رجز
ر - ج - ز
KÖK- 10 geçiş
- 9 ayet
- 6 sîga
- 13 sözlük
Pislik demektir. Kir, bedenin ifrazından oluşan pisliktir. Pislik ise dışarıda oluşmuş kirdir. Ricz, Pislik.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Pislik demektir. Kir, bedenin ifrazından oluşan pisliktir. Pislik ise dışarıda oluşmuş kirdir. Ricz, Pislik.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.602 harfباب الجيم والزاي والراء معهما
ز ج ر، ج ز ر، ز ر ج، ج ر ز، ر ج ز مستعملات
زجر:
زَجَرتُه فانزَجَرَ أي نهيته، وهو في الإبل، تقول: زَجَرته وازدجرتُه ما وقد ازدَجَرَ بمعنى انزَجَرَ.
وقوله تعالى: "وازدُجِر فدعا رَبَّه" أي زُجِرَ وأذعنَ أي يدعُوهم إلى الله".
وزَجرُ الطَّير أن يقول الإنسان إذا رأى طائراً أو ظبياً أو نحوه: ينبغي أن يكون كذا، فعند ذلك يقال: يزجرُ الطَّيرَ فَيرى في زَجرِها كذا. وإنّما
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR614 harfالرِجْزُ: القَذَرُ، مثل الرِجْسِ.وقرئ قوله تعالى: "والرِجْزَ فاهْجُرْ" بالكسر والضم. قال مجاهدٌ: هو الصنم. وأمَّا قوله تعالى: "رِجْزاً من السماء" فهو العذاب. والرَجَزُ بالتحريك: ضربٌ من الشعر. وقد رَجَزَ الراجز وارْتَجَزَ. والرَجَزُ أيضاً: داءٌ يصيب الإبلَ في أعجازها فإذا ثارت الناقة ارتعشت فخذاها ساعةً ثم تَنْبَسِطانِ. يقال: بعيرٌ أَرْجَزُ، وقد رَجِزَ، وناقةٌ رَجْزاءُ. قال الشاعر:
هَمَمْتَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.019 harfج ز ر
جزر ، جرز ، زجر ، زرج ، رجز : مستعملة .
زجر : قال الليث : زَجَرْتُ البعيرَ حتى ثارَ ومضى أزجُرُهُ زَجْراً ، وزَجَرْتُ فلاناً عن السُّوء فانزَجَرَ ، وهو كالرَّدع للإنسان ، وأما للبعير فهو كالحَثِّ بلفظٍ يكون زجْراً له .
قال الزجاج : الزَّجْرُ : النهي ، والزَّجْرُ للطير وغيرها : التَّيَمُّنُ بِسُنُوحِهَا ، أو التَّشَاؤُمُ بِبِرُوحِهَا وإنما سُمِّي الكاهنُ زاجراً لأنه إذا رأى ما يظن أنه يتشاءم
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.064 harf(باب الراء والجيم وما يثلثهما)
(رجح) الراء والجيم والحاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على رَزَانةٍ وزِيادة. يقال: رَجحَ الشيء، وهو راجِح، إذا رَزَن، وهو من الرُّجْحان، فأمّا الأُرْجُوحة فقد ذُكِرَتْ في مكانها([1]). ويقال أرجَحْتُ، إذا أَعْطَيتَ راجحاً. وفي الحديث: "زنْ وَأرجح". وتقول: ناوَأْنَا قَوْماً فرجَحْناهم، أي كُنَّا أرزَنَ منهم. وقومٌ مَراجيحُ في الحِلْم؛ الواحد مِرجاحٌ. ويقال: إنّ الأراجِيح
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR821 harf- أصل الرجز: الاضطراب، ومنه قيل: رجز البعير رجزا، فهو أرجز، وناقة رجزاء: إذا تقارب خطوها واضطرب لضعف فيها، وشبه الرجز به لتقارب أجزائه وتصور رجز في اللسان عند إنشاده، ويقال لنحوه من الشعر أرجوزة وأراجيز، ورجز فلان وارتجز إذا عمل ذلك، أو أنشد، وهو راجز ورجاز ورجازة. وقوله: ﴿عذاب من رجز أليم﴾ [سبأ/5]، فالرجز ههنا كالزلزلة، وقال تعالى: ﴿إنا منزلون على أهل هذه القرية رجزا من السماء﴾ [العنكبوت/34]،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR453 harfر ج ز
رجز الشاعر يرجز وهو راجـز ورجّـاز ورجّـازة وارتجـز بكـذا فهـو مرتجـز وراجـز صاحبـه وتراجزا: تنازعا الرجز بينهما.
وهذه أرجوزة العجاج وأراجيزه.
وكشف الله عنكم الرجز.
كثيـر المـاء مرتجـز الرعـود وترجّز السحاب.
قال الراعي: ترجّز من تهامة فاستطارا وسحابة رجّازة.
قال الفرزدق: أناخـت به كل رجازة وساكبـة المـاء لم ترعد أي كل راعدة وغير راعدة.
والبحر يرتجز بآذيّه ويترجز.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.428 harfالرَّجَزُ : داء يصيب الإبل في أَعجازها . و الرَّجَز : أَن تضطرب رِجْلُ البعير أَو فَخْذاه إِذا أَراد القيام أَو ثارَ ساعةً ثم تنبسط . و الرَّجَزُ : ارْتعادٌ يصيب البعير والناقة في أَفخاذهما ومؤخرهما عند القيام وقد رَجِزَ رَجَزاً وهو أَرْجَزُ والأُنثى رَجْزاء وقيل : ناقة رَجْزاء ضعيفةُ العَجُزِ إِذا نهضت من مَبْرَكها لم تَسْتَقِلَّ إِلاَّ بعد نَهْضتين أَو ثلاث قال أَوس بن حَجَر يهجو الحكَم بن
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR242 harf* ر ج ز * * الرِّجْزُ * القذر مثل الرجس وقُرئ ﴿والرُّجز فاهجر﴾ بكسر الراء وضمها قال مجاهد هو الصنم وأما قوله تعالى ﴿رِجزا من السماء﴾ فهو العذاب و * الرَّجَزُ * بفتحتين ضرب من الشعر وقد * رَجَزَ الرَّاجِزُ * من باب نصر و * ارْتَجَزَ * أيضا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.150 harfالرجز، بالكسر والضم: القذر، مثل الرجس. الرجز: عبادة الأوثان، وبه فسر قوله تعالى: والرجز فاهجر . وقيل هو العمل الذي يؤدي إلى العذاب، وأصل الرجز في اللغة الاضطراب وتتابع الحركات. قال أبو إسحاق في تفسير قوله تعالى: لئن كشفت عنا الرجز قال هو العذاب المقلقل لشدته وله قلقلة شديدة متتابعة. قيل: الرجز في قوله تعالى: والرجز فاهجر الشرك ما كان، تأويله أن من عبد غير الله فهو على ريب من أمره واضطراب من
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.171 harfرَجِزَ
1 رَجِزَ ذ , [aor. رَجَزَ ,] (S,) inf. n. رَجَزٌ, (TA,) He (a camel) had the disease termed رَجَزٌ [expl. below]. (S.) -A2- رَجَزَ, (S, Msb, K,) aor. رَجُزَ , (Msb, TA,) inf. n. رَجْزٌ, (TA,) He said, spoke, uttered, or recited, poetry, or verse, of the metre termed رَجَزٌ; [see this word below;] he spoke in verse of that metre; he poetized, or versified, in that metre; as also ↓ ارتجز;
رَجِزَ 1 رَجِزَ ذ , [aor. رَجَزَ ,] (S,) inf. n. رَجَزٌ, (TA,) He (a camel) had the disease termed رَجَزٌ [expl. below]. (S.) -A2- رَجَزَ, (S, Msb, K,) aor. رَجُزَ , (Msb, TA,) inf. n. رَجْزٌ, (TA,) He said, spoke, uttered, or recited, poetry, or verse, of the metre termed رَجَزٌ; [see this word below;] he spoke in verse of that metre; he poetized, or versified, in that metre; as also ↓ ارتجز; (S, * Msb, K, * TA;) and in like manner ↓ ارجز, he composed verses of that metre. (Ibn-Buzurj, L in art. قصد.) You say also, رَجَزَبِهِ He recited to him (أَنْشَدَهُ [so in more than one MS. copy of the K, and in the TA, but in the CK أَنْشَدَ, without the affixed pronoun, which is probably wrong,]) a poem of that metre; as also ↓ رجّزهُ, (K, TA,) inf. n. تَرْجِيزٌ. (TA.) And ↓ ترجّز He urged, or excited, his camels by singing رَجَز, or his رَجَز: so accord. to different copies of the K. (TA.) ― -b2- [Hence,] رَجَزَتِ الرِّيحُ, inf. n. رَجْزٌ, (assumed tropical:) The wind was continuous, or lasting. (TA.) And الرَّعْدُ ↓ ارتجز (tropical:) The thunder made uninterrupted sounds, like the recitation of the رَاجِز: (A, TA:) or, as also ↓ ترجّز, made a sound: (K:) or made consecutive sounds. (TA.) And بَآذِيِّهِ ↓ البَحْرُ يَرْتَجِزُ (tropical:) [The sea makes a continuous sound, or murmuring, with its waves]; as also ↓ يَتَرَجَّزُ. (A, TA.) [And hence, perhaps,] ↓ ترجّز السَّحَابُ (tropical:) The clouds moved slowly by reason of the abundance of their water. (K, TA.) [See also 6.]
رجّزهُ 2 رجّزهُ ذ : see 1.
راجز صَاحِبَهُ 3 راجز صَاحِبَهُ ذ [He recited verses, or poetry, of the metre termed رَجَز with his companion: or vied with him in doing so: see 6]. (A.)
4 أَرْجَزَ see 1.
5 تَرَجَّزَ see 1, in four places.
تراجزوا 6 تراجزوا ذ i. q. تَنَازَعُوا الرَّجَزَ بَيْنَهُمْ, (A, K,) and تَعَاطَوْهُ, (TA,) i. e. They recited verses, or poetry, of the metre termed رَجَز, one with another: (TK:) [or vied, one with another, in doing so.] ― -b2- [Hence,] تراجز السَّحَابُ (tropical:) [The clouds combined, one with another, in uninterrupted thundering]. (A.) [See also 1.]
8 اـِرْتَجَزَ see 1, in three places.
رُجْزٌ رُجْزٌ ذ : see the next paragraph, in four places.
رِجْزٌ رِجْزٌ ذ properly signifies Commotion, agitation, or convulsion; and consecutiveness of motions. (TA.) ― -b2- Hence, (TA,) Punishment (Aboo-Is-hلk, S, Mgh, Msb, K) [like رِجْسٌ] that agitates by its vehemence, and occasions vehement consecutive commotions; (Aboo-Is-hلk, Mgh, * TA;) as also ↓ رُجْزٌ: (K:) so in the Kur vii. 131; (Aboo-Is-hلk;) and in ii. 56, and vii. 162, and xxix. 33. (S.) ― -b3- Conduct that leads to punishment: so, accord. to some, in the Kur lxxiv. 5; (TA;) where some read الرِّجْزَ and others ↓ الرُّجْزَ: (S, TA:) ↓ the latter is also expl. as signifying sin: (TA:) and both, uncleanness; or filth: (S, K:) so in that instance: like رِجْسٌ: (S:) and polytheism; or the associating of another, or others, with the true God: (K, TA:) so, accord to some, in that instance: because he who worships what is not God is in doubt respecting his case, and unsettled in his belief: (TA:) and the worship of idols: (K:) so, accord. to some, in the same instance: (TA:) or the meaning there is and idol: (Mujلhid, S:) or ↓ the latter word signifies a certain idol; being the name thereof: (Katلdeh, TA:) and the devil: and his suggestions. (TA.) ― -b4- Also Plague, or pestilence; syn. طَاعُونٌ. (Mgh.)
رَجَزٌ رَجَزٌ ذ A certain disease which attacks camels, in the rump; (S, K;) so that when a she-camel rises, or is roused, her thighs tremble for a while, and then stretch out: (S:) or it is when there is a convulsive motion in the hind leg or the thighs of a camel, when he desires to stand up, or rises, or is roused, for a while, and then a stretching out of the same. (TA.) -A2- Hence, (S,) الرَّجَزُ is the name of A certain species [or kind] of verse or poetry; (S, A, K;) a species [or kind] of the metres of verse; (Msb;) consisting of the measure مُسْتَفْعِلُنْ [primarily] six times: (K:) a metre easy to the ear and impressive to the mind; wherefore it may be reduced to a single hemistich, and also to two feet instead of six: (TA:) so called because it commences with a motion and a quiescence, [i. e., a movent and a quiescent letter,] followed by a motion and a quiescence; and so in the other feet; resembling the رَجَز in a she-camel, which consists in her quivering and then being quiet: (TA:) or because of the contractedness of its feet, and the fewness of its letters: (S, K:) or because it is [characterized by] صُدُور without أَعْجَاز [lit. breasts without rumps; for, as the two hemistichs generally rhyme with each other, the verse seems as though it had no عَجُز; i. e., as though its last foot should rather be called عَرُوضٌ, like the last of the first hemistich, than عَجُزٌ:] (TA:) Akh once said, رَجَزٌ, with the Arabs, is whatever consists of three feet; and it is that [kind of verse] which they sing in their work, and in driving their camels: [see بِذْلَةٌ, last sentence:] ISd says that certain of those in whom he placed confidence related this on the authority of Kh. (TA.) Some say that it is not verse, or poetry, but a kind of rhyming prose; but Kh held it to be true verse, or poetry: so in the M: but in the T it is said [as in the K] that Kh asserted it to be not poetry, but halves or thirds of verses: one of his reasons for this assertion [the only one that seems to have had much weight with the Muslims] is, that Mo- hammad once said, أَنَا ابْنُ عَبْدِ المُطَّلِبْ أَنَا النَّبِىُّ لَا كَذِبْ [which is an instance of a species of رَجَز, meaning, “ I am the Prophet: it is no lie: I am the son of 'Abd-el-Muttalib ”]: and were this verse, he would not have said it, as is shown by what is said in the Kur., xxxvi. 69: but on this point, Akh has contended against him. (TA.)
رِجَازَةٌ رِجَازَةٌ ذ A certain vehicle for women, (S, * TA,) a thing smaller than the هَوْدَج: (S, K, TA:) pl. رَجَائِزُ: (TA:) or a [garment of the kind called] كِسَآء, (S, K, TA,) in which is a stone, (K, TA, [in the CK a while stone,]) or in which are put stones, (S,) and which is suspended to one of the two sides of the هودج, to balance it, when it inclines: (S, TA:) so called because of its commotion: (TA:) or a thing consisting of a pillow and skins, or hides, put in one of its two sides for that purpose, and called رِجَازَةُ المَيْلِ: (T, TA:) or hair, (K,) or red hair, (TA,) or wool, suspended to the هورج, (K, TA,) for ornament: pl. رَجَائِزُ, said to occur in a verse of EshShemmلkh: but accord. to As, this is a mistake for جَزَائِزُ [pl. of جَزِيزَةٌ, q. v.]. (TA.)
رَجَّازٌ رَجَّازٌ ذ and رَجَّازَةٌ: see رَاجِزٌ; the latter, in two places.
رَاجِزٌ رَاجِزٌ ذ One who utters, or recites, poetry, or verse, of the metre termed رَجَزٌ; who speaks in verse of that metre; who poetizes, or versifies, in that metre: and in like manner, ↓ مُرْتَجِزٌ, and ↓ رَجَّازٌ [which signifies one who does so much], and ↓ رَجَّازَةٌ [one who does so very much]. (TA.) El-'Ajjلj has been placed the highest in rank as a راجز. (Mz, 49th نوع.) [His son, Ru-beh, seems to occupy nearly an equal place. Each of them composed a complete deewلn of رَجَز.] ― -b2- [Hence,] ↓ سَحَابَةٌ رَجَّازَةٌ (tropical:) [A cloud thundering much, or uninterruptedly]. (A, TA.) And ↓ غَيْثٌ مُرْتَجِزٌ, and ↓ مُتَرَجِّزٌ, (tropical:) Rain accompanied by thunder. (TA.)
أَرْجَزُ أَرْجَزُ ذ A camel having the disease termed رَجَزٌ: fem. رَجْزَآءُ: (S, K:) the latter is explained as signifying weak in the rump, that does not move from her place unless after twice or thrice rising from the place where she lay: and that does not rise, when she desires to do so, unless after vehement trembling. (TA.) ― -b2- [Hence,] اـِنَّهَا لَرَجْزَآءُ, said of the wind (الرِّيح), (assumed tropical:) Verily it is continuous, or lasting. (TA.) And رَجْزَآءُ القِيَامِ (tropical:) A great, heavy cooking-pot. (TA.)
أُرْجُوزَةٌ أُرْجُوزَةٌ ذ A poem of the metre termed رَجَزٌ: (Msb, K:) pl. أَرَاجِيزُ. (A, K.)
مُرْتَجِزٌ مُرْتَجِزٌ ذ : see رَاجِزٌ; the former, in two places.
مُتَرَجِّزٌ مُتَرَجِّزٌ ذ : see رَاجِزٌ; the former, in two places.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR506 harfرَجَزَ
رَجَزَ U ( n. ac. رَجْز 1 ),
a. Sang or versified in the metre رَجَز .
تَرَجَّزَ
تَرَجَّزَ V ,
a. Rumbled, growled ( wind & c. ).
تَرَاْجَزَ
تَرَاْجَزَ VI ,
a. see I ,
اِرْتَجَزَ
اِرْتَجَزَ VIII ,
a. see I & V.
رِجْز
رِجْز 2 , رُجْز 3 ,
a. Filth, uncleanness.
b. Idolatry, polytheism.
c. Rage, fury.
رَجَز
رَجَز 4 ,
a. A certain metre or cadence.
رِجَاْزَة
رِجَاْزَة 23t ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR11.112 harfرجز
رَجَزَ - يَرْجُزُ - رِجْز
رَجَزَ - يَرْجُزُ + الكائن أوالشيء: يتزلزل ويرجف ويضطرب ويتردد ولا يثبت
رِجْز - الرجز: اسم فعل " رَجَزَ - يَرْجُزُ ": عدم الثبات مع الرجفة والرجة الشديدتين: وهو كذلك ما يكون بفعل " رَجَزَ - يَرْجُزُ ": حالة الرجفة والزلزلة والاضطراب: وهو قد يكون في النفس، على شكل رعب وخوف ووسوسة وعدم توازن نفسي، وقد يكون في
Mücavir kökler43 mücavir (60 toplam)
- كشف
2 ortak ayet · Açık baş demektir
- سمو
4 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- بدل
2 ortak ayet · Bedr dolunay demektir
- نعس
1 ortak ayet · Uyuklamak
- فسق
2 ortak ayet · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
- ألم
2 ortak ayet · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
- نزل
3 ortak ayet · “Nezle” konaklama yeri demektir
- ربط
1 ortak ayet · Rabat bağ, halka demektir
- نكث
1 ortak ayet · Bozulmuş iptir
- غير
2 ortak ayet · Ğayr, Ğayr dışında demektir
- ثبت
1 ortak ayet · Sibat(Te) kayış demektir
- وقع
1 ortak ayet · Katı kaptır
Geçtiği ayetler(9)
فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ
SıkıntıZulmedenler, sözü; kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de fasıklık etmelerinden dolayı o zalimlerin üstüne gökten korkunç bir azab indirdik.
فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ
Sıkıntıİçlerinden zulmedenler, kend, lerine söylenen sözü başkasıyla değiştirdiler. Biz de onlara, zulmeder olduklarından dolayı gökten azab indirdik.
إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلَى أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ
SıkıntıBu kasaba halkına da fasıklık yapar olduklarından dolayı gökten azab indireceğiz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رجز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رجس, رجف, عذب |
| Zıt Kök | طهر |
| Çekirdek Özet 1 | Bedenin veya yapının sarsılması, titremesi, denge kaybı ve adım aralığının daralması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi sarsıcı azap, pislik, manevi kirlilik ve sarsıntı doğuran şeytan vesvesesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın iç ve dış düzenini bozan, sarsıntı ve çöküşe yol açan her türlü maddi ve manevi tortu |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel pislik veya salt genel bir ceza sayılarak ardındaki sarsıcı, felç edici ve düzen bozucu etki dinamizminin gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رج | Sarsılma, çalkalanma, şiddetli hareket ve iç titreşim; رجج, رجس, رجع, رجف, رجم, رجو köklerinde de görülen ritmik veya sarsıcı hareket çekirdeği | ز | Sarsıntı ve çalkantı hareketine kesiklik, adımların veya parçaların birbirine dolaşması, tutulma ve kramp benzeri ritmik daralma boyutu kazandırmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Baş, yönelim, ilk hareket noktası ve iradi eylemin başlangıcı |
| ج | Değnek, deve | Taşıma, gövde, yüklenme, mesafe katetme ve fiziksel yapı |
| ز | Kesici alet | Kesme, ritmi bölme, ani duraksama, ayrışma ve aralık oluşturma |
| رجز | İnsan başı, deve ve kesici alet | Bedenin veya taşıyıcı bünyenin ilerlemeye çalışırken kesintiye uğraması, adımların ritmik olarak bölünmesi, titreme ve taşınan dengenin kesilerek sarsılması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin arka ayaklarında veya kalça bölgesinde meydana gelen, ayağa kalkmak istediğinde bacaklarının titremesine, adımlarının kısalıp birbirine dolaşmasına yol açan hastalık; bu tür deveye ناقة رجزاء denir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer bir hicviyesinde devenin bu titreme ve kalkamayış halini şöyle tasvir eder: هَمَمْتَ بخير ثم قَصَّرْتَ دونَه / كما ناءَتِ الرَّجْزاءُ شُدَّ عِقالُها |
| Erken Arapça kullanım | Yelkensiz ve düzensiz sarsıntıyla esen fırtınalı bulutlar için سحاب رجاز ve dalgaların çalkantılı sesi için ارتجاز البحر tabirleri kullanılmıştır; ayrıca vezin adımları kısa ve sarsak ritimli olan şiir türüne de الرجز denilmiştir |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât.
Sami etimolojik katman
Arapça رجز kökü, Sami dillerinin ortak leksikal tabakasında kök düzeyinde sarsılma, öfke, titreme ve çalkantı bildiren köklerle doğrudan akrabadır. İbranicede yer alan רָגַז (rāgaz) fiili titremek, sarsılmak, dehşet veya öfkeden ürpermek ve kargaşa içinde olmak anlamlarına gelir; aynı kökten türeyen רֹגֶז (rōgez) ismi ise kargaşa, öfke ve sarsıntı demektir. Süryanicede ܪܓܙ (rgaz) fiili öfkelenmek, sarsılmak ve gazaba gelmek manasında kullanılırken ܪܘܓܙܐ (rugzā) kelimesi ilahi gazap, öfke ve felaket karşılığıdır. Akadcada doğrudan aynı harf dizilimiyle birebir morfolojik özdeşlik sınırlı kalsa da genel Batı Sami sahasında kök, hem fiziksel sarsıntı ve kramp halini hem de ilahi gazabın yarattığı psikolojik ve fiili sarsıntıyı bir arada taşır. Arapçada kökün somut planda devenin titreyerek kalkamaması hastalığına tahsis edilmesi, soyut planda ise gökten inen sarsıcı azap ve uzak durulması emredilen şirk tortusu için kullanılması bu ortak mirasın bir tezahürüdür.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رجز ile رجس dönüşümü | İbn Fâris gibi dilcilere göre azap ve put anlamındaki rics ile ricz arasında harf değişimi ilişkisi bulunur; kök içi dinamizm sarsıntıdan çöküşe uzanır | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice רגז ve Süryanice ܪܓܙ | Batı Sami dillerinde sarsılma, dehşet, öfke ve gazap cezası anlam alanında ortak köken birliği gösterir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çalkantı çekirdekleri | Kuzey ve Doğu Afrika kollarında sarsıntı ve titreme ifade eden fonetik paralellikler bulunsa da kesin soydaşlık tespit edilmemiştir | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رجز | Anlamlı | Sarsılma, titreme, azap, kirlilik | Bedenin adımlarının birbirine dolaşması, sarsıcı felaket ve pislik | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رزج | Anlamlı | Bir nesneyi sabitleme, dayama | Çadır direğini yere sağlamca çakma ve destekleme | Kur'an'da geçmez |
| جرز | Anlamlı | Kökünden kesme, tüketme, kuraklık | Yerin bitkisini tamamen tüketme veya kurak çorak toprak | Kur'an'da geçer |
| جزر | Anlamlı | Kesme, suyun çekilmesi | Suyun geri çekilmesi, hayvan boğazlama | Kur'an'da geçmez |
| زرج | Anlamlı | Hızlı akma, gözün parlaması | Sıvının hızlıca süzülmesi veya gözün keskinleşmesi | Kur'an'da geçmez |
| زجر | Anlamlı | Menetme, şiddetle kovma, haykırma | Önüne geçerek şiddetli sesle veya baskıyla durdurma | Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رجز | Merkez | Sarsıcı azap, pislik, titreme | Felç edici, düzeni altüst edici sarsıntı ve kirlilik | İçten ve dıştan sarsarak ayakta durmayı imkânsız kılan azap veya pislik |
| رجس | Komşu | Necaset, pislik, manevi kirlilik | Karışma, lekelenme ve fıtri tiksinti boyutu öne çıkar | Zihni bulandıran, fıtrata yabancı karışım ve murdarlık |
| رجف | Komşu | Deprem, şiddetli sarsıntı | Yerin ve mekânın kütlesel olarak sallanması | Fiziksel kütlenin bütünüyle dalgalanıp sarsılması |
| عذب | Komşu | Elem verici ceza | Can yakma, tatlı olanı acılaştırma boyutu | Şiddetli sarsıntı şartı olmaksızın duyulan her türlü elem |
| طهر | Zıt | Arılık, temizlik, sükûn | Kirliliğin ve sarsıcı tortunun tamamen giderilmesi | Maddi ve manevi her türlü leke, sarsıntı ve sapmadan arınmış saf durum |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رجز | Sarsıcı azap, pislik, titreme | Hem fiziksel titreme hem de sarsıcı ilahi gazap ve necaseti kuşatır | Kesin |
| Latince | pestis, commotio, tremor | Veba/yıkım, çalkantı, titreme | Yıkıcı salgın ve sarsıntı yönünü karşılar; şiirsel ritim boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | scourge, agitation, defilement | Felaket/kamçı, çalkantı, mundarlık | İlahi azap ve kirlilik veçhelerini karşılar ancak kökteki deve hastalığı imgesini vermez | Güçlü |
| Almanca | Plage, Erschütterung, Befleckung | Bela/musibet, sarsılma, kirlenme | Yıkıcı bela ve içsel sarsılmayı verir, organik ritim eksikliğini içermez | Güçlü |
| Fransızca | fléau, ébranlement, souillure | Bela, sarsılma/çöküş, kirlilik | Felaketin sarsıcı ve lekeleyici boyutunu karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رِجْزًا / الرِّجْزَ | İlahi helak, gökten inen yıkıcı azap ve salgın | İsrailoğullarına, Lut kavmine ve Firavun hanedanına gönderilen ezici ve felç edici felaketler (A'râf 7:134, A'râf 7:135, Bakara 2:59, A'râf 7:162, Ankebût 29:34) |
| رِجْزِ الشَّيْطَانِ | Şeytanın kalbe verdiği sarsıntı, vesvese ve murdarlık | Bedir savaşı öncesinde müminlerin kalbine ve bedenine arız olan tereddüt, korku ve cünüplük gibi manevi tutulma hali (Enfâl 8:11) |
| وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ | Putlar, şirk amelleri, her türlü manevi pislik ve azap vesilesi | İlk vahiy döneminde Hz. Peygamber'e şirk tortularından ve şirke dayalı kirliliklerden bütünüyle uzak durma emri (Müddessir 74:5) |
| رِجْزٍ أَلِيمٍ | Katmerli ve şiddetli sarsıcı ceza | Allah'ın ayetlerini geçersiz kılmaya çalışan inkârcılara vadolunan ağır azap boyutu (Sebe' 34:5, Câsiye 45:11) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet ve ceza doktrini | Azabın salt fiziksel bir ceza mı yoksa varlığın kendi ontolojik dengesini yitirmesi mi olduğu tartışması | İsyankâr toplulukların düzenini altüst eden sarsıcı ilahi gazap |
| Fıkıh | Taharet ve necaset ahkâmı | Şeytanın vesvesesi veya şirk necasetinin abdest ve gusül gibi hükmi arınmalarla ilişkisi | Maddi ve manevi murdarlıktan uzaklaşma gerekliliği |
| Tefsir | Müddessir 74:5 ve Enfâl 8:11 tefsirleri | Kökün put, günah, vesvese veya taun gibi anlamlara gelişi ve رجس ile harf dönüşümü iddiaları | Şirk, putperestlik ve kalbi felç eden kirlerin tamamını içeren şemsiye kavram |
| Hadis | Veba/taun ve savaş reçeteleri | Taun hastalığının geçmiş ümmetlere gönderilen bir ricz olduğu ve hendek kazılırken irticaz yapılması rivayetleri | Salgın hastalık, sarsıcı bela ve ritmik savaş şiiri |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid-şirk ekseni | Şirk ve manevi kirlilik | İnanç omurgasını çökertme | Bireyin fıtrat dengesini bozarak kalbini vesvese ve sapkınlığın titremesine maruz bırakır | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve zihniyet | Zihinsel felç ve metodolojik karmaşa | Bilgi üretimini aksatma | Zihni sağlam ilkelerden yoksun bırakarak adım atamaz, bocalar bir hale getirir | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otorite | Meşruiyet kaybı ve iç kargaşa | Düzeni altüst etme | Adaletin terk edilmesiyle toplum bünyesinde ortaya çıkan ve devleti ayakta duramaz kılan çöküş hali | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve üretim | Kriz, haksız kazanç ve güven bunalımı | Dolaşımı kilitleme | Güven zeminini sarsarak ekonomik aktörlerin adımlarını birbirine dolaştıran kriz ve çöküş durumu | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dengesiz rezonans ve sönümlenmeyen salınım | Bir yapının kendi doğal frekansını aşan bir etkiyle kontrolsüzce titremesi, mekanik rezonansa girerek parçalanması veya biyolojide kasların ataksi/titreme ile koordinasyonunu yitirmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve sosyal felç | Toplumsal normların çözülmesiyle bireylerin ve kurumların eylem yetisini kaybetmesi, sosyal dokuda panik ve koordinasyonsuz titremelerin baş göstermesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel çamur, necis madde veya belirsiz bir ceza olarak tercüme edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hem bedeni ve toplumu felç eden salgın ve yıkımları, hem kalbi titreten şeytani vesveseyi, hem de varoluşsal dengeyi yıkan şirki kapsayan sarsıcı bir çöküş ilkesi olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki uyarının yalnızca harici bir kirlilikten kaçınmak sanılması; şirk ve vesvesenin insan iradesini adım atamaz hale getiren dinamik felç ediciliğinin gözden kaçırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da helak ve azabın keyfi bir eziyet değil, varlığın taşıyıcı kolonlarının sarsılması ve eylemsiz bırakılması şeklinde işlediğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helakini anlatan kıssalarda, Bedir savaşı psikolojisinde ve ilk vahiy dönemindeki arınma emirlerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Putları sadece taştan nesneler sanma yanılgısını yıkar; putun ve şirkin insanı içten içe titreten, felç eden bir kirlilik ve azap tohumu olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDevenin arka bacaklarındaki kramp ve titreme nedeniyle ayağa kalkamaması, adımların kısalıp birbirine dolaşması ve dengeli yürüyüşün kesintiye uğraması.
- Soyut anlamİlahi gazabın veya şirk ve vesvese gibi kirliliklerin varlığın iç ahengini bozarak onu sarsması, istikrarını yok etmesi ve eylem kabiliyetini felç etmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemin taşıyıcı unsurlarının dışsal veya içsel bir kirlilikle rezonansa girerek adımlarını kaybetmesi ve çökmeye mahkûm bir titreşime sürüklenmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zaman içindeki sistem durumunu veya denge konumunu temsil eder. sistemin başlangıçtaki fıtri ve dengeli halidir. ifadesi sisteme arız olan sarsıntı, vesvese veya cezanın periyodik salınımını ve kramp ritmini simgeler. katsayılı üstel çarpanı ise bu sarsıntının sönümlenmeyip kontrolsüzce büyüdüğünü, sistemi felç eden bir rezonansa ve kaçınılmaz bir çöküşe doğru sürüklediğini gösterir.