حفظ
ح - ف - ظ
KÖK- 44 geçiş
- 42 ayet
- 29 sîga
- 13 sözlük
Hafız çanta demektir. Korumak, ezberlemek anlamlarına masdar olmuştur.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hafız çanta demektir. Korumak, ezberlemek anlamlarına masdar olmuştur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR919 harfباب الحاء والظاء والفاء معهما
ح ف ظ يستعمل فقط
حفظ:
الحِفْظ: نقيض النِّسيان، وهو التَّعاهدُ وقلّة الغَفْلة، والحَفيظ: المُوَكَّل بالشيء يحفَظْه. والحَفَظَةُ جمع الحافظ، وهم الذين يُحصُون أعمال بني آدَم من الملائكة.
والاحتفاظ: خُصُوص الحفظ، تقول: احتفظت به لنفسي، واستَحْفَظْتُه كذا أي: سألتَه يحفَظه عليك.
والتَحَفُّظ: قِلّة الغَفْلة حَذَراً من السَّقْطة في الكلام والأمور. والمُحافَظة: المُواظَبة
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR810 harfحَفِطْتُ الشيءَ حِفْظاً، أي حَرَسْتُه. وحَفِظْتُهُ أيضاً بمعنى استظهرته. والحَفَظَةُ: الملائكةُ الذين يكتُبونَ أعمالَ بني آدم. والمُحافَظَةُ: المراقبةُ. ويقال: إنَّه لَذو حِفاظٍ وذو مُحافظَةٍ، إذا كانت له أنفةٌ. والحَفيظُ: المحافِظُ، ومنه قوله تعالى: "وما أنا عَليكُمْ بِحَفيظٍ". يقال احْتَفِظْ بهذا الشيء، أي احْفَظْهُ. والتَحَفُّظُ: التَيَقُّظُ وقِلَّةُ الغفلةِ. وتَحَفَّظْتُ الكتابَ، أي استظهرته
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.440 harfح ظ ف
حفظ
استعمل من وجوهه : ( حفظ ) .
حفظ : قال الليث : الحِفْظُ : نَقِيضُ النسيان ، وهو التَّعاهُد وقِلَّةُ الغفْلةِ .
والحَفيظُ : المُوكَّلُ بالشَّيْء يَحْفَظُه ، يقال : فُلانٌ حَفِيظُنَا عليْكُم وحافِظُنا .
قلت : والحَفيظُ من صفات الله جلّ وعزّ ، لا يَعْزُبُ عن حِفظِه الأشياءُ كُلُّها مثقالُ ذَرَّةٍ في السموات ولا في الأرض ، وقد حَفِظَ على خَلْقِه وعباده ما يعْمَلون من خَيْرٍ أو شَرَ ، وقد
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.568 harf(باب الحاء والفاء وما يثلثهما)
(حفل) الحاء والفاء واللام أًصلٌ واحد، وهو الجمع. يقال حَفَل النّاسُ واحتفَلوا، إذا اجتمعوا في مجلسهم. والمجلِس مَحْفِل. والمحفَّلة: الشاة قد حُفِّلت؛ أي جُمع اللّبنُ في ضَرعها. ونُهِي عن التَّصريةِ والتَّحفيل. ويقال لا تَحْفِل به، أي لا تُبالِهِ؛ وهو من الأصل، أي لا تتجمَّع. وذلك أنّ من عَراه أمرٌ تجمَّع له.
فأمَّا قولهم لحُطام التِّبن حُفالة فليس من الباب، إنّما
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.713 harf- الحفظ يقال تارة لهيئة النفس التي بها يثبت ما يؤدي إليه الفهم، وتارة لضبط الشيء في النفس، ويضاده النسيان، وتارة لاستعمال تلك القوة، فيقال: حفظت كذا حفظا، ثم يستعمل في كل تفقد وتعهد ورعاية، قال الله تعالى: ﴿وإنا له لحافظون﴾ [يوسف/12]، ﴿حافظوا على الصلوات﴾ [البقرة/238]، ﴿والذين هم لفروجهم حافظون﴾ [المؤمنون/5]، ﴿والحافظين فروجهم والحافظات﴾ [الأحزاب/35]، كناية عن العفة ﴿حافظات للغيب بما حفظ الله﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.080 harfح ف ظ
هو من الحفاظ وهم الكرام الحفظة.
واستحفظه مالاً أو سراً " بما استحفظوا من كتاب الله " وحافظ على الشيء.
وهو محافظ علـى سبحـة الضحـى: مواظـب عليهـا " حافظـوا علـى الصلـوات " واحتفـظ بالشـيء وتحفـظ بـه: عنـي بحفظـه واحتفـظ بمـا أعطيتـك فإن له شأناً.
وعليك بالتحفظ من الناس وهو التوقي.
وحفظه القرآن.
وهو حفيظ عليه: رقيب.
وتقلدت بحفيظ الـدر أي بمحفوظـه ومكنونـه
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.181 harfالحفيظ : من صفات اللَّه عزّ وجلّ لا يَعْزُب عن حفظه الأَشْياء كلَّها مِثقالُ ذرّة في السموات والأرض وقد حفِظ على خلقه وعباده ما يعملون من خير أَو شرّ وقد حفِظ السمواتِ والأرضَ بقدرته ولايؤُوده حفظهما وهو العليُّ العظيم . وفي التنزيل العزيز : ﴿بل هو قرآن مَجِيد في لوح محفوظ﴾ . قال أَبو إِسحق : أَي القرآنُ في لوح محفوظ وهو أُمُّ الكتاب عند اللَّه عزّ وجلّ وقال : وقرئتْ محفوظٌ وهو من نعت قوله بل
الحفيظ : من صفات اللَّه عزّ وجلّ لا يَعْزُب عن حفظه الأَشْياء كلَّها مِثقالُ ذرّة في السموات والأرض وقد حفِظ على خلقه وعباده ما يعملون من خير أَو شرّ وقد حفِظ السمواتِ والأرضَ بقدرته ولايؤُوده حفظهما وهو العليُّ العظيم . وفي التنزيل العزيز : ﴿بل هو قرآن مَجِيد في لوح محفوظ﴾ . قال أَبو إِسحق : أَي القرآنُ في لوح محفوظ وهو أُمُّ الكتاب عند اللَّه عزّ وجلّ وقال : وقرئتْ محفوظٌ وهو من نعت قوله بل هو قرآن مجيد محفوظ في لوح . وقال عزّ وجلّ : ﴿فاللَّه خير حِافْظاً وهو أَرحم الراحمين﴾ وقرىء : خير حِفْظاً نصب على التمييز ومن قرأَ حافظاً جاز أَن يكون حالاً وجاز أن يكون تمييزاً . ابن سيده : الحِفْظ نقيض النِّسْيان وهو التعاهُد وقلَّة الغفلة . حَفِظ الشيءَ حِفْظاً ورجل حافظ من قوم حُفّاظ و حَفِيظٌ عن اللحياني . وقد عَدَّوْه فقالوا : هو حَفِيظٌ عِلمَك وعِلْمَ غيرك . وإنه لحافظُ العين أَي لايغلِبه النوم عن اللحياني وهو من ذلك لأن العين تَحْفَظُ صاحِبَها إِذا لم يغلبها النوم . الأَزهري : رجل حافِظ وقوم حُفّاظٌ وهم الذين رُزِقوا حِفْظَ ما سَمِعوا وقلما يَنْسَوْنَ شيئاً يَعُونَه . غيره : و الحافِظُ و الحَفِيظُ الموكَّل بالشيء يَحْفَظه . يقال : فلان حَفِيظُنا عليكم وحافِظُنا . و الحَفَظة : الذين يُحْصُونَ الأعمال ويكتبونها على بني آدم من الملائكة وهم الحافظون . وفي التنزيل : ﴿وإِنّ عليكم لَحافِظِين﴾ ولم يأْت في القرآن مكسَّراً . و حَفِظَ المالَ والسِّرَّ حِفْظاً : رَعاه . وقوله تعالى : ﴿وجعلنا السماء سَقْفاً مَحفوظاً﴾ قال الزجَّاج : حفِظه اللَّه من الوُقوع على الأرض إِلاَّ بإذْنه وقيل : مَحْفوظاً بالكواكب كما قال تعالى : ﴿إِنْا زَيَّنَا السماء الدنيا بزينة الكواكب و حِفْظاً من كلِّ شيطان مارِدٍ﴾ . و الاحْتِفاظُ : خصوص الحِفْظ يقال : احْتَفَظْتُ بالشيء لنفسي ويقال : استحفظْت فلاناً مالاً إِذا سَأَلتَه أَن يَحْفَظه لك و استحفظته سِرًّا واستحفظه إياه : اسْترعاه . وفي التنزيل : في أَهل الكتاب ﴿بما استُحْفِظوا من كتاب اللَّه﴾ أَي استُودِعوه وأَتُمِنُوا عليه . و احتفظ الشيءَ لنفسه : خَصَّها به . و التحفُّظ : قلَّة الغَفْلة في الأُمور والكلام والتيقُّظ من السَّقْطة كأَنه على حَذر من السُّقوط وأَنشد ثعلب : إِني لأُبْغِضُ عاشِقاً مُتَحَفِّظاًلم تَتَّهِمْه أَعْيُنٌ وقُلُوبُو المُحافَظة : المُواظَبة على الأمر . وفي التنزيل العزيز : ﴿حافِظوا على الصلوات﴾ أَي صلُّوها في أَوقاتها الأَزهري : أي واظِبوا على إِقامتها في مَواقِيتها . ويقال : حافَظ على الأمر والعَملَ وثابَرَ عليه وحارَصَ وبارَك إِذا داوَم عليه . و حَفِظْت الشيءَ حِفْظاً أَي حَرَسْته و حَفِظتُه أَيضاً بمعنى استظهرته . و المحافظة : المُراقبة . ويقال : إنه لذو حِفاظٍ وذو مُحافظة إِذا كانت له أَنفةٌ . و الحَفِيظ : المُحافِظ ومنه قوله تعالى : ﴿وما أَنا عليكم بحفيظ﴾ . ويقال : احْتفِظْ بهذا الشيء أي احْفظُه . و التحفُّظ : التيقُّظ . وتحفَّظْت الكتاب أَي استظهرْته شيئاً بعد شيء . و حفَّظْته الكتاب أَي حملْته على حفْظه . و استحفظته : سألته أن يَحْفَظَه وحكى ابن بري عن القَزَّازِ قال : استحفظته الشيءَ جعلته عنده يحفَظُه يتعدَّى إِلى مفعولين ومثله كتبت الكتاب واستكتبته الكتاب . و المُحافظة و الحِفاظ : الذَّبُّ عن المَحارِم والمَنْعُ لها عند الحُروب والاسم الحَفِيظة . و الحِفاظ : المُحافظة على العَهْد والمُحاماةُ على الحُرَم ومنعُها من العدوّ . يقال : ذُو حفِيظة . وأَهلُ الحَفائظ : أَهل الحِفاظ وهم المُحامون على عَوْراتهم الذَّابُّون عنها قال : إِنّا أُناسٌ نَلْزَمُ الحِفاظاوقيل : المُحافظة الوَفاء بالعَقْد والتمسُّكُ بالودّ . و الحَفِيظةُ : الغَضَبُ لحُرمة تُنْتَهكُ من حُرُماتك أَو جارٍ ذِي قَرابةٍ يُظلَم من ذَوِيك أَو عَهْد يُنْكَث . و الحِفْظَة و الحَفِيظة : الغَضَب والحِفاظ كالحِفْظة وأَنشد : إِنّا أُناسٌ نَمنَع الحِفاظاوقال زهير في الحَفِيظة : يَسُوسون أَحْلاماً بَعِيداً أَناتُهاوإِن غَضِبوا جاء الحَفِيظةُ والجِدُّو المُحْفِظات : الأُمور التي تُحْفِظ الرجل أي تُغْضِبه إِذا وُتِرَ في حَمِيمِه أَو في جيرانه قال القطامي : أَخُوك الذي لا تَمْلِك الحِسَّ نفسُهوتَرْفَضُّ عند المُحْفِظات الكَتائفُيقول : إذا استوْحَشَ الرجلُ من ذِي قَرابَتِه فاضْطَغَن عليه سَخِيمةً لإِساءةٍ كانت منه إِليه فأَوْحَشَتْه ثم رآه يُضام زال عن قلبه ما احتقَده عليه وغَضِب له فنَصَره وانتصَر له من ظُلْمِه . وحُرَمُ الرجلِ : مُحْفِظاتُه أَيضاً وقد أَحْفَظَه فاحتفَظ أَي أغضَبه فَغَضِب قال العُجَيْرُ السَّلُولي : بعيدٌ من الشيء القَلِيلِ احْتِفاظُهعَليك ومَنْزُورُ الرِّضا حِينَ يَغْضَبُولا يكون الإِحْفاظُ إلا بكلام قبيح من الذي تَعرَّض له وإسماعِه إِيّاه ما يَكره . الأَزهري : و الحِفْظَةُ اسم من الاحْتِفاظ عندما يُرى من حَفِيظة الرجل يقولون أَحْفَظْته حِفْظَة وقال العجَّاج : مع الجَلا ولائِحِ القَتِيرِ وحِفْظةٍ أَكَنَّها ضَمِيرِي فُسّر : على غَضْبة أَجنَّها قلبي وقال الآخر : وما العَفْوُ إِلاَّ لامْرِىءٍ ذي حَفِيظةٍ مَتى يُعْفَ عن ذَنْبٍ امرِىءِ السَّوْءِ يَلْجَجِوفي حديث حُنَيْن : أَردتُ أَن أَحْفِظَ الناسَ وأَن يُقاتلوا عن أَهليهم وأَموالهم أَي أُغضِبَهم من الحَفِيظة الغضَب . وفي الحديث أَيضاً : فبَدُرت مني كلمة أَحفَظَتْه أَي أَغضَبَتْه . وقولهم : إِنْ الحَفائظَ تُذْهِبُ الأَحْقاد أي إِذا رأَيت حَمِيمَك يُظْلَم حَمِيتَ له وإن كان عليه في قلبك حِقْد . النَّضْر : الحافظ هو الطريق البَيِّنُ المستقيم الذي لايَنْقَطِع فأما الطريق الذي يَبين مرّة ثم يَنْقطِع أَثرُه ويَمَّحِي فليس بحافِظ . و احْفاظَّتِ الجِيفةُ : انتَفخت قاله ابن سيده ورواه الأَزهري أَيضاً عن الليث ثم قال الأزهري : هذا تصحيف منكر والصواب اجْفأَظَّت بالجيم وروي عن الفراء أَنه قال : الجَفِيظ المقتول المنتفخ بالجيم قال : وهكذا قرأْت في نوادر ابن بزرج له بخطّ أبي الهيثم الذي عرفته له : اجفأَظَّت بالجيم والحاء تصحيف قال الأَزهري : وقد ذكر الليث هذا الحرف في كتاب الجيم أَيضاً قال : فظننت أَنه كان متحيراً فيه فذكره في موضعين
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR423 harf* ح ف ظ * * حَفِظَ * الشيء بالكسر حفظا حرسه وحفظه أيضا استظهره و * الحَفَظَةُ * الملائكة الذين يكتبون أعمال بني آدم و * المُحافَظَةُ * المراقبة و * الحِفَاظُ * و * المُحافَظَةُ * أيضا الأنفة و * الحَفِيظُ * المحافظ ومنه قوله تعالى ﴿وما أنا عليكم بحفيظ﴾ ويقال * احْتَفِظْ * بهذا الشيء أي احفظه و * تَحَفَّظَ * الكتاب استظهره شيئا بعد شيء و * حَفَّظَهُ * الكتاب * تحفيظا * حمله على حفظه و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.082 harfحفظه، كعلمه، حفظا: حرسه، كما في الصحاح.
و حفظ القرآن: استظهره، نقله الجوهري أيضا، أي وعاه على ظهر قلب، كما في المصباح، وهو من ذلك. ومنه قول المحدثين: عرض محفوظاته على فلان.
وحفظ المال والسر: رعاه، وحفظ الشيء حفظا فهو حفيظ عن اللحياني. ورجل حافظ من قوم حفاظ، وهم الذين رزقوا حفظ ما سمعوا، وقلما ينسون شيئا يعونه، وحافظ من قوم حفظة، محركة ككاتب وكتبة. ورجل حافظ العين أي لا يغلبه النوم عن
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR12.162 harfحَفِظَهُ
1 حَفِظَهُ حافظ حفظ حفظه حفظة , (S, Mgh, Msb, K,) aor. حَفَظَ , (K,) inf. n. حِفْظُ, (S, Mgh, Msb,) He kept it, preserved it, guarded it, protected it, or took care of it; (S, K;) namely, a thing; (S;) he prevented it from perishing, or becoming lost; (Mgh, Msb;) namely, a thing, (Mgh,) or property &c.; (Msb;) and hence the saying, (Mgh,) حِفْظٌ is the contr. of نِسْيَانٌ; (M, Mgh;) i.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.444 harfحَفِظَ
حَفِظَ A ( n. ac. حِفْظ 2 ),
a. Kept, guarded, kept watch over, took care of, was mindful of.
b. Knew or learned by heart, committed to memory.
c. [ 'An ], Kept, preserved from.
حَفَّظَ
حَفَّظَ II ,
a. Made to learn by heart,
حَاْفَظَ
حَاْفَظَ III ,
a. Defended, proctected.
b. [ 'Ala ], Was attentive to; observed, was observant of.
أَحْفَظَ
أَحْفَظَ IV ,
a. Angered, irritated.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok18.216 harfحفظ
حَفِظََ - يَحْفَظُ - حِفْظ - حَافِظ - حَافِظُوْن - حَافِظَة - حَافِظات - حَفِيْظ - حَفَظَة - مَحْفوْظ - حَافَظ َ - يُحافِظُ - اسْتَحْفَظَ - يَسْتَحْفِظُ ، اسْتُحْفِظَ - يُسْتَحْفَظُ
حَفِظَ- يَحْفَظُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً: أبقى الشيء ومكوناته سليمة بدون تغير في التركيب والوظيفة في مكان معلوم
﴿ونحفظ أخانا﴾
﴿ويحفظوا فروجهم﴾
Sîgalar(29)
- حَفِيظٌKoruyucu(فَعِيلٌ)×5
- حَافِظِينَKoruyanlar(فَاعِلِينَ)×3
- حَفِيظًاKoruyucu(فَعِيلًا)×3
- لَحَافِظُونَKoruyanlar(لَفَاعِلُونَ)×3
- يُحَافِظُونَBirbirlerini korurlar(يُفَاعِلُونَ)×3
- بِحَفِيظٍKoruyucu(بِفَعِيلٍ)×2
- حَافِظُونَKoruyanlar(فَاعِلُونَ)×2
- وَحِفْظًاVe korumak(وَفِعْلًا)×2
- اسْتُحْفِظُواOnlardan korumaları istenildi(اسْتُفْعِلُوا)×1
- حَافِظًاKoruyan(فَاعِلًا)×1
Mücavir kökler62 mücavir (230 toplam)
- فرج
5 ortak ayet · Ferc
- قنت
3 ortak ayet · “Kart”, “karet” sıvının katılaşması, donması, kurumuş kan…
- غضض
2 ortak ayet · Ğudde (dat), “Ğadid” hurmanın tomurcuğu olup yumuşak…
- وسط
2 ortak ayet · Orta
- صوم
2 ortak ayet · “Sume” damga demektir
- أخو
4 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
- كيل
2 ortak ayet · Kile ölçü birimidir
- صلو
4 ortak ayet · Namaz
- أبو
4 ortak ayet · Bab kapı demektir
- يدي
4 ortak ayet · El ve kol demektir
- شطن
3 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- رسل
7 ortak ayet · Saçak demektir
Geçtiği ayetler(42)
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ
KoruyucuYüz çevirirseniz; bilin ki: Ben, size neyi bildirmek için gönderildimse onları bildirdim. Rabbım, yerinize sizden başka bir kavim de getirebilir. Ve siz, O’na bir şey yapamazsınız. Doğrusu Rabbım, her şeye Hafiz’dir.
قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ
KoruyucuDedi ki: Beni memleketin hazineleri üzerine tayin et. Çünkü ben, onları iyi korurum, bilirim.
وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ وَرَبُّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ
KoruyucuHalbuki İblis’in onlar üzerinde hiç bir hakimiyeti yoktu. Ancak Biz, ahirete inananlarla, ondan şüphede olanları belirlemek için yaptık. Ve Rabbın, her şeye Hafiz’dir.
وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ اللَّهُ حَفِيظٌ عَلَيْهِمْ وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ
KoruyucuOndan başka veliler edinenlere gelince; Allah, onların üzerinde daima gözetleyicidir. Sen, onların üzerinde vekil değilsin.
قَدْ عَلِمْنَا مَا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَعِنْدَنَا كِتَابٌ حَفِيظٌ
KoruyucuDoğrusu Biz; toprağın onlardan neleri eksilttiğini biliyoruz. Katımızda da her şeyi saklayan bir kitab vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حفظ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صون, رعى, وقي, كلأ |
| Zıt Kök | ضيع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi bozulmaktan, zayi olmaktan ve dış müdahalelerden uyanıklık ve teyakkuzla koruma, gözetim altında tutma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahyin, fıtri sınırların, amellerin ve ibadetlerin sürekli bir dikkat ve sadakatle zayi edilmeksizin korunması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın veya değerin varoluşsal bütünlüğünü sürdürebilmesi için sınırların denetlenmesi ve emanetin ifası |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca metin ezberlemeye veya pasif bekçiliğe indirgenerek aktif gözetim, sınır koruma ve ahlaki sadakat boyutunun dışlanması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حف | Bir nesneyi kenarından çevirme, sarma, kuşatarak dış etkenlerden soyutlama ve yoğun özen gösterme; nitekim حفف bir şeyin etrafını çepeçevre sarıp kuşatmayı, حفد birinin etrafında hizmet ve ihtimamla dönmeyi, حفر toprağı çukurlaştırarak içine almayı, حفي ise derin bir özen ve teftişle yaklaşmayı ifade eder. | ظ | Kuşatma ve sarma eylemine sert, keskin ve tavizsiz bir tutma, gözetleme, bilincin uyanık kalması ve zayi olmaya karşı direnç gösterme niteliği ekleyerek soyut ve somut bir teyakkuz zırhı oluşturmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Korunacak olanın etrafına çekilen sınır, dış dünyanın tahribatına karşı kurulan koruyucu engel ve mahremiyet alanı. |
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | Sınırın uç noktası, nefes ve dikkat açıklığı, dışarı ile içeriyi ayıran eşik hattı. |
| ظ | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma (ط imgesinden türetme yoğunlaşma) | Nesneyi emniyetle muhafaza eden sağlam örtü ve kabuk; harfin peltek ve ötümlü sertliğiyle korumanın tavizsiz, mutlak bir dikkatle pekiştirilmesi. |
| حفظ | Bir değerin etrafına tahkim edilmiş bir çit çekip (ح), sınır hattını kesintisiz denetleyerek (ف), onu sert ve sarsılmaz bir muhafaza kabı içine alma (ظ) hareketidir. | Varlığın veya bilginin zayi olmasını, unutulmasını ve dağılmasını engelleyen çok katmanlı, uyanık ve tavizsiz koruma dinamiği. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl hayatında sürünün dağılmasını, kurdun kapmasını engellemek için gözünü sürüden ayırmama; kabilenin namusunu, harimini ve antlaşmalarını tehlike anında can pahasına savunma teyakkuzu. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi kabilesinin zorluk anlarında kutsallarını ve himaye altındakileri savunmadaki sebatını şu mısra ile dile getirir: إنّا أُناسٌ نَلْزَمُ الحَفـائِظـا / إذ كَرِهَتْ ربيعةُ الكَظائِظا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi kullanımında uykusuz kalarak nöbet tutan kimse için uykunun yenemediği göz manasında حَافِظُ العَيْنِ denilir; kişinin yakınlarını ve onurunu koruma duygusundan doğan öfkeye ve gayrete de حَفِيظَة adı verilir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde Arapça حفظ kökü, özellikle Güney-Batı Sami kolunda gelişmiş, gözetme ve emaneti zayi etmeme odağında uzmanlaşmış özgün bir leksikal yapıdır. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Süryanice) koruma, saklama ve nöbet tutma eylemi ağırlıklı olarak *š-m-r (İbranice שָׁמַر / shamar) veya *n-ṣ-r (İbranice נָצַר / natzar) kökleriyle karşılanırken, Arapçada حفظ kökü zihinsel uyanıklık ile fiziksel savunma hattını birleştiren daha tahkimli bir anlamsal matris inşa etmiştir. Epigrafik Güney Arapçada (Sabaice ve Hadramice) *ḥ-f-ẓ kökü, antlaşmalara sadakat gösterme, sınır taşlarını ve himaye altındaki mülkleri güvenceye alma bağlamlarında tespit edilmektedir. Kökün içerdiği peltek ظ fonemi, Proto-Sami ses denkliklerinde koruma eyleminin en sert ve dirençli tınlayışını temsil eder; bu durum Arapçada kökün hem zihni unutmaktan (nisyân) hem de canı veya malı yok olmaktan (zıyâ‘) koruyan çift kutuplu semantik genişlemesini sağlamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حف ikili tabanından türeme | Kuşatma, çevreleme ve dışarıya karşı siper olma somut hareketinden zihinsel teyakkuz ve hukuki emanete geçiş. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Arapça ve Sami *ḥ-f-ẓ formları | Sınır koruma, antlaşmayı gözetme ve himaye etme bağlamlarında sınırlı ve özelleşmiş Güney Sami ortaklığı. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çit/sarma izleri | Erken Afro-Asyatik dillerde kapalı tutma ve koruma kökleriyle olası morfolojik paralellikler. | Muhtemel |
Kaynak Biçimbilimsel kök tahlilleri ve Klasik Arapça leksikografisi.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حفظ | Anlamlı | Korumak, gözetmek, uyanık olmak | Bir şeyi zayi olmaktan ve unutulmaktan koruyarak denetim altında tutmak. | Hedef kök; Kur'an'da 44 kez geçer. |
| حظف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte anlamlı bir kelime türetilmemiştir. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
| فحظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik sertleşme nedeniyle kullanım dışı kalmış kök kombinasyonu. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
| فظح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde kullanım kaydı bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
| ظحف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde terkip edilmemiş biçimlerdendir. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
| ظفح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik uyumsuzluk sebebiyle mühmel bırakılmıştır. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حفظ | Merkez | Bütüncül gözetim ve koruma | Zihinsel teyakkuz ile fiziksel denetimi birleştirerek zayi olmayı önleme. | Hem ezberleme ve zihinde tutmayı hem de fiili bekçilik ve koruyuculuğu kapsar. |
| صون | Komşu | Kirlenmekten ve yıpranmaktan koruma | Nesneyi saklayıp örterek değerini ve saygınlığını muhafaza etme. | Daha çok dış etkenlerden sakınma, lekelenmeme ve örtünme vurgusu taşır. |
| رعى | Komşu | Otlatma, besleme ve gözetme | Varlığın gelişmesini, büyümesini ve beslenmesini sağlayıcı koruma. | Canlı bir sürecin idaresi ve himayesi ön plandadır; çobanlık metaforu baskındır. |
| وقي | Komşu | Zarara karşı siper oluşturma | Gelecek bir tehlike ile korunan arasına engel veya kalkan koyma. | Savunma ve önleyici tedbir ağırlıklıdır; korunanın zihnî denetimi şart değildir. |
| كلأ | Komşu | Nöbet tutarak gözetme | Gece ve gündüz kesintisiz bir teyakkuzla tehlikeleri savuşturma. | Sürekli gözetleme ve gözetim altında tutarak güvende kılma nüansı taşır. |
| ضيع | Zıt | Zayi etme, telef olma, heba etme | Sahipsiz bırakarak, ihmal ederek yok olmasına veya bozulmasına yol açma. | حفظ kökünün tam zıddı olup dikkatsizlik, ihmalkarlık ve korumasız bırakmadır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حفظ | Korumak, gözetmek, ezberlemek | Somut himaye, zihinsel ezber ve ahlaki sadakati birlikte içeren üst kavram. | Kesin |
| Latince | Servare, Custodire | Korumak, gözetim altında tutmak | Custodire nöbetçi/bekçi denetimini, servare ise muhafaza edip kurtarmayı karşılar; hafıza boyutunu tam içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Preserve, Guard, Retain | Korumak, bekçilik etmek, zihinde tutmak | Preserve bozulmayı önlemeyi, guard güvenliği, retain ise zihinde tutmayı karşılar; tek bir sözcük kökün bütününü vermez. | Güçlü |
| Almanca | Bewahren, Hüten, Behalten | Korumak, gözetmek, aklında tutmak | Bewahren zayi olmaktan korumayı, hüten çoban gibi gözetmeyi, behalten ise zihinde muhafaza etmeyi taşır. | Güçlü |
| Fransızca | Préserver, Garder | Muhafaza etmek, saklamak, korumak | Garder nöbet ve gözetimi, préserver dış tehdide karşı esirgemeyi verir; zihinsel ezber yönü eksik kalır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَفِيظٌ / حَفِيظًا | Denetleyici, kayıt tutucu, gözetici | Allah’ın kulların amellerini eksiksiz kaydetmesi veya peygamberin insanlar üzerinde zorba bir bekçi olmaması bağlamında; Hûd 11:57, Nisâ 4:80. |
| حَافِظِينَ / لَحَافِظُونَ | Koruyup kollayan, zarar gelmesini engelleyen | Bir şahsı veya emaneti tehlikelerden fiilen koruma taahhüdü; Yûsuf 12:12, 12:63, 12:81. |
| حِفْظًا | İlahi vahyin ve kozmik düzenin korunması | Kur'an'ın tahriften, semanın ise şeytani müdahalelerden muhafaza edilmesi; Hicr 15:9, Sâffât 37:7. |
| يُحَافِظُونَ / حَافِظُوا | İbadetlere ve ilahi sınırlara devamlılık, titizlik | Namazların vaktinde, şartlarına riayet edilerek aksatılmadan ikamesi; Bakara 2:238, Mü'minûn 23:9. |
| حَافِظُونَ لِفُرُوجِهِمْ | İffet ve mahremiyet sınırlarını çiğnememe | Cinsel sınırların meşru daire içinde tutularak haramdan korunması; Mü'minûn 23:5, Meâric 70:29. |
| اسْتُحْفِظُوا | İlahi kitabın korunması emanetini yüklenme | Din alimlerinin ve yetkililerin vahyin hükümlerini gözetmekle mükellef kılınması; Mâide 5:44. |
| حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ | Sadakat ve emaneti gıyapta koruma | Eşlerin yokluğunda hakların, sırların ve ailevi mahremiyetin gözetilmesi; Nisâ 4:34. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | el-Hafîz ismi ve vahyin korunmuşluğu | Allah'ın evrendeki nizamı ayakta tutması ve Kur'an'ın tahriften masuniyeti; amelleri yazan hafaza meleklerinin işlevi. | Kozmik nizamın bekası ve ontolojik muhafaza. |
| Fıkıh | Emanet, vedia, iffet ve ibadetlerin muhafazası | Bir malın veya hakkın zayi olmaması için gereken kusursuz gözetim standardı ve namazın vaktinde edası. | Hukuki sorumluluk, kusursuz tedbir ve ahde vefa. |
| Tefsir | Levh-i Mahfûz ve Kitab'ın korunması | Vahyin kaynağının şeytani ve beşeri müdahalelerden uzaklığı ile insanların vahyi koruma mükellefiyeti. | Değişmezlik, dokunulmazlık ve tahrif edilemezlik. |
| Hadis | Hadis hıfzı ve fıtratın korunması | Rivayetlerin lafzan ve manen tahrif edilmeden aktarılması kabiliyeti ile fıtratı koruyan ameller. | Güvenilir zihinsel kayıt, rivayet emaneti ve istikamet. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi emirlerin ve ibadetlerin ifası | Taat ve hududullahı muhafaza | İtikadi ve ameli sınırları çiğnemeyerek dini kimliği ayakta tutmak. | Namazın ve fıtratın korunması dinin varlık sebebini güvenceye alır. | Kesin |
| İlmi | Bilginin aktarımı ve metodoloji | İlmi hıfz ve tahriften koruma | Bilgiyi uydurmalardan, unutulmaktan ve çarpıtmalardan arındırarak nesillere iletmek. | Bilginin aslına sadakat ve metodolojik denetim mekanizmasıdır. | Kesin |
| Siyasi | Kamu emaneti ve sınır güvenliği | Liyakatli koruma ve teyakkuz | Toplumun harimini, canını, hürriyetini ve adalet düzenini dış ve iç tehditlere karşı savunmak. | İktidarın baskı kurucu değil, hakları koruyucu bir emanetçi olmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin ve kaynakların yönetimi | İsrafı önleme ve emaneti gözetme | Kaynakların heba edilmesini, zayi olmasını ve tekelleşmesini engelleyerek üretimi korumak. | Yûsuf peygamberin hazineleri koruma ve yönetme misyonuyla somutlaşır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik ve fizikteki korunum yasaları (conservation laws) | Kapalı bir sistemde kütle ve enerjinin yok olmaması, toplam miktarın sabit kalarak zayi olmaktan muhafaza edilmesi ilkesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal denetim mekanizmaları ve anayasal güvence (institutional checks and balances) | Toplumsal sözleşmenin, temel hakların ve hukuki düzenin keyfi ihlallere karşı kurumsal fren ve denetimlerle korunması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamının sadece metinlerin zihne kaydedilmesi (ezbercilik) veya fiziksel eşyaların saklandığı kapalı bir muhafazaya (çanta, kasa) indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; bireyin sınırlarını bilmesi, cinsel iffetin korunması, hakların gıyapta gözetilmesi, ibadetlerin aksatılmadan sürdürülmesi ve adaletin tavizsiz ikamesini içeren dinamik bir teyakkuz halidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ı sadece ezberleyen fakat onun koyduğu ahlaki, iktisadi ve hukuki sınırları çiğneyen, emanet bilincinden yoksun pasif bir dindarlık algısının meşrulaşması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varoluş, bilgi ve ahlak felsefesinin temel sütunudur; vahiy korunmuş bir kaynaktan (Levh-i Mahfûz) gelir, korunmuş bir metin olarak kalır ve insandan da emaneti, adaleti ve ibadeti aynı titizlikle korumasını talep eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbadetlerin aksatılmamasıyla ilgili emirlerde (Bakara 2:238), ahlaki iffet ve sınırların beyanında (Mü'minûn 23:5), peygamberlerin tebliğ sorumluluğunun sınırlandırılmasında (Nisâ 4:80) ve vahyin dokunulmazlığında (Hicr 15:9). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Koruma eylemini statik bir saklama değil, aktif bir dikkat, sınır bilinci ve sorumluluk üstlenme süreci olarak tanımlayarak insanı sorumsuz bekçilik yanılgısından kurtarır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin veya sürünün etrafını çevirip gözünü üzerinden ayırmayarak onu kurt, hırsız ve zayi olma tehlikesinden uyanıklıkla korumak.
- Soyut anlamBir değerin, bilginin, hakkın veya ilahi sınırın bozulmasını, unutulmasını ve tahrif edilmesini engelleyen bilinçli, sürekli ve ahlaki teyakkuz.
- Sistematik karşılıkDin, bilgi, siyaset ve iktisatta emanet edilen değerlerin dış müdahalelere ve iç ihmallere karşı kurumsal ve zihinsel mekanizmalarla güvence altına alınması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde korunan değeri (emanet, bilgi, sınır), zamanı temsil eder. teyakkuz ve gözetim fonksiyonunu, zamanla ortaya çıkan ihmal, unutma ve bozulma eğilimini gösterir. Sol taraftaki limit ifadesi, anlık dikkat ve gözetimin zayi olma türevini sıfıra indirgeyerek varlığı koruma durumunu simgeler. Sağ taraftaki integral ise belirli bir süresi boyunca koruyucu tedbirlerin ve direncin , dış tehdit ve kayıp faktörlerinden daima büyük veya eşit kalarak değerin bütünlüğünün muhafaza edildiğini matematiksel olarak ifade eder.