رزق
ر - ز - ق
KÖK- 123 geçiş
- 109 ayet
- 52 sîga
- 13 sözlük
Üzüm demektir. Sarımtrak parmak üzümdür.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Üzüm demektir. Sarımtrak parmak üzümdür.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR431 harfالقاف والزاي والراء معهما
ر ز ق، ز ر ق يستعملان فقط رزق: رَزَق الله يَرزُق العباد رِزقاً اعتمدوا عليه، وهو الاسم أخرج على المصدر وقيل: رَزْقِ.
وإذا أخذ الجند أرزاقهم، قيل: ارتزقوا رزقة واحدة أي مرة.
زرق: زَرِقَتْ عينُه زُرقةً وزَرَقاً، وازراقت ازريقاقاً.
وقول الله عز وجل: "ونحشر المجرمين يومئذ زُرقاً" يريد عمياً لا يبصرون وعيونهم في المنطق كذا زُرْقٌ لا نور لها.
وثريدة زُرَيْقاءٌ بلبنٍ وزيت.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR546 harfالرِزْقُ: ما يُنْتَفَعُ به والجمع والأرْزاقُ. والرِزْقُ العطاءُ، وهو مصدر قولك: رَزَقَهُ الله. والرَزْقَةُ بالفتح: المرّة الواحدة، والجمع الرَزَقاتُ، وهي أطماع الجند. وارْتَزَقَ الجندُ، أي أخَذوا أرزاقهم. وقوله تعالى: "وتجعلون رِزْقَكُمْ أنكم تُكَذِّبونَ" أي شُكْرَ رِزْقِكُمْ. وهذا كقوله "واسألِ القَرْيَةَ" يعني أهلها. وقد يُسَمَّى المطر رَزْقاً، وذلك قوله عزَّ وجلّ: "وما أنزل الله من السماء من
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.855 harfق ز ر
زرق ، رزق ، زقر ، قرز ، رقز
استعمل من وجوهه : زرق رزق ( زقر قرز رقز ) .
زقر قرز : أما زقر وقرز فإن الليث أهملهما .
وقال ابن دُريد : الزَّقْرُ : لُغةٌ في الصقْر لبعض العرب وقاله غيره .
قال : والقَرْزُ : قبضكَ الترابَ وغيرهُ بأطرافِ أصابِعِكَ نحو القبصِ .
قلتُ : كأنَّ القرزَ بمنزلهِ القرصِ .
رقز : والعربُ تقولُ : رَقَزَ ورَقَصَ وهو رَقّازٌ ورَقّاصٌ .
زرق : قال الليث : الزَّرْقةُ في العين ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.950 harf(باب الراء والزاء وما يثلثهما)
(رزغ) الراء والزاء والغين أُصَيْلٌ يدلُّ على لَثَقٍ وطينٍ. يقال أرزَغَ المطرُ، إذا بلَّ الأرض، فهو مُرْزِغٌ. وكان* الخليل يقول: الرَّزَغَة أشدُّ من الرَّدَغة. وقال قومٌ بخلاف ذلك. ويقال أرزَغَت الرِّيح: أتَتْ بالنَّدَى. قال طَرَفة:
وأنتَ على الأدنى صَباً غيرُ قَرَّةٍ *** تَذَاءَبَ منها مُرْذِغٌ ومُسِيلُ([1]) وقولهم: أرزَغَ فلانٌ فلاناً، إِذا عابَه، فهو من هذا؛
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.698 harf- الرزق يقال للعطاء الجاري تارة، دنيويا كان أم أخرويا، وللنصيب تارة، ولما يصل إلى الجوف ويتغذى به تارة (ورده الرازي في تفسيره 2/30)، يقال: أعطى السلطان رزق الجند، ورزقت علما، قال: ﴿وأنفقوا مما رزقناكم من قبل أن يأتي أحدكم الموت﴾ [المنافقون/10]، أي: من المال والجاه والعلم، وكذلك قوله: ﴿ومما رزقناهم ينفقون﴾ [البقرة/3]، ﴿كلوا من طيبات ما رزقناكم﴾ [البقرة/172]، وقوله: ﴿وتجعلون رزقكم أنكم تكذبون﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR295 harfر ز ق
رزقـه اللـه الغنـى واستـرزق اللـه يرزقـك وهـو مـرزوق من كذا وأجري عليه رزقاً وكم رزقك في الشهر أي جرايتك ورزق الأمير الجند وارتزق الجند وأخذوا أرزاقهم ورزقاتهم.
وأخذت رزقة هذا العام.
وكساه رازقية وهي ثياب من كتان.
قال عوف بن الخرع: كأن الظباء بها والنعا - ج جللن من رازقي شعارا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.839 harfالرازقُ والرّزَّاقُ: في صفة الله تعالى لأَنه يَرزُُق الخلق أَجمعين، وهو الذي خلق الأَرْزاق وأَعطى الخلائق أَرزاقها وأَوصَلها إليهم، وفَعّال من أَبنية المُبالغة. والرِّزْقُ: معروف. والأَرزاقُ نوعانِ: ظاهرة للأَبدان كالأَقْوات، وباطنة للقلوب والنُّفوس كالمَعارِف والعلوم؛ قال الله تعالى: وما من دابّة في الأَرض إِلا على الله رزقها. وأَرزاقُ بني آدم مكتوبة مُقدَّرة لهم، وهي واصلة إِليهم. قال الله
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR589 harf* ر ز ق * * الرِّزْقُ * ما ينتفع به والجمع * الأرْزَاق * و * الرِّزْقُ * أيضا العطاء مصدر قولك * رَزَقَهُ * الله يرزقه بالضم * رِزْقاً * قلت قال الأزهري يقال * رَزَقَ * الله الخلق * رِزْقَاً * بكسر الراء والمصدر الحقيقي * رَزْقا * والاسم يوضع موضع المصدر و * ارْتَزَقَ * الجند أخذوا أرزاقهم وقوله تعالى ﴿وتجعلون رزقكم أنكم تكذبون﴾ أي شكر رزقكم كقوله تعالى ﴿واسأل القرية﴾ يهني أهلها وقد يسمى
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.406 harfالرزق، بالكسر: ما ينتفع به، وقيل: هو ما يسوقه الله إلى الحيوان للتغذي، أي: ما به قوام الجسم ونماؤه، وعند المعتزلة: مملوك يأكله المستحق فلا يكون حراما كالمرتزق على صيغة المفعول، قال رؤبة:
وخف أنواء الربيع المرتزق وقد يسمى المطر رزقا، وذلك قوله تعالى: وما أنزل الله من السماء من رزق فأحيا به الأرض بعد موتها وقال تعالى: وفي السماء رزقكم وما توعدون قال مجاهد : وهو المطر، وهذا اتساع في
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.745 harfرَزَقَهُ اللّٰهُ
1 رَزَقَهُ اللّٰهُ ذ , (S, Msb, K, &c.,) aor. رَزُقَ , (Msb, TA,) inf. n. رِزْقٌ, (S,) or رَزْقٌ, (IB, K,) the latter being the proper inf. n., (K,) and the former a simple subst. but also used as an inf. n., (TA,) God caused what is termed رِزْق [q. v.] to come to him: (K:) or God gave him. (S, IB.) [The verb is doubly trans.: when the second objective complement is implied, the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR649 harfرَزَقَ
رَزَقَ U ( n. ac. رَزْق 1 ),
a. Sustained; fed, nourished; maintained, supported.
b. Gave, granted to.
اِسْتَرْزَقَ
اِسْتَرْزَقَ X ,
a. Asked for the means of subsistence.
رَزْقَة
رَزْقَة 1t ,
a. Once.
b. ( pl. رَزَقَات ), Rations; pay.
رِزْق
رِزْق 2 , ( pl. أَرْزَاْق 38 ),
a. Sustenance, daily bread; food, nourishment.
b. Rations; allowance.
c. Property; real estate; landed
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR52.939 harfرزق
رَزَقَ - يَرْزُقُ - رِزْقٌ - رَازِق - رَازِقِيْن - رَزَّاق
رَزَقَ - يَرْزُقُ +كائن +كائناً: يزوده ويعطيه ما ينتفع به ويبقيه، وخاصة الطعام والشراب، وذلك بشكل دوري متتابع
رِزْقٌ:على وزن " فـِعل" اسم فعل " رَزَقَ - يَرْزُقُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " رَزَقَ - يَرْزُقُ ": كل ما يُقَدَّم أو يُزَوَّد به آخر مما يحتاجه لبقائه بشكل دوري أو شبه
Sîgalar(52)
- رِزْقًاRızık+1 anlam(فِعْلًا)×15
- الرِّزْقَRızık(الْفِعْلَ)×11
- رَزَقْنَاهُمْOnlara rızık verdik(فَعَلْنَاهُمْ)×10
- رَزَقْنَاكُمْSize rızık verdik(فَعَلْنَاكُمْ)×7
- الرَّازِقِينَRızık verenler(الْفَاعِلِينَ)×5
- رَزَقَكُمُSize rızık verdi(فَعَلَكُمُ)×5
- وَرِزْقٌVe rızık(وَفِعْلٌ)×5
- يَرْزُقُكُمْSize rızık verir(يَفْعُلُكُمْ)×5
- يَرْزُقُRızık verir(يَفْعُلُ)×4
- رِزْقٍRızık(فِعْلٍ)×3
Mücavir kökler153 mücavir (387 toplam)
- طيب
15 ortak ayet · İyi
- نفق
16 ortak ayet · İki yüzlüler
- بسط
10 ortak ayet · Bisat kilim demektir
- قدر
14 ortak ayet · Kıdr kazandır
- ثمر
7 ortak ayet · Meyve demektir
- أله
59 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- أكل
11 ortak ayet · Ekel pas demektir
- شيأ
22 ortak ayet · Şey
- كرم
7 ortak ayet · Üzüm salkımıdır
- صلو
9 ortak ayet · Namaz
- ملق
2 ortak ayet · Mal kaybetmek
- عبد
14 ortak ayet · Ana kapının önündeki bekçidir
Geçtiği ayetler(109)
… وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ
RızıkO ki; yeryüzünü sizin için bir döşek, göğü de bir bina yaptı. Gökten su indirip onunla türlü türlü meyvelerden sizin için rızık çıkardı. O halde bile bile Allah’a eşler koşmayınız.
… مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ …
Rızıkİman eden, salih ameller işleyenlere; altından ırmaklar akan cennetlerin kendileri için olduğunu müjdele. Onlara ne zaman bunlardan bir meyve rızık olarak verilirse bu, evvelce rızıklandığımız şeydi, derler. Onlara birbirine benzeyen (böyle nimetler) verilecek. Onlar için orada temiz eşler de vardır. Hem onlar orada temelli kalıcıdırlar.
… زَكَرِيَّا كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ …
RızıkBunun üzerine Rabbı onu güzel bir kabul ile karşıladı. Onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi. Zekeriyya’nın himayesine verdi. Zekeriyya mihraba her girişinde onun yanında bir yiyecek bulurdu. Ey Meryem, bu sana nereden? derdi. O da: Allah tarafından, derdi. Şüphe yok ki Allah, dilediğini hesapsız rızıklandırır.
… إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ …
RızıkDedi ki: Ey kavmim; ben Rabbımdan apaçık bir delil üzere iken O, bana kendisinden güzel bir rızık ihsan etmişse; ne dersiniz? Size yasakladığım şeylere aykırı hareket etmek istemem. Gücümün yettiği kadar islah etmekten başka bir isteğim yoktur. Başarım; ancak Allah’tadır. O’na tevekkül ettim ve O’na yöneliyorum.
… وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ …
RızıkAllah O’dur ki; gökleri ve yeri yaratmış, indirdiği su ile size rızık olarak ürünler çıkarmıştır. Emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri ve nehirleri buyruğunuza verdi.
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ شَيْئًا وَلَا يَسْتَطِيعُونَ
RızıkOnlar; Allah’ı bırakarak, göklerden ve yerden kendilerine verecek rızıkları olmayan, olsa bile veremeyen şeylere mi tapınıyorlar?
… مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا هَلْ يَسْتَوُونَ …
RızıkAllah, size bir misal verir: Başkasının malı olan ve hiç bir şeye gücü yetmeyen bir köle ile tarafımızdan güzel bir rızka nail olup gizli veya açık infak eden; hiç bir olur mu? Hamd, Allah’a mahsustur. Fakat onların çoğu bilmezler.
وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى
RızıkEhline namazı emret. Kendin de onda devamlı ol. Biz senden rızık istemiyoruz. Sana Biz rızık veririz. Akibet takvadadır.
وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ
RızıkOnlar ki; Allah yolunda hicret edip de sonra ölür veya öldürülürler; Allah onlara elbette güzel bir rızık verecektir. Şüphesiz ki Allah; rızık verenlerin en hayırlısıdır.
… لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
RızıkDediler ki: Seninle beraber hidayete uyacak olursak, yerimizden oluruz. Halbuki onları katımızdan bir rızık olarak her şeyin mahsulünün toplandığı emin bir haremde yerleştirmedik mi? Ama onların çoğu bilmezler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رزق |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نعم, قوت, عطو |
| Zıt Kök | حرم |
| Çekirdek Özet 1 | Varlığın devamı için belirli vakitlerde tayin ve tahsis edilen sürekli pay, gıda ve erzak |
| Çekirdek Özet 2 | Canlıların varoluşsal muhtaçlığını karşılayan, kesintisiz sunulan maddi ve manevi ilahi ikram |
| Çekirdek Özet 3 | Mülkiyetin mutlak kaynağından yaratılmışa akan ve infak yoluyla toplumsal dolaşıma girmesi emredilen imkânlar nizamı |
| Kritik Hata Riski | Rızkı yalnızca bireysel çabayla elde edilen maddi kazanç veya mülkiyet sanıp tevzi, kader ve şükür boyutunu dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رز | Bir şeyi düzenli aralıklarla toplayıp bir araya getirme, fasılalı süreklilik, bir yerde yerleşik ve sabit kılma (karşılaştır: رزم eşyayı denk yapıp toplamak ve fasılalarla yemek; رزأ birinin malından bir pay eksiltip almak; رزن oturaklı ve yerli yerinde olmak). | ق | Kök sonuna eklenen ق harfi, toplanıp tahsis edilen payın kesin bir ölçü, hudut ve hedefe bağlanarak alıcıya intikal etmesini sağlamıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | En üst kaynaktan, başlangıç noktasından yönelen öncelikli irade ve akış. |
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Bütünden belirli hisseleri ayırma, pay etme ve takdir etme hareketi. |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Belirlenmiş bir çerçeveye ulaşma, sınırlanmış bir hedefe odaklanıp toplanma. |
| رزق | Başlangıç ve üst makamdan çıkıp hisselere ayrılarak belirlenmiş alıcıya ve sınıra düzenli biçimde ulaştırılan pay. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimseye, askere veya hizmetçiye belirli vakitlerde düzenli olarak verilen yiyecek, nafaka, gündelik tayın ve hisse. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Avf b. el-Hıra‘ beytinde bu kökten türeyen beyaz ve temiz keten giysi (er-râzıkî) anlamında geçmektedir: كأن الظباء بها والنعا / ج جللن من رازقي شعارا |
| Erken Arapça kullanım | Askeri birliklerin beytülmâlden düzenli istihkaklarını alması hakkında kullanılan «ارتزق الجند» ifadesi ve Ezd-i Şenûe kabilesinin lehçesinde nimete mukabele anlamında şükür karşılığı kullanımı. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça رزق kökü, Yakındoğu idari ve iktisadi teşkilatına uzanan kadim bir kurumsal ve semantik geçmişe sahiptir. Klasik Süryanicede ܪܘܙܝܩܐ (rūzīqā: tayın, porsiyon, askeri erzak) biçiminde yer alan kelime, Geç dönem Doğu Akdeniz havzasında düzenli aralıklarla dağıtılan gıda ve maaş sistemini tanımlar; bu hat Erken Orta Farsçadaki rōzīk (günlük pay, nafaka, gün/rōz kökünden) kelimesiyle de temas halindedir. Erken Arap dilinde kelime, çöl ve göçebe hayatındaki dağınık nimet algısının ötesinde, belirli vakitlerde fasılalarla yenilenen tahsisat manasını koruyarak içselleşmiştir. İbn Fâris gibi dilciler kökün iç mantığını «vakitli ve periyodik bağış» olarak tarif etmiş; Kur’an öncesi ve erken dönemde somut gıda, kumaş türü ve asker istihkakını niteleyen kullanım, Kur’an hitabıyla birlikte tüm canlıların ontolojik besinini ve manevi payını kapsayacak şekilde derinleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Arthur Jeffery (Foreign Vocabulary of the Qur'an), Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رز çekirdeği üzerinden fasılalı toplanma ve tahsisat | Bütünden ayrılan payın düzenli aralıklarla bir özneye aktarılması çekirdeği. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice rūzīqā (iaşe, günlük tayın) | İdari ve askeri erzak dağıtımına dayanan ortak bölgesel kavramlaşma. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Erken Hint-İran sahasında rōz-īg (günlük tayın) | Zaman döngüsüne (gün) bağlı düzenli gıda temini ve iktisadi hak tahsisi. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Payne Smith, Arthur Jeffery, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رزق | Anlamlı | Varlığa tahsis edilen sürekli pay, nafaka | Canlının hayatını idame ettiren gıda, erzak ve ilahi lütuf. | Hedef kök; Kur'an'da 123 defa geçer. |
| رقز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılır; Kur'an'da geçmez. |
| زرق | Anlamlı | Mavilik, göz ferinin gitmesi, mızrak atma | Gözün körleşerek donuk maviye dönmesi ve nesnenin hızla fırlatılması. | Kur'an'da geçer (Tâhâ 20:102); fonetik yer değiştirme; anlam bağı zayıftır. |
| زقر | Anlamlı | Şiddetle itme, bağlama, hapsetme | Bazı lehçelerde kaba ve şiddetli engelleme için kullanılır; fasih dilde seyrektir. | Çoğu lügatçe mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| قرز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılır; Kur'an'da geçmez. |
| قزر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılır; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رزق | Merkez | Varlığın devamı için takdir edilmiş pay | Düzenli aralıklarla aktarılan, canlının bilfiil istifade ettiği paydır. | Hem maddi besini hem manevi ikramı kuşatan ilahi tahsisat. |
| نعم | Komşu | İyilik, refah, haz ve bolluk | رزق hayati asgariyi ve her türlü payı karşılarken نعم fazladan lütuf, konfor ve sevinç veren unsurdur. | Varlığın zorunlu ihtiyacını aşan rahatlık boyutu öne çıkar. |
| قوت | Komşu | Bedeni ayakta tutan asgari gıda | رزق geniş imkân ve serveti de içerirken قوت yalnızca ölmeyecek kadar olan açlık giderici gıdadır. | Ölçüsü hayatın sınırında tutulan dar beslenme maddesi. |
| عطو | Komşu | Bağışlama, elden ele verme eylemi | رزق süreklilik ve istifade şartı barındırırken عطو tek seferlik veya rastgele bir devri de kapsar. | Vermenin süreklilik veya gıda olma zorunluluğu yoktur. |
| حرم | Zıt | Mahrum etme, engelleme, men | رزق varlığa ulaştırılan akış iken حرم payın kesilmesi ve istifadenin önlenmesidir. | Varlığın muhtaç olduğu imkândan yoksun bırakılması hali. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رزق | Varlığa tahsis edilen periyodik pay | Canlının varoluşunu sürdürmesi için yaratıcı tarafından ayrılan maddi ve manevi gıda. | Kesin |
| Latince | victus, provisio, portio | Geçimlik, tedarik, pay | Yaşamın idamesi ve önceden ayrılan hisse boyutunu karşılar; ilahi kader boyutunu tam kapsamaz. | Güçlü |
| İngilizce | sustenance, provision, livelihood | Yaşam desteği, tayın, geçimlik | Canlının hayatta kalmasını sağlayan maddi tedariki karşılar; manevi rızık boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Lebensunterhalt, Versorgung | Geçim vasıtası, iaşe temini | Kurumsal ve maddi beslenme imkânını verir; teolojik şükür ve ihsan boyutunu karşılamakta dar kalır. | Güçlü |
| Fransızca | subsistance, provende | Yaşamsal erzak, nafaka | Fiziksel varlığın devamı için gereken erzakı tam verir; kader ve lütuf çağrışımı eksiktir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Dictionnaire Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Doğrudan tüketilen gıda ve meyveler | Bedensel besin ve tarımsal nimet | Yeryüzünden çıkarılan ve canlıların tükettiği ürünlerin anlatımı (Bakara 2:22, Bakara 2:60, Kehf 18:19). |
| Gökyüzünden indirilen yağmur | Rızkın maddi vesilesi | Semadan inerek toprağı dirilten ve rızka kaynaklık eden su (Zâriyât 51:22, Câsiye 45:5). |
| Servet, mülkiyet ve gelir | İktisadi imkân ve infak nesnesi | Kulun eline geçen ve ihtiyaç sahipleriyle paylaşılması emredilen zenginlik (Bakara 2:3, Nahl 16:71, Münâfikûn 63:10). |
| Cennet nimetleri ve ebedi ecir | Uhrevi tükenmez ikram | Takva sahiplerine ve şehitlere ahirette vadolunan kesintisiz lutuflar (Âl-i İmrân 3:169, Sâffât 37:41, Talâk 65:11). |
| Nübüvvet, ilim ve hidayet | Manevi ve kalbi gıda | Peygamberlere verilen ilahi bilgi, helal kavrayış ve risalet payı (Hûd 11:88). |
| Nimete mukabele ve şükür | Nimetin itirafı | Nimete karşı nankörlük edilmeyip şükredilmesi gereken ahlaki sorumluluk (Vâkıa 56:82). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rızkın tanımı ve kader | Haram yolla elde edilen şeyin rızık sayılıp sayılmayacağı tartışması (Ehl-i Sünnet fiili faydalanmayı, Mu'tezile meşru mülkiyeti rızık sayar). | Rızkın meşruiyet ile fiili yararlanma ekseninde ontolojik ayrışması. |
| Fıkıh | Nafaka ve beytülmâl tahsisatı | Aile bireylerinin nafaka yükümlülüğü ve kamuda görev yapanların beytülmâlden aldıkları düzenli istihkak (mürtezeka). | Hukuken bağlanmış, zorunlu ve periyodik geçim hakkı. |
| Tefsir | İnfak ve tevhid âyetleri | "Rızıklandırdığımız şeylerden infak ederler" beyanında rızkın ilim, mal ve bedeni kabiliyetleri kapsayan genişliği. | Maddi ekmekten varoluşsal bütün kabiliyetlere genişletilme. |
| Hadis | Cenin dönemi ve tevekkül | Anne karnında insanın rızkının ve ecelinin yazılması, kuşların sabah aç çıkıp akşam tok dönmesi tasviri. | Çaba ile ilahi takdir arasındaki teslimiyet ve güvence bağı. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | Mutlak ontolojik güvence | Rezzâk olan yaratıcıya bağlanarak rızık korkusuyla kula kul olmayı engelleme | Varlığın tek sahibinin Allah olduğunu bilmek, kula boyun eğmeyi ve ahlaki tavizi ortadan kaldırır. | Kesin |
| İlmi | Kâinat düzeni ve ekoloji | Maddi ve enerjetik döngü | Tabiat kanunlarının canlı türlerini besleyecek şekilde tasarlanmış nedensellik örgüsü | Doğadaki besin zincirinin, su çevriminin ve güneş enerjisinin bir nizam üzere akışının tespiti. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu hukuku ve otorite | Sosyal güvenlik ve maişet | Toplumdaki zayıfların ve hizmet edenlerin temel geçim haklarının devletçe garanti edilmesi | Siyasi iktidarın meşruiyeti, tebaanın rızkını güvenceye alma ve adil paylaştırma kabiliyetine bağlıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve servet dolaşımı | Kaynak tevzii ve infak | Servetin belirli ellerde birikmesini önleyerek ihtiyaç sahiplerine serbest akışını sağlama | Kul mülkün sahibi değil emanetçisidir; kazancının içinde başkalarının da rızkı bulunmaktadır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamikte açık sistem enerji girdisi ve homeostaz | Yaşayan bir sistemin entropiye yenilmemesi için dış kaynaktan periyodik olarak madde, enerji ve enformasyon alması süreci, rızkın varlığı ayakta tutan periyodik akışıyla tam bir yapısal eşbiçimlilik gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dağıtıcı adalet ve kurumsal transfer harcamaları | Piyasa mekanizmasının yarattığı dengesizliği önlemek için toplumun alt kesimlerine yönelik yapılan düzenli asgari gelir desteği ve sosyal transferler, rızkın tevzi mantığıyla örtüşür. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Rızkı yalnızca para, maaş, banka hesabı ve bireyin salt kendi zekâsı veya emeğiyle elde ettiği iktisadi gelir saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Canlının varoluşunu, idrakini ve hidayetini besleyen; yağmurdan sağlığa, ilimden cennet ikramına kadar uzanan karşılıksız bütün lütuflar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın kendisini rızkın yegâne yaratıcısı ve mutlak mâliki görmesi (Karun sendromu), aç kalma vehmiyle infaktan kaçınması ve haram yollara tevessül etmesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda canlının mutlak acziyetini ve Allah'a olan kaçınılmaz ihtiyacını (fakr) somutlaştıran temel kavramdır. Mülkün hakiki sahibini tayin ederek bireyi sebeplere tapınmaktan kurtarır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinattaki yaratılış nizamını anlatan tevhid ayetlerinde (Bakara 2:22), infak ve arınmayı emreden ahlak-hukuk ayetlerinde (Bakara 2:3, Bakara 2:254) ve rızık korkusuyla çocukların öldürülmesini yasaklayan ayetlerde (İsrâ 17:31). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | "Kazanmasaydım olmazdı" kibrini yıkar; rızkın yalnızca insanın çabasına bağlı olduğunu zanneden determinist anlayışı ve mülkü tekeline alma hırsını geçersiz kılar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının yaşamını ve gücünü koruması için belirli vakitlerde fasılalarla sunulan, ölçülüp ayrılmış gıda, erzak, tayın ve kumaş hissesi.
- Soyut anlamVarlığın mutlak kaynağından yaratılmışlara doğru sürekli ve dengeli biçimde akan, bedeni beslediği gibi zihni ve kalbi de ayakta tutan ilahi takdir ve ihsan.
- Sistematik karşılıkMülkiyetin emanet vasfı taşıdığı, ihtiyaç fazlasının infak kanallarıyla dolaşıma sokulduğu ve tüm yaratılmışların maişet güvencesine bağlandığı tevzi nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , anındaki net rızık ve faydalanma durumunu temsil eder. , mutlak kaynak olan 'den alıcı canlı 'ye zaman parametresi boyunca kesintisiz ve periyodik olarak akan ilahi rızık akış fonksiyonudur. ise canlının kendisine ulaşan bu kaynaktan ihtiyaç fazlasını diğer hak sahiplerine () infak ve paylaştırma yoluyla aktardığı sorumluluk fonksiyonunu gösterir.