بلس
ب - ل - س
KÖK- 16 geçiş
- 16 ayet
- 6 sîga
- 13 sözlük
Belas kıl keçesi demektir. Ağzı geniş çuval demektir. “Fuls” dirhemin küçük birimine denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Belas kıl keçesi demektir. Ağzı geniş çuval demektir. “Fuls” dirhemin küçük birimine denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.772 harfباب السين واللام والباء معهما
س ل ب، ل س ب، ب ل س، ل ب س، س ب ل، ب س ل مستعملات
سلب:
كلُّ لِباسٍ على الإنسانِ سَلَبٌ، وسَلَبَ يَسُلُبُ: أخَذَ سَلَبَه، والسَّلَبُ: ما يُسْلَبُ به، والجميع الأسلاب.
والسَّلوب من النّوق: التي يؤخَذُ ولدها، وجمعه سَلائب.
وقيل: هي الناقة إذا أَلْقَت ولَدَها لغير تَمامٍ وجمعه سُلُبٌ، وأَسْلَبَتْ: فَعَلَت ذلك ويقال للشّاء أَسْلَبَتْ.
ويقال: السُّلُبُ: الطِّوال، وفَرَسٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR457 harfأَبْلَسَ من رحمة الله، أي يَئِسَ. ومنه سمِّي إبْليسُ، وكان اسمه عَزازِيلُ. والإِبْلاسُ أيضاً: الانكسار والحزن. يقال: أَبْلَسَ فلانٌ، إذا سكتَ غمَّاً. وأَبْلَسَتِ الناقة، إذا لم تَرْغُ من شدّة الضَبَعَةِ، فهي مِبْلاسٌ. والبَلَسُ بالتحريك: شيء يشبِه التين يكثر باليمن. وأهلُ المدينة يسمون المِسْحَ بَلاساً، وهو فارسيّ معرّب. ومن دعائهم: أرانيك الله على البُلُسِ بالضم، وهي غرائر كبارٌ من مسوحٍ يُجعل
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR15.895 harfس ل ب
سلب ، سبل ، لسب ، لبس ، بلس ، بسل .
سلب : قال الليث : السَّلَب : ما يُسْلَب به والجميعُ الأَسْلاب ، وكلُّ شيء على
الإنسان من اللباس فهو سَلَب ، والفعل سَلَبْتُه أسلُبه سلَباً : إذا أخذتَ سَلَبه . قال : والسَّلوب من النوق الَّتي ترمِي بوَلدِها . وقد أسلبتْ ناقتكُم ، وهي سَلوب : إذا ألقتْ ولدَها قبل أن يتمّ ، والجميعُ السلاَّئب .
اللّحياني : امرأةٌ سَلُوب وسَليبٌ : وهي الّتي يموت زوجُها أو
س ل ب سلب ، سبل ، لسب ، لبس ، بلس ، بسل . سلب : قال الليث : السَّلَب : ما يُسْلَب به والجميعُ الأَسْلاب ، وكلُّ شيء على الإنسان من اللباس فهو سَلَب ، والفعل سَلَبْتُه أسلُبه سلَباً : إذا أخذتَ سَلَبه . قال : والسَّلوب من النوق الَّتي ترمِي بوَلدِها . وقد أسلبتْ ناقتكُم ، وهي سَلوب : إذا ألقتْ ولدَها قبل أن يتمّ ، والجميعُ السلاَّئب . اللّحياني : امرأةٌ سَلُوب وسَليبٌ : وهي الّتي يموت زوجُها أو حميمُها فتسَلَّب عليه . وقال أبو زَيْد : يقال للرّجل ما لي أراكَ مُسْلَباً : وذلك إذا لم يَألَفْ أحداً ولا يَسكُن إليه ، وإنما شُبّه بالوحش ، يقال : إنّه لوحشيّ مُسْلَب ، أي : لا يألَف ولا تنكسر نفسُه . وفي حديث ابنِ عمَر : أن سعيدَ بنَ جُبير دخل عليه وهو متوسِّد مرْفَقَة أَدَمٍ حَشْوها لِيفٌ أو سَلَب . قال أبو عُبيد : سألتُ عن السَّلَب فقيل : ليْس بلِيف المُقْل ، ولكنّه شجرٌ معروف باليَمَن يُعمل منه الحبال وهو أجْفَى من ليفِ المُقْل وأصلَبُ . وأَنشَد شمِر في السَّلَب : فَظلَّ يَنزعِ منها الجِلْد ضَاحِية كما يُنَشْنِشُ كَفُّ الفاتِل السَّلَبا قال : يُنشنِش أي يُحرِّك . قال شمر : والسَّلَبُ : قِشْرٌ من قُشور الشجر يُعمَل منه السِّلال ، يقال لِسوقه سوقُ السَّلاّيين ، وهي بمكةَ معروفة . وقال الليث : السَّلَب : لِيف المُقْل ، وهو أبيَض . قلتُ : غَلِط اللّيث فيه ، وشجرةٌ سُلُبٌ : إذا تَناثَر ورَقُها ؛ قال ذو الرمّة : أو هَيْشَرٌ سُلُب قال شمِر : هَيْشَرٌ سُلُبٌ : لا قِشْرَ عليه . ويقال : اسْلبْ هذه القَصَبة ، أي : قَشِّرها ، وسَلَبُ القصبَةِ والشَّجَرة قِشْرها . وسَلَبُ الذبيحة : إهابُها ورأسُها وأكارِعُها وبطنُها . وسَلبُ الرجل : ثيابُه . وقال رؤبة : يَراعُ سَيْر كاليَراعِ الأَسْلَب اليَراعُ : القَصَب ، والأَسْلابُ : الّتي قد قُشِرت ، وواحد الأسلاب سَلَب وسَلِيب . أبو عبيد : السُّلُب : الثِّياب السُّود التي تَلبَسها النّساء في المآتم ، واحدُها سِلاَب ، وقال لَبيد : يَخْمشْ حُرَّ أوجُهٍ صِحاح في السُّلُب السُّود وفي الأَمْساح وامرأةٌ مسلِّبٌ : إذا كانت مُحِدَّاً تَلبَس الثّياب السُّودَ للحِداد . أبو عُبيد عن الأصمعيّ : السَّلِبُ : الطويل . وقال الليث : فرسٌ سَلِبُ القوائِم : خفيفُ نَقْلِها . ورجُل سَلِب اليَدَين بالطَّعن والضَّرب : خفيفُهما . وثورٌ سَلبُ الطَّعْنِ بالقَرْنِ . وقال غيره : فرسٌ سَلِبُ القوائم ، أي : طويلُها ، وهذا صحيحٌ . ثعلب عن ابن الأعرابي : السُّلْبة : الجُرْدَة ، يقال : ما أَحسَن سُلْبتَها وجُرْدَتها . ويقال للسَّطر من النَّخل : أُسْلوب ، وكلُّ طريقٍ ممتدَ فهو أُسْلوب . قال : والأسلوبُ : الوجهُ والطّريق والمذهب ، يقال : أنتُم في أُسْلوبِ شَرّ ، ويجمع أَساليب . وأَنشَد شمِر : أُنوفُهمْ مِلْفَخْرِ في أُسْلُوبِ أراد من الفَخْر ، فحَذَف النون . أخبرنا ابن منيع قال : حدثنا محمد بن بكار بن الريان ، قال : حدثنا محمد بن طلحة عن الحكم بن عيينة عن عبد الله بن شداد بن الهاد عن أسماء بنت عميس أنها قالت : لما أصيب جعفر أمرني رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : ( تسَلبي ثلاثاً ثم اصنعي ما شئت ) تسلّبي ، أي : البسي ثياب الحداد السود . سبل : قال ابن السِّكّيت وغيرُه : السَّبيل الطّريق يؤنَّثان ويذكَّران ، قال الله تعالى : ( وَإِن يَرَوْاْ سَبِيلَ الرُّشْدِ لاَ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ) ( الأعراف : 46 ) ، وقال : ( قُلْ هَاذِهِ سَبِيلِى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ) ( يوسف : 108 ) ، وجمعُ السَّبيل سُبُل . وابنُ السبيل : المسافرُ الَّذي انقُطِع به وهو يريد الرجوعَ إلى بلدِه ولا يَجد ما يَتبلّغُ به ، فلَهُ في الصَّدَقات نصيب . وقولُ الله : ( وَفِى سَبِيلِ اللَّهِ ) ( التوبة : 60 ) ، أريدَ به الّذي يريد الغَزْوَ ولا يَجِد ما يُبلِّغه مَغْزاه فيُعطَى مِن سَهْمه . وكلُّ سَبِيل أُريدَ به الله جلَّ وعزّ وفيه بِرٌّ فهو داخلٌ في سبيل الله . وإذا حَبَس الرجلُ عُقْدةً له وسَبّل ثمَرَها أو غَلتَها فإنّه يُسلَك بما سَبَّل سُبُل الخير ، يُعْطَى منه ابنُ السّبيل والفقيرُ والمجاهدُ وغيرُهم . وقال الشافعيّ : سَهْمُ سبيلِ الله في آيَة الصَّدَقات يُعطَى منه من أراد الغَزْوَ مِن أهل الصَّدقة فقيراً كان أو غنيّاً . قال : وابنُ السَّبيل عندي : ابنُ السَّبيل من أهل الصَّدَقة الّذي يُريد بلداً غير بلدِه لأمر يلزمه . قال : ويُعطى الغازي الحَمولة والسّلاح والنفقةَ والكسوة . ويُعطى ابنُ السبيل قدر ما يبلّغه البلد الذي يريده في نفَقَته وحَمُولتَه . وقال اللّحياني : المُسْبِل من قِداح المَيْسر : السادسُ وفيه ستّة فُروض ، وله غُنْم ستّة أَنصِباء إن فاز ، وعليه غُرْم ستّة أنصباء إن لم يَفُزْ ، وجمعُه المسَابِل . وحدثنا السعدي قال : حدثنا إبراهيم بن هانىء ، قال : حدثنا عفان قال : حدثنا شعبة قال : أخبرني علي بن مدرك قال : سمعت أبا زرعة بن عمرو بن جرير يحدّث عن خرشة قال : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وآله : ( ثلاثة لا يكلمهم الله ولا ينظر إليهم يوم القيامة ، ولا يزكيهم ) ، قال : قلت : ومن هم خابوا وخسِروا ؟ فأعادها رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ثلاث مرات : المُسبل والمَنَّان والمُنفِّق سلعته بالحلف الكاذب . قال ابن الأعرابي : المسبلُ : الذي يطوّل ثوبه ويرسله إلى الأرض ونحو ذلك . قال النضر رواية أبي دواد . قال الفراء في قوله : ( فَضَلُّواْ فَلاَ يَسْتَطِيعْونَ سَبِيلاً ) ( الإسراء : 48 ) ، قال : لا يستطيعون في أمرك حيلة . وقوله عز وجل : ( لَيْسَ عَلَيْنَا فِى الأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ ) ( آل عمران : 75 ) ، كان أهل الكتاب إذا بايعهم المسلمون قال بعضهم لبعض : ليس للأميين يعني للعرب حُرمة أهل ديننا ، وأموالهم حِلٌّ لنا . وقال الليث : السَّبُولة : هي سُنْبُلة الذُّرَة والأَرُزّ ونحوه : إذا مالت . ويقال : قد أَسْبَلَ الذرعُ إذا سَنْبَل . والفرسُ يُسْبِل ذَنَبه ، والمرأةُ تُسْبِل ذَيْلَها . قال : والسَّبَلَةُ : ما على الشَّفَة العُلْيا من الشَّعر بجمع الشارِبَين وما بينهما . والمرأةُ إذا كان لها هُناك شعر قيل : امرأةٌ سَبْلاء ، والسَّبَلُ : المطرُ المُسبِل . ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : السَّبَلُ : أطرافُ السُّنْبُل . ويقال : أَسبَلَ فلانٌ ثيابَه : إذا طوَّلها وأرسلَها إلى الأرض . وأَسبَلَت السحابة : إذا أَرْخَتْ عَثانينَها إلى الأرض . قال اللّيث : يقال : سَبَلٌ سابِلٌ ، كقولك : شِعْر شاعر ؛ اشتَقّوا له اسماً فاعلاً . وفي الحديث : ( إنه وافر السَّبَلة ) . قال أبو منصور : يعني الشعرات التي تحت اللَّحْي الأسفل . والسَّبلةُ عند العرب : مقدَّم اللحية ، وما أسبل منها على الصدر . يقال للرجل إذا كان كذلك : رجل أسْبَلُ ومسَبَّل . والسابلةُ : المختلفةُ في الطُّرُقات في حوائِجهم والجميع السَّوابل . وقال غيرُه : السَّبلةُ : مقدَّم اللِّحْية ، ورجُلٌ مُسَبَّلٌ : إذا كان طويلَ اللِّحية ، وقد سُبِّل تَسْبيلاً كأنه أُعْطِيَ سَبَلةً طويلة . ويقال : جاء فلانٌ وقد نشرَ سَبَلَته : إذا جاء يتوعَّد ، وقال الشَّمّاخ : وجاءَتْ سُلَيْمٌ قَضَّها بقَضيضها تُنَشِّرُ حَوْلِي بالبقيعِ سِبَالَها ويقال للأعداء : هم صُهْبُ السِّبال ، ومنه قولُه : فظِلالُ السُّيوفِ شَيَّبْنَ رأْسي واعتناقِي في القوْمِ صُهْبَ السِّبالِ وقال أبو زيد : السَّبلة : ما ظَهَر من مقدَّم اللِّحية بعد العارِضين . والعُثْنُون : ما بَطَن . قال : والسَّبلَة : المَنحر من البعير ، وهو التَّريبة ، وفيه ثُغْرة النَّحْر . يقال : وجَأَ بشَفْرَته في سَبَلَتِها ، أي : مَنْحَرِها . وإن بَعيرَك لحسَن السَّبلة : يريد رِقَّة خده . قلتُ : وقد سمعتُ أعرابياً يقول : لَتَمَ بالتاء فلان في سَبلةِ بعيره : إذا نَحَره فطَعَن في نحرِه ؛ وكأنّها شَعَرات تكون في المَنْحر . وأسْبِيل : اسمُ بلد . قال خَلَف الأَحمر : لا أَرضَ إلاّ اسْبِيلْ وكلُّ أرضٍ تَضْليلْ وقال النَّمِر بنُ تَوْلَب : بإسْبِيلَ ألقَتْ به أُمُّهُ على رأسِ ذِي حُبُكٍ أَيْهمَا ثعلب عن ابن الأعرابي : السُّبْلةُ : المَطْرَةُ الواسعة . وقال أبو زيد : السَّبل : المَطر بين السحاب والأَرض حين يَخْرُج من السحاب ولم يَصل إلى الأَرض . وقد أسبَلَتِ السماءُ إسْبالاً ، ومِثْل السَّبل العثانين ، واحدُها عُثْنون . ومَلأَ الإناءَ إلى سَبَلتِه ، أي : إلى رَأْسِه . بسل : قال الله جلّ وعزّ : ( أُوْلَائِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُواْ بِمَا كَسَبُواْ ) ( الأنعام : 70 ) . قال الحسن : ( أُبْسِلُواْ ( أُسْلِمُوا بجرائرهم ، ) أَن تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ ) ( الأنعام : 70 ) ؛ أي : تسلم للهلاك . قال أبو منصور : أي لئلا تسلم نفس إلى العذاب بعملها . والمسْتَبْسِلُ : الذي يقع في مكروه ولا مخلص له منه ، فيستسلم موقناً لهلكه . وأخبرَني المنذرِيُّ عن الأَسديّ عن الرِّياشي قال : حدّثنا أبو مَعْمَر ، عن عبدالوارث عن عمرو ، عن الحسن في قوله تعالى : ( أُبْسِلُواْ بِمَا كَسَبُواْ ) ( الأنعام : 70 ) قال : أُسلِموا . قال : وأَنشدَنا الرِّياشيّ : وإبْسالِي بَنِيَّ بغيرِ جُرْمٍ بعَوْناه ولا بِدَمٍ مُراقِ قال : وقال الشَّنْفَرَى : هُنالِك لا أَرْجُو حَياةً تسرُّني سَميرَ اللَّيالي مُبْسَلاً لجرَائري أي : مُسلَماً . ثعلب عن ابن الأعرابيّ في قوله : ( أَن تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ ) ( الأنعام : 70 ) ، أي : تُحبَس في جهنّم . وقال الفرّاء في قوله : ( أُوْلَائِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُواْ ) ( الأنعام : 70 ) ، أي : ارُتهِنوا ، ونحو ذلك قال الكَلْبيّ ، ورُوِي عنه أُهلِكوا . وقال مجاهد : فُضِحوا . وقال قَتادة : حُبِسوا . وأخبرني المنذرِيّ عن أبي الهَيْثم أنّه قال : يقال : أَبْسَلْته بجَرِيرَتِه ، أي : أَسَلَمْتُه بها . قال : ويقال : جَزيْتُه بها . قال : وبسلْتُ الرّاقِيَ : أعطيتُه بُسْلَتَه ، وهي أجرتُه . وأخبَرَني المنذريُّ عن المفضَّل بن سَلَمة أنَّه قال البَسْل من الأضداد . هو الحَرَام والحلال جميعاً ، وقال الأعشَى في الحَرام : أجارَتَكُمْ بسْلٌ علينا مُخرَّمٌ وجارَتُنا حِلٌّ لكمْ وحَلِيلُها وقال ابن هَمّام في البسل بمعنى الحَلال : أينفذ ما زِدْتُم وتُمحَى زِيادَتِي دَمِي إن أجِيزَتْ هذه لكم بَسْلُ وأخبرني ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : البَسْل : المُخَلَّى في هذا البيت . وقال أبو طالب : البَسْلُ أيضاً في الكِفاية . والبَسْل أيضاً في الدُّعاء ، ويقال : بسْلاً له ، كما يقال : وَيْلاً له ، قال : وقال ثعلب : البَسل : اللَّحْيُ في المَلامِ ، رواه عن ابن الأعرابي . ورَوَى أبو عمر عن ثَعْلب عن عمرو عن أبيه قال : البَسل : الحلال . والبَسلُ : الحرام . والبَسلُ : أخذُ الشيء قليلاً قليلاً ، والبَسلُ : عُصارة العُصْفُر والحِنّا ، والبَسلُ : الحَبْس . وقال ابن هانىء : قال أبو مالك : البَسل يكون بمعنى حَلالٍ وبمعنَى حرام ، وبمعنى التَّوكيد في المَلام ، مِثْل قولِك تَبّاً . قلتُ : سمعتُ أعرابيّاً يقول لابن له عَزَم عليه فقال له : عَسْلاً وبسْلاً ، أراد بذلك لَحْيَه ولَوْمَه . وأخبَرَني المنذريُّ عن ابن الهيثم أنه قال : يقول الرَّجُل بسْلاً : إذا أراد أمِين في الاستجابة . وقال الليث : بسل الرجلُ يَبْسل بسولاً فهو باسِل . وهي عُبوسَةُ الشّجاعة والغضب . وأَسَدٌ باسِلٌ . واستبسلَ الرجُل للموت : إذا وَطَّن نفسه عليه واستَيْقَنَ به . وابتَسل الرجُل : إذا أَخَذ على رُقْيته أَجْراً . قال : وإذا دعا الرجُل على صاحبه يقول : قَطَع الله مَطاكَ ، فيقول الآخَر : بسلاً بسلاً ، أي : آمين آمين ، وأَنشَد : لا خابَ مِن نَفْعِك من رَجَاكَا بَسْلاً وعادَى اللَّهُ مَن عاداكا ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : ضَاف أعرابيٌّ قوماً فقال : ائتوني بكُسعٍ جَبِيزات وبَنسيلٍ من قَطَاميَ ناقس . قال : والبسيلُ : الفَضْلة . والقَطَاميُّ : النَّبيذ . قال : والناقس : الحامض . والكُسَع : الكِسَر . والجَبِيزَات : اليابسات . وتَبَسَّل لي فلانٌ : إذا رأيتَه كَرِيهَ المَنظَر . قال أبو ذؤيب : وكنت ذنوب البئر لما تُبُسِّلت أي : كرهت . ويجوز : لما تَبَسَّلت . وبَسّل فلان وجهه تبسيلاً : إذا كرّهه . أبو عُبيد : البسالة : الشَّجاعة . والباسِلُ : الشديد . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : البسل : الشّدّة . والبسل : نَخْل الشيء في المُنخل . والبَسْل بمعنى الإيجاب . وكان عمرُ يقول في آخِر دعائه : آمينَ وبَسْلاً ، معناه : يا رَبِّ إيجاباً . وقال أبو عَمْرو : الحنظل المُبَسَّل : أن يُؤكَل وحدَه ، وهو يُحرِق الكَبِد ، وأَنشد : بئسَ الطعامُ الحَنظَلُ المبَسَّلُ تَيْجَعُ منه كَبِدي وأَكْسَلُ بلس : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : البُلُس بضمّ الباء واللام العَدَس وهو البَلْسُ . قال : والبَلَس : ثَمَرُ التِّين إذا أَدْرَك ، الواحدة بَلَسة . قال : ويقال : اللّبنُ الذي يَسيل من خُضَر التِّين : النّسَل . وقال أبو منصور : وكنت أَغفلت النسل في بابه فأتيته في هذا الباب . أبو عُبيد عن أبي عُبَيدة قال : ومما دخل في كلام العَرَب من كلام فارس : المِسْحُ تُسَمِّيه البَلاَس بالباء المشبعة وجمعُه بُلُس . قال غيره : يقال لبائعه : البَلاّس . وقال الفراء : المبلس : اليائس ، ولذلك قيل للذي يسكت عند انقطاع حجته ، ولا يكون عنده جواب : قد أَبْلَس ، وقال العَجّاج : قال نَعَمْ أعرِفه وأبْلَسَا أي : لم يُحْرِ إليَّ جواباً ، ونحو ذلك قال يونس وأبو عبيدة في المُبْلِس . وقيل : إنَّ إبليسَ سُمّيَ بهذا الاسم لأنّه لمّا أَوِيسَ مِن رَحمة الله أَبلَسَ إبلاساً . وجاء في حديثٍ آخَرَ : ( من أحَبَّ أن يَرِقَّ قلبُه فليُدْمِن أكل البَلَس ) ، وهو التِّين ، إن كانت الرّواية بفتح الباء واللام ، وإن كانت الرّواية البُلْس فهو العَدَس . وفي حديث عطاء : البُلْسنُ وهو العدس . وقال اللّحياني : ما ذقتُ عَلوساً ولا بَلُوساً ، أي : ما أكلت شيئاً . وقال الليث : مَلَسانٌ : شَجَرٌ يُجعَل حَبُّه في الدّواء ، قال : ولحَبّه دُهْن يُتَنافَس فيه . قلتُ : بَلَسان : أَراه رُوميّاً . وقال أبو بكر : الإبلاس : معناه في اللغة القنوط ، وقطع الرجاء من رحمة الله ، وأنشد : وحضرتُ يوم خميس الأخماسْ وفي الوجوه صفرةٌ وإبلاسْ وقال : أبلس الرجلُ : إذا انقطع فلم تكن له حجة . وقال : به هَدَى الله قوماً من ضلالتهم وقد أُعِدّت لهم إذا أبلسوا سَقَرُ لبس : قال الله جلّ وعزّ : ( وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِم مَّا يَلْبِسُونَ ) ( الأنعام : 9 ) ، يقال : لَبَسْتُ الأمرَ على القوم ألبِسه لَبْساً : إذا شَبهتَه عليهم وجعلتَه مُشكِلاً ، وكان رُؤَساء الكفّار يَلبِسُون على ضَعَفَتِهمْ في أمرِ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) فقالوا : هلاّ أنزِل إلينا مَلَك ؟ فقال الله تعالى : ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً ) ( الأنعام : 8 ) ، فرأوا المَلَك رَجُلاً لكان يَلحَقهم فيه من اللَّبْس مِثْل ما لَحِق ضَعَفَتَهم منه . وقال ابن السكّيت : اللَّبْس : اختلاط الأمر ، يقال في أمرهم لَبْس . قال : ويقال : كُشِفَ عن الهَوْدج لِبْسُه . قال : ولِبْس الكَعبة : ما عليها من اللِّباس ، وقال حُميدُ بن ثَور : فلمّا كَشَفْن اللِّبْس عنه مَسَحْنَه بأطرافِ طَفْلٍ زانَ غَيْلاً مُوَشَّمَا يصف فرساً خدمته جواري الحي . قال : ويقال : لبَسَت عليه الأمرَ فأنا أَلبِسه لَبْساً : إذا خَلَطْتَه عليه حتى لا يَعرفَ جِهتَه . ولبِسْت الثوبَ ألبَسه لُبْساً . وقال الله جلّ وعزّ : ( وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّكُمْ ) ( الأنبياء : 80 ) ، قالوا : هي الدُّروع تُلبَس في الحَرْب . وثوبٌ لَبِيس : إذا أُكثِر لُبْسه . ومُلاءَةٌ لَبِيس بغير هاء . وقال اللّيث : اللَّبَسة : بقْلة . قلتُ : لا أَعْرِف اللَّبَسَة في البُقول ، ولم أَسمَع بها لغير اللّيث . واللِّبْسة : حالةٌ من حالات اللُّبْس ، ولبِستُ الثوبَ لَبْسةً واحدة ، ويقال : لبِستُ امرأةً ، أي : تمتّعت بها زَماناً ، ولَبِستُ قوماً ، أي : تملّيتُ بهم دَهْراً . وقال الجَعْدِيّ : لَبستُ أُناساً فأَفنَيْتُهمْ وأفنَيْتُ بَعدَ أُناسٍ أُناسَا ويقال : ألبست الشيء بالألف إذا غطيته . يقال : ألبست السماءُ السحابَ : إذا غَطَّتها . ويقال : الحرة الأرض التي لبستها حجارة سود . ولبِست الثوب لبساً . ولبَست عليه الأمر ألبِسه : إذا خلطته . وقول الله جلّ وعزّ : ( جَعَلَ لَكُمُ الَّيْلَ لِبَاساً ) ( الفرقان : 47 ) ، أي : تَسكُنون فيه ، وهو مشتمِل عليكم . وقال في النساء : ( هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ ) ( البقرة : 187 ) ، قيل : المعنى : تُعانِقوهُنّ ويعانِقْنَكم . وقيل أيضاً : ( هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ ( ، أي : كلُّ فريق منكم يَسكُن إلى صاحبه ويُلابِسه . كما قال : ( وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا ) ( الأعراف : 189 ) ، والعَرَبُ تسمِّي المرأة لِباساً وإزاراً ، وقال الجَعْديّ يصف امرأةً : إذا مَا الضَّجِيع ثَنَى عِطْفَهُ تَثَنّتْ فكانتْ عليه لِباسَا وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ ) ( النحل : 112 ) ، جاعوا حتى أَكَلوا الوَبَر بالدّم ، وبلغ منهم الجُوع الحَال التي لا غايَة بعدَها ، فضُربَ اللِّباسُ لِمَا نالهم مَثَلاً لاشتماله على لابِسه . وأخبَرَني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : من أمثالهم : ( أَعرَضَ ثوبُ المُلْبِس ) ، ويقال : ثوبُ المُلْبَس . ويقال : ثوب المَلْبَس ، ويقال : ثوب المُلْبس . يضرب هذا المثل لمن اتسعت قرفته ، أي : كثر من يتهمه فيما سرقه . قال : والمُلْبِس : الّذي يُلبِسُك ويُحلِّك . والمِلْبَس : اللباس بعَيْنه ، كما يقال : إزار ومِئْزَر ، ولِحاف ومِلْحَف . ومن قال : المَلْبَس أراد ثوبَ اللُّبْس . كما قال : وبَعدَ المَشيبِ طُول عُمْرٍ ومَلْبَسا ورُوِي عن الأصمعيّ في تفسير هذا المثل قال : يقال ذلك للرّجل يقال له : ممّن أنت ؟ فيقول : مِن مُضَر ، أو من رَبيعة أو من اليمَن ، أي : عمَمْتَ ولَم تَخُصَّ . وقال أبو زيد : يقال : إنّ في فلانٍ المَلْبَسا ، أي : ليس به كِبْر ، ويقال : كِبَر ، ويقال : ليس لفلانٍ لَبِيس ، أي : ليس له مِثل ، وقال أبو مالك : هو من المُلابَسة ، وهي المُخالَطة . قال : ويقال : لَبِسْتُ فلانة عُمْرِي ، أي : كانت معي شَبابي كلّه ، والتَبَس عليّ الأمرُ يَلتَبِس ، أي : اختَلَط ، وتَلبَّسَ حُبُّ فلانةَ بدَمي ولَحْمي ، أي : اختَلَط . شَمِر : قال أبو عمرو : يقال للشيء إذا غطاه كله : ألبسه ، ولا يكون لبسه ، كقولهم : ألبسنا الليل . وألبس السماءَ السحابَ ، ولا يكون : لبِسْنا الليل . ولا لبس السماءُ السحابَ . قال الشيخ : ويقال : هذه أرض ألبستها حجارة سود ، أي : غطتها . والدَّجْنُ : أن يُلبس الغيمُ السماء . وفي الحديث : ( فيأكل ما يتلبَّس بيده طعام ) ، أي : لا يَلزَق به لنظافة أكله . وفي المَوْلد والمَبْعَث فجاء الملك فشقّ عن قلبه . قال : ( فخفت أن يكون قد التُبس بي ) ، أي : خولطت . من قولك : في رأيه لَبْسٌ ، أي : اختلاط . ويقال للمجنون : مخالَط . لسب : الحرّاني عن ابن السكّيت أنه قال : لَسبَتْه العقربُ تَلْسِبُه لَسْباً : إذا لَسَعَتْه ، ويقال : لَسِبتُ العَسَل والسَّمْن أَلْسَبه لَسْباً : إذا لَعِقْته . وقال الليث : لسَبته الحيّةُ لَسْباً ، وأكثرَ ما يُستعمَل في العقرب .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR19.887 harf(باب الباء واللام وما يثلثهما في الثلاثي)
(بلم) الباء واللام والميم أصلان: أحدهما ورمٌ أو ما يشبهه، والثاني نَبْتٌ.
فالأوّل بَلَمٌ، وهو داءٌ يأخُذُ الناقةَ في حَلْقَة رَحِمِها. يقال أَبْلَمَتِ الناقةُ إذا أخَذَها ذلك. الفَرَّاء: أَبْلَمَتْ وبَلِمَتْ إذا ورِمَ حَياؤُها.
قال أبو عُبيدٍ: ومنه قولهم لا تُبَلِّمْ عليه أي لا تُقَبِّحْ. قال أبو حاتم: أَبلَمَتِ البَكْرَة إذا لم تَحْمِلْ قَطُّ؛ وهي
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR611 harf- الإبلاس: الحزن المعترض من شدة البأس، يقال: أبلس، ومنه اشتق إبليس فيما قيل. قال عز وجل: ﴿ويوم تقوم الساعة يبلس المجرمون﴾ [الروم/12]، وقال تعالى: ﴿أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون﴾ [الأنعام/44]، وقال تعالى: ﴿وإن كانوا من قبل أن ينزل عليهم من قبله لمبلسين﴾ [الروم/49].
ولما كان المبلس كثيرا ما يلزم السكوت وينسى ما يعنيه قيل: أبلس فلان: إذا سكت وإذا انقطعت حجته، وأبلست الناقة فهي مبلاس: إذا لم ترع من شدة
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR174 harfب ل س
ناقة مبلاس: لا ترغو من شدة الضبعة وقد أبلست.
ومنه: أبلس فلان فهو مبلس إذا سكت من يأس " وهم فيه مبلسون ".
وتقول: حب البلس أنساني حب البلسان وهو التين.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.631 harfأَبْلَسَ الرجلُ: قُطِعَ به؛ عن ثعلب. وأَبْلَس: سكت. وأَبْلَسَ من رحمة اللَّه أَي يَئِسَ ونَدِمَ، ومنه سمي إبليس وكان اسمه عزازيلَ. وفي التنزيل العزيز: يومئذ يُبْلِسُ المجرمون. وإِبليس، لعنة اللَّه: مشتق منه لأَنه أُبْلِسَ من رحمة اللَّه أَي أُويِسَ. وقال أَبو إِسحق: لم يصرف لأَنه أَعجمي معرفة.
والبَلاسُ: المِسْحُ، والجمع بُلُسٌ. قال أَبو عبيدَة: ومما دخل في كلام العرب من كلام فارس المِسْحُ تسميه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR149 harf* ب ل س * * أبْلَسَ * من رحمة الله أي يئس ومنه سمي * إبليسُ * وكان اسمه عزازيل و * الإبْلاسُ * أيضا الانكسار والحزن يقال * أبْلَسَ * فلان إذا سكت غما
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.767 harfالبلس، محركة: من لا خير عنده، أو هو الذي عنده إبلاس وشر. البلس: ثمر كالتين يكثر باليمن، قاله الجوهري، قيل: هو التين نفسه إذا أدرك، والواحدة بلسة. البلس، بضمتين، وفي التكملة مضبوط بالتحريك: جبل أحمر ضخم ببلاد محارب بن خصفة. البلس: العدس المأكول، كما جاء في حديث عطاء حين سأله عنه ابن جريج، وفي حديث آخر: من أحب أن يرق قلبه فليدمن أكل البلس هكذا الرواية، ومن المحدثين من ضبطه بالتحريك، وعنى به
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.262 harfابلس
4 ابلس ابلس , (inf. n. اـِبْلَاسٌ, S, &c.,) He despaired, (A boo-Bekr, S, M, Msb, K,) or gave up hope, (A boo-Bekr, TA,) مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ of the mercy of God. (A boo-Bekr, S, TA.) ― -b2- He became broken [in spirit], and mournful. (S, TA.) ― -b3- He was, or became, silent, (S, M, A, Msb,) returning no reply, or answer, (TA,) by reason of grief, (S,) or of despair. (A.) ― -b4- He was, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR364 harfبَلَسَ
بَلَسَ
a. Was discouraged, mournful, despondent, disheartened.
أَبْلَسَ
أَبْلَسَ IV ,
a. Was broken-spirited.
b. [ Min ], Despaired of.
c. Caused to despair.
بُلُس
بُلُس 10 ,
a. Lentils.
بَلَاْس
بَلَاْس 22 , P. ,
a. Sackcloth.
b. Horsecloth.
اِبْلِيْس
اِبْلِيْس 39 , ( pl. أَبَاْلِسَة 37t , أَبَاْلِيْسُ 69 ),
a. Satan, devil, demon, fiend.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok19.383 harfبلس
بَلَسَ - يَبْلُسُ - إِبْليْس - أَبْلَسَ - يُبْلِسُ - مُبْلِس
بَلَسَ - يَبْلُسُ + كائن + من شيء أوأمر: يصاب بالدهشة والوجوم لخيبة أمله منه: ييأس وينقطع أمله ورجاؤه من أمر أو شيء فيكتئب بشدة ويصاب بالذهول والحيرة ولا يدري ماذا يفعل فيسكت ولا ينطق ببنت شفة
إِبْليْس: على وزن"إفعيل" اسم فاعل مبالغة " بَلَسَ - يَبْلُسُ " أو" أبْلَسَ -
Mücavir kökler46 mücavir (70 toplam)
- سجد
8 ortak ayet · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
- أدم
5 ortak ayet · Edim dibalı deri demektir
- أبي
3 ortak ayet · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
- ملك
5 ortak ayet · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
- بوب
2 ortak ayet · Bab kapı demektir
- فتح
2 ortak ayet · Feth, kapının açılması demektir
- فتر
1 ortak ayet · Fetr (te) Baş parmak ile işaret parmağı arasındaki mesafe…
- كون
8 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- كبر
3 ortak ayet · Yaşlı adamdır
- خلق
3 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- طين
1 ortak ayet · Döllenmiş yumurta
- بغت
1 ortak ayet · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
Geçtiği ayetler(16)
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ
İblisHani meleklere: Adem’e secde edin demiştik de onlar hemen secde edivermişlerdi. Sadece şeytan kaçınmış, büyüklük taslamış ve kafirlerden olmuştu.
وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ
İblisAndolsun ki; sizi yarattık, sonra size şekil verdik, sonra da meleklere dedik ki: Adem’e secde edin. Hemen secde ettiler. Ancak İblis müstesna. O, secde edenlerden olmadı.
إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ
İblisAncak İblis secde edenlerle beraber olmaktan çekinerek dayattı.
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا
İblisHani meleklere demiştik ki: Adem’e secde edin. Onlar secde etmilerdi. Sadece İblis müstesna. Ve demişti ki: Çamurdan yaratmış olduğuna mı secde edeceğim?
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ …
İblisHani meleklere; Adem’e secde edin, demiştik de İblis’ten başka hepsi secde etmişti. O ise, cinnlerden olduğu için Rabbının emrinden dışarı çıkmıştı. Şimdi siz, beni bırakıp da size düşman olan, onu ve soyunu mu dost ediniyorsunuz? Zalimler için ne kötü bedeldir bu.
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى
İblisHani meleklere demiştik ki: Adem’e secde edin. İblis’ten başka hepsi secde etmiş, o ise dayatmıştı.
وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ
İblisİblis’in askerleri de topluca.
إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ
İblisYalnız İblis, büyüklük tasladı ve kafirlerden oldu.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بلس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | يئس, قنط, حزن, صمت |
| Zıt Kök | رجو |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir keder, baskı veya delilsizlik karşısında nutku tutulup ümitsizce susma, donup kalma ve hareket kabiliyetini yitirme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi azap, hesap anı veya hakikatle yüzleşme esnasında suçluların içine düştüğü mutlak çaresizlik, şaşkınlık ve ümitsizlik hali |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde kibre kapılarak rahmetten kovulan ve hayırdan büsbütün ümidini kesen varoluşsal kopuş (İblis) ve bu kopuşun doğurduğu psikolojik çöküntü |
| Kritik Hata Riski | Kökü ve ondan türeyen «İblis» ismini yalnızca metafizik bir özel isim veya basit bir «üzüntü» olarak görüp; ontolojik hayret, delilsizlikten doğan mutlak sessizlik ve ümitsizlikten donakalma boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بل | Islaklık, temas, akma, gevşeme, bir durumdan diğerine süzülme ve yayılma; بلد (yerleşikleşme/donuklaşma), بلع (içe çekip yutma), بلغ (son sınıra ulaşma) ve بلو (aşınma/yıpranma/denenme) köklerinde olduğu gibi bir sınırın veya durumun içine girip orada erime veya yoğunlaşma hareketi | س | Çekirdeğin taşıdığı süzülme ve gevşeme anlamına س harfinin tutunma, sürtünme ve keskinleşme niteliği eklenerek; durumun akıp gitmesi engellenmiş, hareket bir noktada tıkanarak derin bir sessizliğe, içe kapanmaya, hayret ve ümitsizlik içinde donup kalmaya dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Varlığın veya durumun bir sınır, mahfaz veya iç uzay içine hapsolmasını, durumun kendi içine kapanmasını temsil eder. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dıştan gelen bir yönlendirmeyi, sevk edici gücü veya durumun kaçınılmaz bir sınıra doğru itilmesini simgeler. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Bir noktada saplanıp kalmayı, sürtünmeyi, takılmayı ve direncin kırılarak hareketsiz kalışını ifade eder. |
| بلس | İçsel bir baskı altına girip sevk edildiği sınırda takılıp donakalma | Bireyin iç dünyasında (ب) karşılaştığı ezici bir sevk ve baskı karşısında (ل) çaresizce takılıp kalması, ileri veya geri gidemeyerek susması ve ümidini keserek donuklaşması (س) hareketini oluşturur. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin aşırı çiftleşme arzusu ve şehvet baskısı yüzünden böğürmeyi bırakıp sesini kesmesi ve öylece donup kalması (أبلست الناقة); ayrıca delili tükenen veya ağır bir yük altında kalarak ne cevap vereceğini bilemeyip nutku tutulan kimsenin suskunluğu. Farsçadan ödünçlenen kaba dokunmuş kıl çuval veya keçe (البَلاس) anlamı da somut kapanma bağlamında erken dönemde yerleşmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Ahmer’in beytinde derin keder ve şaşkınlıktan dili tutulmuş kişi anlamında geçer: عُوجي ابنَةَ البَلَسِ الظَّنُونِ فقد / يَرْبُو الصَّغِيرُ ويُجْبَرُ الكسْرُ |
| Erken Arapça kullanım | Ru’be b. el-Accâc’ın babası el-Accâc’ın şiirinde delili kesilip cevap veremeyen kişinin susması anlamında kullanılmıştır: قالَ: نَعَمْ أَعْرِفُهُ، وأَبْلَسا |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Tahdhīb al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça بلس kökü, klasik sözlükbilimcilerin çoğunluğunca tek bir anlamsal köke (ye’s, nutkun tutulması, hayırdan ümidin kesilmesi) irca edilir. Kökün türevi olan «İblîs» kelimesinin etimolojisi konusunda filologlar iki ana çizgiye ayrılır. Birinci yaklaşım kelimenin saf Arapça olduğunu, hayırdan büsbütün ümidini kesmesi ve rahmetten tardedilmesi sebebiyle (أُبْلِسَ من رحمة الله) «if‘îl» vezninde türetildiğini savunur. İkinci yaklaşım ise kelimenin Grekçe «diabolos» (iftira atan, arayı bozan) kelimesinden Süryanice kanalıyla Arapçaya geçmiş bir ödünçleme olduğunu öne sürer; gayr-ı munsarif oluşu da alemiyet ve ucme illetlerine bağlanır. Bununla birlikte, Sami dillerinde kökün somut yansımaları (kaba örtü, çuval, yas ve keder giysisi olan keçe) mevcuttur; nitekim İbranicede «balas» (incir toplamak/yarmak) kökü ile Süryanice «blas» formları fonetik yakınlık gösterse de, Kur’an’daki kullanımın kavramsal ekseni tamamen içsel çöküntü, apışıp kalma ve ümitsizlik semantiği üzerine kuruludur.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أبلس fiilinden türeyen sessizlik, ümitsizlik ve donakalma hali | Arap dilinin kendi iç kuralları içinde delilsiz kalıp susan, hayırdan ümidi kesilen kişi için kullanılan somut bedensel ve psikolojik tasvirdir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice keder, kaba örtü veya incirle ilgili kullanımlar | Kaba çuval (belâs) ve keder semantiği Sami havzasında temas halinde gelişmiştir; «İblis» lafzının bu kökle anlamsal meczedilişi güçlü bir iç Arapça tasarruftur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Grekçe «diabolos» (διάβολος) kelimesiyle fonetik ve kavramsal kesişme | «İblis» isminin yabancı menşeli olduğunu savunan dilciler bu kelimeyi Grekçe kökene bağlar; ancak kökün fiil ve sıfat formları (mublisûn) saf Sami ve Arap morfolojisine aittir. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, el-Müfredât, Arthur Jeffery.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بلس | Anlamlı | Ümitsizliğe düşmek, nutku tutulmak | Şaşkınlık ve delilsizlik sebebiyle çaresizce donup kalmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بسل | Anlamlı | Yasaklamak, hapsetmek, şiddet göstermek | Bir şeyi rehin tutmak, helak ve cezaya teslim etmek, asık suratlı olmak | Kur'an'da geçer; baskı ve sınırlandırma yönüyle yakın ilişkilidir |
| لبس | Anlamlı | Giymek, örtmek, karıştırmak | Bir nesneyi veya gerçeği başka bir şeyle örterek görünmez kılmak | Kur'an'da geçer; hakikatin perdelenmesi yönüyle irtibatlıdır |
| لسب | Anlamlı | Sokmak, ısırmak, yalamak | Zehirli böceğin sokması, acının bedene aniden sirayet etmesi | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir |
| سبل | Anlamlı | Salıvermek, uzatmak, yol | Yağmurun veya elbisenin aşağı sarkması, üzerinde yürünmeye açık açık yol | Kur'an'da geçer; serbest akış ve yol imgesidir |
| سلب | Anlamlı | Çekip almak, soymak, yoksun bırakmak | Bir şeyin üzerindeki örtüyü veya hakkı zorla çekip almak | Kur'an'da geçer; varlığın imkândan yoksun bırakılması yönüyle hedef kökle zıttır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بلس | Merkez | Çaresizlikten donakalma ve ümidi kesme | Beklenmedik bir baskı, azap veya delilsizlik karşısında nutku tutularak büsbütün sessizleşme | Hem içsel tükenişi hem dışsal donukluğu ve suskunluğu aynı anda ifade eder |
| يئس | Komşu | Ümidin kesilmesi | Bir şeyin gerçekleşme ihtimalinden zihnen ve kalben tamamen vazgeçme | بلس kökündeki dehşet, şaşkınlık ve nutkun tutulması boyutunu her zaman içermez; yalın ümitsizliktir |
| قنط | Komşu | İleri derecede ye's ve karamsarlık | Ümitsizliğin dışa vuran, insanı hareketsiz bırakan şiddetli hüzün ve bezginlik boyutu | Kederin ağırlığına odaklanır; بلس kökündeki gibi delilsiz kalıp susma şartı yoktur |
| صمت | Komşu | Suskunluk | Bilerek veya iradi olarak söz söylemeyi terk etme | بلس kökündeki suskunluk iradi değil, şok ve çaresizlik sonucu dilin tutulmasıdır |
| رجو | Zıt | Ümit ve beklenti | Hayırlı bir neticeyi arzu ve ümitle bekleyerek geleceğe yönelme | بلس kökündeki mutlak tıkanma ve ye'sin tam karşıtıdır; hareketi ve güveni doğurur |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بلس | أبلس / يئس وسكت من شدة الحيرة | Beklenmedik bir felaket veya hüccetsizlik karşısında ümidini kesip donakalmak | Kesin |
| Latince | Desperare, obmutescere | Ümidini kesmek, dili tutulup susmak | Desperare yalnızca ümitsizliği verirken, obmutescere sessizlik yönünü karşılar; kökün iki boyutunu tek sözcük karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | Despair, dumbfounded, despondent | Ümitsizliğe düşmek, şaşkınlıktan dili tutulmak | Dumbfounded şaşkınlık ve donakalmayı, despondent ise derin ümitsizliği karşılar; Kur'an'daki iki boyutu birlikte taşırlar | Güçlü |
| Almanca | Verzweifeln, verstummen | Çaresizce ümitsizliğe düşmek, nutku tutulmak | Verzweifeln varoluşsal ye'si, verstummen ise şok karşısındaki suskunluğu yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Être consterné, désespérer | Dehşete kapılıp donakalmak, ümitsizliğe düşmek | Consterné kelimesi tam olarak zihnin felç olması ve nutkun tutulması durumunu karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| إبليس (İsm-i has) | Kibri yüzünden ilahi emre karşı gelen ve rahmetten ümidini kesen varlık | Âdem’e secde emrine karşı direniş ve şeytanın ontolojik adı bağlamında (örnek: Bakara 2:34, İsrâ 17:61, Tâhâ 20:116, Sâd 38:74) |
| مبلسون / مبلسين (İsm-i fâil) | Beklenmedik azap karşısında nutku tutulan, apışıp kalan ve ümidini kesen suçlular | Ansızın gelen ilahi azap, kıyamet ve cehennem azabı bağlamında (örnek: En'âm 6:44, Mü'minûn 23:77, Zuhruf 43:75) |
| يبلس (Muzâri fiil) | Kıyamet koptuğunda günahkârların şaşkınlıktan susması ve ümidini yitirmesi | Kıyametin kopuş anındaki dehşet ve suçluların savunusuz kalması bağlamında (örnek: Rûm 30:12) |
| مبلسين (Yağmur öncesi durum) | Kuraklık ve çaresizlik sebebiyle ümitsizliğe düşen kimseler | Rahmet yağmuru inmeden önceki psikolojik çaresizlik ve kuraklık bağlamında (örnek: Rûm 30:49) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytanın mahiyeti, isyanı, hür irade ve ye's kavramı | İblis’in meleklerden mi yoksa cinlerden mi olduğu ve ilahi rahmetten mutlak ümitsizliğin küfür sayılıp sayılmayacağı tartışması | Rahmetten ebediyen kovulma, kibir sonucu donuklaşan küfür hali |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet ve ye's halinin beyana etkisi | Ağır şok, tehdit veya ölüm anındaki donakalma (iblas) halinin ikrar ve irade beyanlarına hukuki geçerlilik kazandırıp kazandırmayacağı | İradeyi felç eden suskunluk ve şaşkınlık durumu |
| Tefsir | Kıyamet sahneleri ve azap psikolojisi | Mücrimlerin hüccetlerinin kesilmesi, söyleyecek hiçbir mazeret bulamayarak sessizliğe gömülmeleri | Ani felaket karşısında bütün savunma mekanizmalarının çökmesi |
| Hadis | Şeytanın hileleri ve ye'se düşmenin nehyi | Kulun günahta ısrar ederek Allah’ın rahmetinden iblas haline (ümitsizliğe) girmesinin yasaklanması | Tevbe kapısının kapanması zannından doğan manevi felç |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Rahmet-gazap dengesi | Varoluşsal ümitsizlik ve kibir | Kulun ilahi rahmetle bağını koparıp kendi dar benliğinde donup kalması | İblisleşme, kulun bağışlanma ve tekâmül ümidini yitirerek isyanda kilitlenmesidir. | Kesin |
| İlmi | Hakikat karşısındaki tutum | Delilsizlik ve zihni felç | Bâtıl iddianın kesin delil (bürhan) karşısında susması | Hakikatin kesin delili karşısında bâtıl fikir hiçbir argüman üretemez ve donakalır. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve adalet krizi | Meşruiyetin tükenmesi ve halkın apatiye girmesi | Zulmün ani çöküşü veya zalimlerin hesap anında nutkunun tutulması | Zorba iktidarlar nihai hesap anında hiçbir gerekçe ileri süremeyerek mefluç olurlar. | Güçlü |
| İktisadi | Kriz ve iflas ortamı | Donuklaşma, likidite krizi ve güven tükenişi | Piyasanın tıkanması ve ekonomik aktörlerin ümitsizliğe kapılarak faaliyetlerini durdurması | Güvenin yok olduğu noktada iktisadi sistemdeki akış durur; aktörler geleceğe dair ümidi keserek donar. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropinin maksimuma ulaşması veya sistemin mutlak sıfır noktasında donması (termodinamik durağanlık) | Sisteme dışarıdan enerji akışının kesilmesiyle tüm moleküler hareketin durması, dinamizmin sıfırlanarak durumun kilitlenmesi halidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Katatoni, bilişsel kilitlenme veya derin apati (psikolojik şok) | Aşırı travmatik bir uyaran karşısında bireyin kaçma veya savaşma mekanizmasını yitirerek tepkisizleşmesi, nutkunun tutulması ve donup kalmasıdır. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca şeytanın özel ismi (İblis) olarak algılamak veya ayetlerdeki مبلسون ifadesini sıradan bir «üzüntü» ya da «can sıkıntısı» derekesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; hakikatin apaçık ortaya çıkması karşısında mazeretsiz kalmayı, ani baskınla gelen ilahi adalet karşısında tüm hareket imkânlarının tükenişini ve kişinin kendi cürmü içinde donup kalarak susmasını kapsayan çok katmanlı bir bilişsel ve varoluşsal çöküşü anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde suçluların içine düştüğü durumun dehşeti kavranamaz; İblis’in varoluşsal trajedisi ile mücrimlerin kıyametteki psikolojik felci arasındaki doğrudan kavramsal bağ koparılır ve hesap gününün sarsıcı adaleti sıradanlaştırılır. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kök, Kur'an'ın ontolojik çatışma merkezinde yer alan İblis şahsiyeti ile cehenneme sürüklenen inkârcıların ortak psikolojisini aydınlatır. İnsanın ilahi rahmetle irtibatı koptuğunda kibrin nasıl nihai bir donukluğa ve çaresizliğe dönüştüğünü gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Âdem ile İblis kıssasının anlatıldığı ayetlerde, ansızın gelen azapla yok edilen geçmiş kavimlerin son anlarını bildiren uyarılarda ve kıyamet günü günahkârların hesap sırasındaki suskunluğunu tasvir eden ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İblis kelimesinin salt harici ve anlaşılmaz bir mitolojik figür olmadığını; bizzat rahmetten ümidi kesme, kibre saplanıp donakalma ve mazeretsiz kalma halinin ontolojik adı olduğunu fark ettirir. Ayrıca cehennem azabının sadece fiziksel değil, aynı zamanda korkunç bir bilişsel şok ve suskunluk olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamEzici bir baskı, keder veya delilsizlik karşısında nutku tutularak donakalmak, devenin aşırı istekten böğürmeyi kesip susması gibi ses ve hareket yetisini bütünüyle yitirmek.
- Soyut anlamİlahi hakikat ve hesap karşısında bâtılın tüm gerekçelerinin sıfırlanması, kişinin içine düştüğü telafisiz çaresizlik yüzünden hayırdan ve rahmetten ümidini büsbütün keserek kilitlenmesi.
- Sistematik karşılıkVaroluşsal kopuşun nihai noktası; enerjisi ve meşruiyeti sıfırlanmış bir sistemin tepki veremez hale gelip çökmesi, ontolojik ve psikolojik kilitlenme.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde bireyin veya sistemin dinamik irade ve hareket kapasitesini, sistemin sığındığı mazeret ve gerekçe rezervini, ise ansızın çarpan mutlak ilahi hüküm veya azap şiddetini temsil eder. basamak fonksiyonu olup, mazeret ve delil oranının sıfıra yaklaşmasıyla () sistemin hayatta kalma ve tepki verme potansiyeli aniden çöker; sonuç sıfır düzeyinde bir suskunluk, hareket kabiliyetinin yitimi ve mutlak donakalma hali olan (iblas) durumudur.