لا أَرضاه. وفي المثل: "أمْرٌ] ما أتَى بك". ومن ذلك في المثل: "لأمْرٍ ما يُسوَّد من يَسُوُد([14])". والأمر الذي هو نقيض النَّهْي قولك افعَلْ كذا. قال الأصمعيّ: يقال: لي عليك أمْرَةٌ مطاعَةٌ، أي لي عليك أنْ آمُرَكَ مرّةً واحدةً فتُطِيعَني. قال الكسائي: فلان يُؤامِرُ نفسَيْه، أي نفسٌ تأمره بشيءٍ ونفسٌ تأمره بآخَر. وقال: إنّه لأَمُورٌ بالمعروف ونَهِيٌّ عن المنكر([15])، من قوم أُمُرٍ. ومن هذا الباب الإمْرَة والإمارة، وصاحبها أميرٌ ومؤمَّر. قال ابن الأعرابيّ: أمَّرتُ فلاناً أي جعلتُه أميراً. وأَمَرْتُه وآمرتُه كلُّهن بمعنىً واحد([16]). قال ابنُ الأعرابيّ: أمر فلانٌ على قومه، إذا صار أميراً([17]). ومن هذا الباب الإمَّرُ الذي لا يزال يستأمِر النّاسَ وينتهي إلى أمرهم. قال الأصمعي: الإمّرُ الرّجل الضعيف الرأي الأحمق. الذي يَسمعُ كلامَ هذا [وكلام هذا([18])] فلا يدري بأيِّ شيءٍ يأخُذ. قال: ولستُ بِذِي رَثْيَةٍ إمَّرٍ *** إذا قِيدَ مُستكْرَهاً أَصْحَبَا([19])وتقول العرب: "إذا طلعت الشِّعرَى سَحَراً، ولم تَرَ فيها مَطراً، فلا تُلْحِقَنَّ فيها إمَّرَةً ولا إمَّراً"([20])، يقول: لا تُرسِل في إبلك رجلاً لا عقل له. وأمّا النّماء فقال الخليل: الأمَرُ النّماء والبَرَكة وامْرَأَةٌ أَمِرَةٌ أي مباركةٌ على زوجها. وقد أمِرَ الشّيء أَي كثُر. ويقول العرب: "من قَلَّ ذَلَّ، ومن أَمِر فَلّ"([21]) أَي من كثُرَ غَلَبَ. وتقول: أمِرَ بنو فلان أمَرَةً([22]) أي كثُروا وولدَتْ نَعَمُهُم. قال لبيد: إنْ يُغْـبَطُوا يَهْبِطُوا وإنْ أَمِرُوا *** يَوْماً يصيروا للهُلْكِ والنَّفَدِ([23])قال الأصمعيّ: يقول العرب: "خيرُ المالِ سِكّةٌ مَأْبُورَة، أو* مُهْرَةٌ مأمورة" وهي الكثيرةُ الولدِ المبارَكة. ويقال: أَمرَ الله مالـه وآمَرَه. ومنه "مُهرةٌ مأمورة" ومن الأوّل: {أَمَرْنا مُتْرَفِيها[الإسراء 16]. ومن قرأ (أَمَّرْنا) فتأويله وَلَّيْنا([24]). وأمّا المَعْلَمُ والمَوْعِد فقال الخليل: الأَمارة المَوْعِد. قال العجاج([25]): * إلى أمَارٍ وأمَارِ مُدَّتي([26]) * قال الأصمعيّ: الأمارة العلامة، تقول اجْعَلْ بيني وبينك أمَارة وأمَاراً. قال: إذا الشّمسُ ذرّتْ في البلادِ فإنّها *** أَمَارةُ تسليمي عليكِ فسلِّمي([27])والأمارُ أمارُ الطّريق: مَعالِمُه، الواحدة أَمارة. قال حُمَيد بن ثَور: بِسواءِ مَجْمَعَةٍ كأنَّ أمَارةً *** فيها إذا برزَتْ فَنيقٌ يَخْطِر([28])والأمَرُ واليَأْمُور([29]) العَلَم أَيضاً، يقال: جعلتُ بيني وبينه أمَاراً ووَقْتا ومَوْعِداً وأَجَلاً، كل ذلك أَمارٌ. وأمّا العَجَبُ فقول الله تعالى: ﴿لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إمْراً﴾ [الكهف 71]. (أمع) الهمزة والميم والعين، ليس بأصل، والذي جاء فيه رجلٌ إمَّعَةٌ، وهو الضعيف الرّأْي، القائلُ لكلِّ أحدٍ أنا معَك. قال ابنُ مسعود: "لا يكونَنَّ أَحَدُكم إمَّعَةً"، والأصل "مع" والألف زائدة. (أمل) الهمزة والميم واللام أصلان: الأول التثبُّت والانتظار، والثاني الحَبْل من الرَّمل. فأمّا الأول فقال الخليل: الأمل الرَّجاء، فتقول أمَّلتُه أُؤَمِّله تأميلاً، وأَمَلْتُه آمُلُهُ أَمْلاً وإمْلَةً على بناء جِلْسَة. وهذا فيه بعضُ الانتظار. وقال أيضاً: التأمُّل التثبّت في النَّظر. قال([30]): تَأَمَّلْ خَليلي هَلْ تَرَى مِن ظعائنٍ *** تَحَمَّلْنَ بالعَلياءِ من فوق جُرْثُمِ وقال المرار: تَأَمَّلْ ما تَقُولُ وكُنْتَ قِدْماً *** قُطامِيَّاً تأمُّلُهُ قليلُ([31])القُطاميَّ: الصَّقْر، وهو مُكتَفٍ بنظرةٍ واحدة. والأصل الثاني قال الخليل: والأمِيلُ حبْلٌ من الرمل معتزِلٌ معْظَمَ الرّمل، وهو على تقدير فَعِيل، وجمْعُه أُمُل. أَنشد ابنُ الأعرابيّ: * وقد تجشّمت أمِيلَ الأمْلِ([32]) * تجشّمت: تعسَّفت. وأمِيل الأُمُلِ: أعظَمُها. وقال: فانصاعَ مذْعُوراً وما تَصَدَّفاً *** كالبَرْقِ يجتازُ أَمِيلاً أَعْرَفَا([33])قال الأصمعيّ: في المثل: "قد كان بينَ الأَميلَين مَحَلٌّ" يُراد قد كان في الأرض متّسَعٌ. ____________________ ([1]) انظر ديوانه ص54 واللسان (أمن 162). ([2]) ديوان النابغة 78. ([3]) ديوان حسان 414 بلفظ: "حدثته سر نفسي فرعاه". ([4]) ويروى: "لا أخون يميني" أي الذي يأتمنني. وقيل إن الأمين في هذا البيت بمعنى المأمون. انظر اللسان (أمن 160-161). ([5]) البيت للحادرة الذبياني في المفضليات (1: 43) ويروى: "بآمن" بكسر الميم. ([6]) البلوى: منسوب إلى بلى، وهم بنو عمرو بن الحاف بن قضاعة، انظر الإنباه على قبائل الرواة ص132. ([7]) والمؤمن، بالجر على القسم، أو هو عطف على "الذي" في البيت قبله. وهو كما في الديوان 24: فلا لعمر الذي مسحت كعبته *** وما هريق على الأنصاب من جسد وفي الأصل"والسند"، صوابه من الديوان. والسعد: أجمة بين مكة ومنى. ([8]) أنشده في اللسان (16: 167) برواية: "فطحل إذ سألته" وعلق عليه بقوله: "أراد: زاد الله ما بيننا بعداً. أمين". ([9]) البيت لعمر بن أبي ربيعة، كما في اللسان. ([10]) هي قراءة ابن عباس، وزيد بن علي، والضحاك، وقتادة، وأبي رجاء، وشبيل بن عزرة، وربيعة بن عمرو، وكذلك قرأها ابن عمر، ومجاهد، وعكرمة، باختلاف عنهم. وقرئ أيضاً إِمّة بكسر الهمزة وتشديد الميم. وقرأها الجمهور بضم الهمزة وتشديد الميم. انظر تفسير أبي حيان (5: 314) واللسان (أمه). ([11]) تهدي: تتقدم. ورواية اللسان (18: 47): "تردي" وصدره: * تركت الطير حاجلة عليه * ([12]) البيت لرؤبة في ديوانه 143 واللسان (18: 48). وقبله: *ما الناس إلا كالثمام الثم * ([13]) يقال "أُمي" و"أَمي" بضم الهمزة وفتحها، كما في أمالي ثعلب 643. ([14]) لعل أقدم من استعمل هذا المثل في شعره أنس بن مدركة الخثعمي، قال: عزمت على إقامة ذي صباح *** لأمر ما يسود من يسود انظر الحيوان (3: 81) وسيبويه (1: 116) والخزانة (1: 476). وأمثال الميداني (2: 130). ([15]) نقل في اللسان كلام ابن بري على "نهى" فروى العبارة: "نهو عن المنكر" وقال: كان قياسه أن يقال نهيّ، لأن الواو والياء إذا اجتمعتا وسبق الأول بالسكون قلبت الواو ياء. ([16]) المعروف في هذا المعنى صيغة التشديد فقط. ([17]) يقال أَمَر وأَمُر وأَمِر، بفتح الهمزة وتثليث الميم. ([18]) زدتها مطاوعة للسياق. ([19]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 156 واللسان (أمر 92): والرثية: الضعف، والحمق. وفي الأصل واللسان: "ريثة" صواب روايته من الديوان وأمالي ثعلب 45 واللسان (2: 9). ([20]) انظر أمالي ثعلب ص558. ([21]) بالفاء، والتي قبلها بالقاف من القلة. وفي اللسان (14: 46) بالفاء في الموضعين، محرف. ([22]) في الأصل: "أمارة" صوابه من القاموس، يقال: أمر أمراً وأمرة. ([23]) البيت في ديوان لبيد ص19 طبع فينا 1880. وقد أنشده في اللسان (هبط 300) برواية: "يوماً فهم للفناء". وفي (أمر 88): "يوماً يصيروا للهلك والنكد". وهذه الأخيرة هي رواية الديوان. ([24]) انظر: أمالي ثعلب ص609. ([25]) في الأصل: "الحجاج"، تحريف. انظر ديوان العجاج ص6 واللسان (5: 93). ([26]) في الأصل: "مدى"، محرف. وقبل البيت: * إذ ردها بكيده فارتدت * ([27]) رواية اللسان (5: 93): "إذا طلعت شمس النهار". ([28]) في اللسان: "كأن أمارة منها. ([29]) لم يذكرها في اللسان. وبدلها في القاموس: "التؤمور" قال: "التآمير الأعلام في المفاوز، الواحد تؤمور". ([30]) هو زهير، في معلقته. ([31]) البيت وتفسيره في اللسان (قطم) بدون نسبه. ([32]) سكن ميم "الأمل" للشعر. ([33]) البيت في اللسان (أمل). -
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.513 harf- أصل الأمن: طمأنينة النفس وزوال الخوف، والأمن والأمانة والأمان في الأصل مصادر، ويجعل الأمان تارة اسما للحالة التي يكون عليها الإنسان في الأمن، وتارة اسما لما يؤمن عليه الإنسان، نحو قوله تعالى: ﴿وتخونوا أماناتكم﴾ [الأنفال/27]، أي: ما ائتمنتم عليه، وقوله: ﴿إنا عرضنا الأمانة على السموات والأرض﴾ [الأحزاب/27] قيل: هي كلمة التوحيد، وقيل: العدالة (راجع الأقوال في هذه الآية في الدر المنثور في التفسير
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR824 harfأ م ن
أمنتـه وآمننيـه غيـري وهـو في أمن منه وأمنة وهو مؤتمن على كذا.
وقد ائتمنته عليه.
" فليؤد الذي أؤتمن أمانته ".
وبلغه مأمنه.
واستأمن الحربي: استجار ودخل دار الإسلام مستأمناً.
وهـؤلاء قـوم مستأمنـة.
ويقـول الأميـر للخائـف: لـك الأمـان أي قـد آمنتـك.
" ومـا أنت بمؤمن لنا " أي بمصدق.
وما أومن بشيء مما يقول أي ما أصدق وما أثق.
وما أومن أن أجد صحابة يقوله
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok20.619 harfالأَمانُ والأَمانةُ بمعنى. وقد أَمِنْتُ فأَنا أَمِنٌ، وآمَنْتُ غيري من الأَمْن والأَمان. والأَمْنُ: ضدُّ الخوف. والأَمانةُ: ضدُّ الخِيانة. والإيمانُ: ضدُّ الكفر. والإيمان: بمعنى التصديق، ضدُّه التكذيب. يقال: آمَنَ به قومٌ وكذَّب به قومٌ، فأَما آمَنْتُه المتعدي فهو ضدُّ أَخَفْتُه. وفي التنزيل العزيز: وآمَنَهم من خوف. ابن سيده: الأَمْنُ نقيض الخوف، أَمِن فلانٌ يأْمَنُ أَمْناً وأَمَناً؛ حكى هذه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.054 harf* أ م ن * * الأمَانُ * و * الأمَنةُ * بمعنى وقد * أمِنَ * من باب فهم وسلم و * أمَاناً * و * أَمَنَةً * بفتحتين فهو * آمِنٌ * و * آمَنهُ * غيره من * الأمْنِ * و * الأمَانِ * و * الإيمانُ * التصديق والله تعالى * المُؤْمِنُ * لأنه * آمنَ * عباده من أن يظلمهم وأصل آمن أأمن بهمزتين لينت الثانية ومنه المهيمن وأصله مؤامن لينت الثانية وقلبت ياء كراهة اجتماعهما وقلبت الأولى هاء كما قالوا أراق الماء وهراقه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR16.068 harf: ( *!الأَمْنُ *!والآمِنُ ، كصاحِبٍ ) ،
( يقالُ : أَنْتَ في *!آمِنٍ أَي *!أَمْنٍ .
وقالَ أَبو زِيادٍ : أَنْتَ في آمن مِن ذلِكَ أَي في *!أَمانٍ .
قالَ شيْخُنا ، رحِمَه اللَّهُ تعالى : وهو مِن وُرُودِ المَصْدرِ على فاعِلٍ وهو غَريبٌ .
( ضِدُّ الخَوْفِ ) .
( وقالَ المَناوِي : عدمُ تَوقُعِ مَكْروهٍ في الزَّمنِ الآتي ، وأَصْلُه طمأْنِينَةُ النَّفْسِ وزَوالُ الخَوْفِ . وقد ( *!أَمِنَ ،
كفَرِحَ ،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok28.447 harfMadde başı: امنأَمِنَ
1 أَمِنَ ذ , (T, S, M, &c.,) aor. اَمَنَ , (T, Msb, K,) inf. n. أَمْنٌ (T, S, M, Msb, K) and اِمْنٌ (Zj, M, K) and أَمَنٌ (M, K) and أَمَنَةٌ (T, S, M, K) and اِمْنَةٌ (T) and أَمَانٌ (M, K) [and app. أَمَانَةٌ, for it is said in the S that this is syn. with أَمَانٌ,] and آمنٌ, an instance of an inf. n. of the measure فَاعِلٌ, which is strange, (MF,) or this is a subst. like فَالِجٌ, (M,)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.713 harfMadde başı: ءمنأَمَنَ
أَمَنَ I ( n. ac. أَمْن 1 ),
a. Believed, trusted in.
أَمِنَ
أَمِنَ A ( n. ac. أَمْن 1 , اِمْن 2 , أَمَن 4 , أَمَاْن 22 )
a. [ Min or 'Ala ], Was or felt secure, safe from.
b. [ acc. or Bi ], Trusted, confided in.
أَمُنَ
أَمُنَ U ( n. ac. أَمَاْنَة 22t ),
a. Was faithful, loyal, trustworthy.
أَمَّنَ
أَمَّنَ II ,
a. Trusted, believed.
b. [ 'Ala ], Confided in, trusted to.
c.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR113.858 harfMadde başı: ءمنءمن
أَمِنَ- يَأْمَنُ
أَمِنَ- يَأْمَنُ - أَمْن - أَمانَة - آمِن - آمِنين - أَميْن - أَمَنَة
ائْتَمَنَ - يَأْتَمِنُ ، ائْتُمِنَ - يُؤْتـَمَنُ
آمَنَ - يًؤْمِنُ - إيْمان - مُؤْمِن - مُؤْمِنين
أَمِنَ - يَأْمَنُ + الكائن أو الشيء: يظل على حاله سليماً، من غير احتمال وقوع مكروه وضرر عليه: : تظل وتبقى وتستمر مكونات وتركيب بنية كونية على حالها بدون
Sîgalar(132)
- آمَنُواİnandılar+1 anlam(أَفْعَلُوا)×253
- يُؤْمِنُونَİnanırlar(يُفْعِلُونَ)×86
- الْمُؤْمِنِينَİnananlar(الْمُفْعِلِينَ)×78
- مُؤْمِنِينَİnananlar(مُفْعِلِينَ)×33
- آمَنَّاİnandık+1 anlam(أَفْعَلْنَا)×31
- آمَنَİnandı+2 anlam(أَفْعَلَ)×26
- الْمُؤْمِنُونَİnananlar+1 anlam(الْمُفْعِلُونَ)×22
- يُؤْمِنُİnanır(يُفْعِلُ)×18
- لِلْمُؤْمِنِينَİnananlar için+1 anlam(لِلْمُفْعِلِينَ)×15
- يُؤْمِنُواİnanırlar+2 anlam(يُفْعِلُوا)×12
Mücavir kökler465 mücavir (889 toplam)
- أله
372 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- صلح
82 ortak ayet · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
- أيي
170 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
- عمل
101 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- كفر
126 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- رسل
107 ortak ayet · Saçak demektir
- قلب
49 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- أجر
36 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- جهد
19 ortak ayet · Cehd düz, sert yer demektir
- كون
193 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- أخر
58 ortak ayet · Uhur ense demektir
- مع
43 ortak ayet · Beraber
Geçtiği ayetler(723)
Bu kök 723 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ
İnandılarAllah’ı da, iman edenleri de aldatmaya çalışırlar. Oysa kendilerinden başkasını aldatamazlar da, bunun farkında değiller.
وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ
İnandılarMü’minlere rastlayınca; inandık, derler. Şeytanları ile başbaşa kalınca da; biz sizinle beraberiz, onlarla sadece istihza etmekteyiz, derler.
وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا …
İnandılarİman eden, salih ameller işleyenlere; altından ırmaklar akan cennetlerin kendileri için olduğunu müjdele. Onlara ne zaman bunlardan bir meyve rızık olarak verilirse bu, evvelce rızıklandığımız şeydi, derler. Onlara birbirine benzeyen (böyle nimetler) verilecek. Onlar için orada temiz eşler de vardır. Hem onlar orada temelli kalıcıdırlar.
… يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا …
İnandılarŞüphe yok ki, Allah, bir sivri sineği ve ondan küçük bir şeyi misal getirmekten çekinmez. İman etmiş olanlar bunun Rablarından bir gerçek olduğunu bilirler. Kafirler ise; Allah bu misali vermekle ne murad etmiş? derler. Allah onunla bir çoğunu sapıtır, bir çoğunu da hidayete erdirir. Bununla fasıklardan başkasını saptırmaz.
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ …
İnandılarŞüphesiz ki Mü’minler, Yahudiler, Nasrani ve Sabiilerden; kim Allah’a ve ahiret gününe inanıp, salih amelde bulunursa, elbette onların Rabları katında mükafaatları vardır. Hem onlara bir korku yoktur, mahzun da olacak değildirler.
وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا …
İnandılarMü’minlerle karşılaştıkları zaman, inandık derlerdi, birbirleriyle baş başa kaldıklarında, Rabbınızın katında, aleyhinde delil göstersinler diye mi Allah’ın size açıkladığını onlara anlatıyorsunuz, buna aklınız ermiyormu? diye birbirlerini uyarırlardı.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
İnandılarİman edip, salih ameller işleyenler; işte onlar cennetliklerdir. Onlar orada temelli kalıcıdırlar.
وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ
İnandılarEğer onlar inanmış ve sakınmış olsalardı; Allah katındaki sevab daha hayırlı olurdu. Keşke bilselerdi.
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ
İnandılarEy iman edenler; bizi de dinle, demeyin, bizi de gözet, deyin ve dinleyin. Kafirlere elim bir azab vardır.
فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
İnandılarOnlar da, sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse muhakkak doğru yolu bulmuşlardır. Şayet yüz çevirirlerse; şüphesiz ki onlar çekişme içerisindedirle. Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, Semi’dir, Alim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أمن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سلم, وثق, صدق, سكن |
| Zıt Kök | خوف |
| Çekirdek Özet 1 | Kalbin ve zihnin korku, kaygı ve sarsıntıdan kurtularak tam bir sükûnet, karar ve istikrara kavuşması; bir sığınağa veya korunaklı alana girip tehlikeden muaf olma hali. |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın ontolojik tehditlerden korunarak yaratıcısına teslimiyetle güven bulması; hakikati tereddütsüz tasdik etme (iman) ve bu tasdikin doğurduğu içsel ve toplumsal barış hali. |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel ve kolektif düzeyde belirsizlik ve tehdit baskısını sıfırlayan, sorumluluk bilincini (emanet) ve bilgi zemininde sarsılmaz doğrulamayı (tasdik) kuran ilahi emniyet nizamı. |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt zihinsel veya soyut bir kanaat/inanç derekesine indirgenip korkudan arınma, güven verme, emanete sadakat ve fiilî güvenlik boyutlarından koparılması. |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أم | Bir şeyin aslı, esası, yönelinen odak noktası, toplayıcı ve kuşatıcı ana zemin olma; أمم, أمل, أمد, أمت köklerinde görüldüğü üzere bir merkeze yönelme, kararlılık ve sığınma hali. | ن | Çekirdeğin temsil ettiği sığınma ve ana zemine bağlanma vasfına süreklilik, içsel yatışma, sükûnetin kalıcılaşması ve korkunun tamamen izale edilmesi boyutunu ekleyerek emniyet ve güven hissini kurmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Harekete yön veren ilk kudreti, sarsılmaz iradeyi ve güven veren kurucu temeli simgeler. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik, kuşatıcılık | İçine alan, sakinleştiren, dinginlik sağlayan ve varlığı çepeçevre saran koruyucu derinliği temsil eder. |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, canlılık, tohum | Yaşamın devamlılığını, kararlılıkla süregelen içsel canlılığı ve sükûnetin kesintisiz akışını gösterir. |
| أمن | Güçlü bir başlangıç zemininde kuşatıcı bir sükûnet bularak varlığını kesintisizce sürdürme hareketi | Varlığın tehdit algısını aşarak koruyucu bir merkeze sığınması, içsel huzurun devamlı bir kararlılık ve güven zeminine oturması hareketini doğurur. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Fiziksel sarsıntı, ürküntü ve tehlikeden uzak korunaklı bir alana girme; devenin yolculukta sarsılmadan, ürkmeden, metanetle ve güvenle yol alması durumu için kullanılan ناقة أمون nitelemesindeki sağlamlık ve dayanıklılık vasfı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir beytinde güvenilir, emanete sadık ve kendisinden kuşku duyulmayan tüccarı överken bu kökü kullanır: ولقد شهدت التاجر الأمان مورودا شرابه |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Esîr ve erken dönem lügatlerinde geçen meşhur rivayette yıldızların gök kubbe için, Hz. Peygamber’in ise ashabı için birer güven ve asayiş dayanağı olduğunu anlatan النجوم أمنة السماء ifadesindeki koruyucu dayanak ve istikrar unsuru kullanımı. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīwānu’l-A‘şâ.
Sami etimolojik katman
Arapça أمن kökü, Kuzeybatı ve Doğu Sami dillerinde çok güçlü, geniş ve düzenli bir temsil ağına sahip asli bir Afro-Asyatik miras köküdür. İbrancede yer alan א-מ-ן (aman) kökü; sağlam ve sabit olmak, doğrulanmak, sarsılmamak, sadık kalmak ve güven duymak manalarını taşır; nitekim aynı kökten türeyen emet (hakikat, sebat), emunah (sadakat, sarsılmaz güven) ve dua sonlarında teyit bildiren amen sözcüğü doğrudan bu semantik havuzun ürünleridir. Süryanicede ܐܡܢ ('ammin) formu sürekli olmak, sebat göstermek, güvenmek ve emin olmak fiillerini karşılar. Akadcada amānu / emēnu kök biçimi sadık olmak, doğrulamak ve sarsılmaz şekilde inanmak anlam katmanını sürdürür. Kökün Sami dillerindeki ortak semantik çekirdeği fiziksel olarak «dik, sağlam, sarsılmaz, düşmeyecek ve yıkılmayacak biçimde ayakta durma» esasına dayanır. Bu somut fiziksel duruş, zamanla zihinsel düzlemde «şüphe ve tereddütten arınmış doğruluk (tasdik)», ahlaki düzlemde «sadakat ve ahde vefa (emanet)», psikolojik ve toplumsal düzlemde ise «korkunun tamamen yok olması ve sükûnetin yerleşmesi (emniyet)» biçiminde üç temel damara ayrılarak Arapçada en yetkin sentetik ifadesine kavuşmuştur.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أمن | Fiziksel korunaklılık ve sağlamlıktan (nâka emûn) psikolojik sükûnete (emn), oradan zihinsel kabule (tasdik/iman) ve ahlaki sorumluluğa (emanet) doğru organik bir semantik genişleme. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice אמן, Süryanice ܐܡܢ, Akadca amānu | Bütün temel Sami kollarında sarsılmazlık, sebat, doğruluk, güvenilirlik ve tasdik ortak paydasıyla kesintisiz ses ve anlam denkliği gösterir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Antik Mısırca mn (sağlam durmak, kalıcı olmak) | Afro-Asyatik kök akrabalığı düzeyinde sarsılmazlık ve kalıcılık bildiren iki harfli çekirdekle muhtemel kadim irtibat. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT, Gesenius Hebrew Grammar.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أمن | Anlamlı | Güvende olma, sükûnet, tasdik, emanet | Hedef köktür; korkunun zıddı olan içsel ve dışsal emniyeti ifade eder. | Kur'an'da geçer. |
| أنم | Anlamlı | Yaratılmışlar, canlılar, yeryüzü halkı | İnsanları ve canlı mahlukatı kuşatan genel topluluk manasını karşılar. | Kur'an'da geçer (er-Rahmân 55:10). |
| مأن | Anlamlı | Geçim yükünü üstlenme, besleme, barındırma | Bir kimsenin rızık ve nafaka ihtiyacını karşılama ve göğüs boşluğundaki et parçası manasındadır. | Kur'an'da geçmez. Kitābü’l-ʿAyn müsta'mel kaydıdır. |
| منأ | Anlamlı | Men etme, engelleme, bir şeyi tutma | Bir durumun yayılmasını durdurma veya gem vurma manasında nadir kullanımdır. | Kur'an'da geçmez. Kitābü’l-ʿAyn müsta'mel kaydıdır. |
| نأم | Anlamlı | İnilti, kısık ses, hafif fısıltı çıkarma | Sessizce fısıldama veya canlının zayıf bir seda ile ses vermesi durumudur. | Kur'an'da geçmez. Kitābü’l-ʿAyn müsta'mel kaydıdır. |
| نمأ | Anlamlı | Artma, çoğalma, yükselme (nemâ türevi) | Kökün hemzeli biçiminde boy atma, gelişme ve büyüme vurgusu yer alır. | Kur'an'da geçmez. Kitābü’l-ʿAyn müsta'mel kaydıdır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أمن | Merkez | Güven, sükûnet, iman, emanet | Korkunun bertaraf edilmesiyle ulaşılan tam içsel ve dışsal istikrar, tereddütsüz kabul. | Tehdit ve kuşkunun sıfırlandığı korunaklı sükûnet hali. |
| سلم | Komşu | Barış, selamet, teslimiyet, kusursuzluk | أمن korkuyu giderip sükûn verirken, سلم çatışmayı bitirip zarar ve afetten korunmayı sağlar. | Afetten, noksanlıktan ve savaştan uzak olma zeminidir. |
| وثق | Komşu | Bağ, antlaşma, sağlam taahhüt | وثق dışsal bir bağ ve sözleşmeyle güvence kurarken, أمن doğrudan kalbî sükûnet ve sığınmadır. | Çözülmez düğüm, kesin güvence ve misak anlamına odaklanır. |
| صدق | Komşu | Doğruluk, gerçeğe uygunluk, sadakat | صدق bilginin veya sözün vakıaya mutabakatıyken, أمن o doğruya dayanarak kalbin yatışmasıdır. | Gerçekliğin hilafsız ve hilesiz biçimde beyan edilmesidir. |
| سكن | Komşu | Hareketsizlik, durulma, yatışma | سكن dalgalanma ve hareketin durmasıdır; أمن ise korku ve tehlike ihtimalinin zail olmasıdır. | Sarsıntının yerini durağanlığa ve huzura bırakmasıdır. |
| خوف | Zıt | Korku, endişe, kaygı, dehşet | أمن kökünün birincil zıddıdır; beklenen bir zarardan veya tehlikeden ötürü kalbin sarsılmasıdır. | Güvenliğin ve sükûnetin tamamen çökmesi, tehdit baskısı. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أمن | Korkusuzluk, sükûnet, iman, emanet | Çekirdeğin korunaklılık, tasdik, asayiş ve mesuliyet boyutlarının tümünü cem eder. | Kesin |
| Latince | Securitas, Fides, Confidentia | Güvenlik, inanç, sadakat, itimat | Securitas kaygıdan uzaklığı, fides ise akdi ve sadakati karşılar; Arapçadaki tek kökteki tevhit derinliğini bölerek verir. | Güçlü |
| İngilizce | Security, Safety, Faith, Trust | Emniyet, güvenilirlik, inanç, itimat | Security dışsal korumayı, faith ve trust ise içsel inancı ve güveni ayrı kelimelerle karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Sicherheit, Glaube, Vertrauen | Güvenlik, inanç, güvenme hali | Sicherheit emniyet asayişini, Glaube tasdiki, Vertrauen itimadı verir; kök birliği Latin ve Cermen dillerinde parçalanır. | Güçlü |
| Fransızca | Sécurité, Foi, Confiance | Güvenlik, inanç, itimat duyma | Sécurité korkudan muafiyeti, foi kalbî teslimiyet ve tasdiki, confiance birine emanet etme rahatlığını taşır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Dictionnaire Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| آمن / يؤمن / إيمان | Hakikati tereddütsüz doğrulama, tasdik ve teslimiyet | Gayba, vahye ve peygambere şeksiz güven duyarak teslim olma bağlamı (el-Bakara 2:3; Âl-i İmrân 3:84). |
| أمن / أمنة / مأمن | Korkudan kurtulma, barış, asayiş, can ve mal emniyeti | Savaş ve tehdit ortamında inen psikolojik sükûnet veya kentin korunaklı kılınması bağlamı (Âl-i İmrân 3:154; Kureyş 106:4; et-Tevbe 9:6). |
| أمانة / أمانات | Korunması gereken hak, mükellefiyet, emanet, sır | İnsana yüklenen hilafet sorumluluğu veya emanet malların iadesi bağlamı (el-Ahzâb 33:72; en-Nisâ 4:58). |
| أمين | Güvenilir, hıyanet etmeyen, metin şahsiyet vasfı | Peygamberlerin ahlaki sağlamlığı ve Cebrail'in vahiy taşıyıcılığı bağlamı (eş-Şuarâ 26:107; et-Tekvîr 81:21). |
| أمان | Güvence belgesi, himaye akdi, sığınma hakkı | Düşmanın can güvenliği talep ederek koruma altına girmesi bağlamı (et-Tevbe 9:6). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman kavramının mahiyeti, sınırları ve artıp eksilmesi | İmanın kalbin tasdiki mi, dilin ikrarı mı yoksa amellerin de imana dahil mi olduğu; emn ile ye's arasındaki denge. | Kök anlamı zihinsel ve kalbî sarsılmaz kesinlik (tasdik) ekseninde teorikleşmiş ve itikadın kurucu şartı haline gelmiştir. |
| Fıkıh | Emanet hükümleri, eman akdi, müste'men statüsü | Emanete riayet borcu, emanet malın zevalinde tazmin sorumluluğu ve savaş hukukunda düşmana tanınan can güvenliği (emân). | Sözleşmeye bağlı hukuki dokunulmazlık, can-mal güvenliği ve hıyanetin zıddı olan koruma yükümlülüğü. |
| Tefsir | Harem-i Şerif'in güvenliği, emanet ayeti, kalbin mutmain oluşu | el-Ahzâb 33:72'deki «emanet» kavramının teklif, akıl, adalet veya tevhid ile tefsiri; İbrahim'in belde için emniyet duası. | İlahî vaade sarsılmaz teslimiyet, korkuyu silen ilahi lütuf (sekine) ve hilafet mesuliyeti odağında zenginleşme. |
| Hadis | Mümin tanımı, emanete riayet, imanın alâmetleri | «Mümin, insanların canları ve malları hususunda kendisinden emin olduğu kimsedir» nebevi ilkesi etrafında ahlaki güvenlik. | Teori ile ahlakın birleştiği; güven veren, zarar vermeyen, itimat edilen şahsiyet ve toplum inşası. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yaratıcı münasebeti | İman ve ubudiyet | Varoluşsal kaygıyı yok ederek kalbî itminan ve teslimiyeti kurma | İnsan ilahi hakikati tasdik ettiğinde ontolojik güvensizlikten kurtulur ve mutlak sığınağa kavuşur. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik zemin | Kesin bilgi ve yakîn | Şüphe ve zannı bertaraf ederek bilgiye güven aşılama | Doğrulanmış ve sarsılmaz öncüller üzerinde durarak delile dayalı tasdiki neticelendirir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve egemenlik | Asayiş, meşruiyet ve emân | Can, mal ve inanç emniyetini kurumsal koruma altına alma | Yöneticinin tebaaya adaletle güven sağlaması, anarşi ve korku ortamının bertaraf edilmesidir. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet, ticaret ve sözleşmeler | Kredi, güven ve emanet | İşlem maliyetlerini düşürerek sermaye ve tasarrufu koruma | Sahtekarlık ve hıyanet korkusunun kalktığı ortamda dolaşım ve mübadele azami verime ulaşır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Denge durumu (equilibrium), potansiyel kuyu (potential well) ve entropi stabilizasyonu | Fizik ve kimyada bir sistemin dışsal pertürbasyonlara karşı sarsılmadan kararlı bir minimum enerji düzeyinde kalması, sistemik kararlılığın ve sükûnetin sağlanmasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal sermaye (social capital), toplumsal güven (social trust) ve ontolojik güvenlik (ontological security) | Sosyoloji ve psikolojide bireyin ve kurumların geleceğe dair tehdit hissini sıfırlayarak kurdukları rasyonel ve ahlaki itimat ağıdır. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | أمن kökünden türeyen «iman» kelimesinin yalnızca içsel, rasyonel dayanağı olmayan sübjektif bir inanç kanaatine; «emniyet» kelimesinin ise salt polis ve asayiş tedbirine indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; bilginin şüpheden arınarak doğrulanmasını (tasdik), ahlaki güvenilirliği (emin/emanet), toplumsal barışı ve adaleti, ontolojik sükûneti ve korkunun ilahi himaye ile izalesini bir bütün olarak kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İmanın ahlak ve emanet sorumluluğundan kopuk kuru bir aidiyet zannedilmesi; emniyetin ise adaletsiz ve tahakkümcü mekanizmalarla sağlanan sahte bir sükûnetle karıştırılması hatası doğar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem epistemolojik (doğruyu kabul/tasdik), hem teolojik (Allah'a güven), hem ahlaki (emanete sadakat), hem de siyasal-toplumsal (korkusuzluk ve barış) vizyonunun merkezinde bu kök yer alır. Bütün dinî teklifin başlangıç ve bitiş noktasıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İmanın şart koşulduğu ve müminlerin vasıflarının sayıldığı ayetlerde (el-Bakara 2:2-4); Harem bölgesinin dokunulmazlığında (Âl-i İmrân 3:97); emanetin ağırlığını anlatan kozmik bildirimde (el-Ahzâb 33:72) ve nimet-korku ikileminin çözüldüğü surelerde (Kureyş 106:3-4). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mümin olmanın sadece bir kimlik etiketi olduğu zannını yıkar; emniyet vermeyenin, emanete hıyanet edenin ve kalbinde şüpheyle savrulanın hakiki anlamda imana eremeyeceğini göstererek imanı aktif bir güven ve sadakat inşası kılar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSarsıntı, tehlike ve yırtıcılardan korunmuş kapalı/sağlam bir mahalle girmek; devenin sendelemeden metanetle yürümesi gibi fiziki sarsılmazlık ve metanet kazanmak.
- Soyut anlamZihnin şüpheden, nefsin kaygı ve vehimden, toplumun ise zulüm ve anarşiden arınarak hakikate tam bir itimat ve sükûnetle teslim olması hali.
- Sistematik karşılıkBelirsizlik ve tehdit potansiyelini sıfırlayan, ontolojik güvenliği kuran, epistemik tasdiki ahlaki emanet ile birleştiren nizam.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde tehdit, korku ve belirsizlik potansiyelini; bu tehdidin sönümlenmesini temsil eder. sistemin içsel dalgalanma ve huzursuzluk fonksiyonudur; tehdidin sıfırlanmasıyla zamana bağlı dalgalanma sıfıra eşitlenir (). Bu durum sistemin durumunu () başlangıçtaki bozulmamış güven ve fıtrat dengesinde () sabitler ve kesin doğrulama/emniyet katsayısını () tam tasdik ve sükûnet düzeyine ulaştırır.