رضي
ر - ض - ي
KÖK- 73 geçiş
- 64 ayet
- 44 sîga
- 10 sözlük
Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt. anne çocuğunu emdirirken yalnız görevi olduğu için emdirmez, aynı zamanda isteyerek ve zevk alarak emdirir. Bir işi yaparken ilerideki çıkarları ve sonuçları düşünerek işi yaparsın ama onu yapmak istemezsin. Örneğin bir hakim kanunlara uyarak suçluya ceza verir ama “keşke bu suçu işlemeseydi de bu cezayı vermeseydim” der. Bazı işi de, görevi olarak yapar ve hem de yaptığından memnun olur. Birincisine irade ikincisine rıza denir. Burada “ayn” “ya”ya dönüşmüştür. رضي ile اِرْتِضَى arasında fark vardır. Razı olmak birisinden yani bir kimsenden razı olmakken. İrtiza ise bir fiilden razı olmak anlamındadır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: رضى
Notlarım
Sözlükler(10)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt. anne çocuğunu emdirirken yalnız görevi olduğu için emdirmez, aynı zamanda isteyerek ve zevk alarak emdirir. Bir işi yaparken ilerideki çıkarları ve sonuçları düşünerek işi yaparsın ama onu yapmak istemezsin. Örneğin bir hakim kanunlara uyarak suçluya ceza verir ama “keşke bu suçu işlemeseydi de bu cezayı vermeseydim” der. Bazı işi de, görevi olarak yapar ve hem de yaptığından memnun olur. Birincisine irade ikincisine rıza denir. Burada “ayn” “ya”ya dönüşmüştür. رضي ile اِرْتِضَى arasında fark vardır. Razı olmak birisinden yani bir kimsenden razı olmakken. İrtiza ise bir fiilden razı olmak anlamındadır.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.964 harfض ر ( و ا ي ء )
ضرا ، ضري ، وضر ، رضي ، روض ، ريض ، أرض ، ورض ، ضور ، ضير .
ضرا : الأصمعيّ : ضَرّا العِرْقُ يَضْرُو ضَرْواً : إذا اهتزّ ونَفَرَ بالدّم .
وقال العجَّاج :
مِمّا ضَرَا العِرْقُ به الضَّرِيُّ
ثعلب عن ابن الأعرابي : ضَرَى يَضرِي : إذا سال وجَرَى .
قال : ونَهَى عليّ رضي الله عنه عن الشُّرب في الإناء الضّارِي . قال : ومعناه : السائل ، لأنه يُنقص الشُرْب . قال : وضَرِيَ النَّبيذُ يضرى :
ض ر ( و ا ي ء ) ضرا ، ضري ، وضر ، رضي ، روض ، ريض ، أرض ، ورض ، ضور ، ضير . ضرا : الأصمعيّ : ضَرّا العِرْقُ يَضْرُو ضَرْواً : إذا اهتزّ ونَفَرَ بالدّم . وقال العجَّاج : مِمّا ضَرَا العِرْقُ به الضَّرِيُّ ثعلب عن ابن الأعرابي : ضَرَى يَضرِي : إذا سال وجَرَى . قال : ونَهَى عليّ رضي الله عنه عن الشُّرب في الإناء الضّارِي . قال : ومعناه : السائل ، لأنه يُنقص الشُرْب . قال : وضَرِيَ النَّبيذُ يضرى : إذا اشتدّ . قلتُ أنا : الضَّارِي من الآنية : الإناءُ الذي ضُرِّيَ بالخَمْر ، فإذا جُعِل فيه العَصيرُ صارَ مُسكِراً ، وأصلُه من الضَّراوة وهي الدُّرْبة والعادَة . ورَوَى أبو عُبيد عن أبي زيد قال : لَذِمْتُ به لَذَماً ، وضَرِيتُ به ضَرَى وَدَرِبْتُ به دَرَباً . قال شمِر : الضَّراوةُ : العادة يقال : ضَرِيَ بالشيء : إذا اعتاده فلا يكاد يصبِر عنه . وضَرِيَ الكلبُ بالصيد : إذا تَطَعَّمَ بلَحْمه ودَمِه . والإناءُ الضّارِي بالشّراب ، والبيتُ الضّاري باللَّحم مِن كثرة الاعتياد حتى يَبقَى فيه ريحُه . وأما قول الأخطل : لمّا أتَوْه بمصباحٍ ومِبْزَلهِمْ سارت إليه سُؤْرَ الأَبجُل الضّارِي فإن بعضهم قال : الضّاري : السائلُ بالدّم ؛ من ضَرا يَضْرُو . وقيل : الأَبْجلُ الضارِي : العِرْقُ من الدّابة الذي اعتاد التودِيج ، فإذا حان حِينُه ووُدِّج كان سؤرُ دمه أشَدَّ ؛ ولكلَ وَجْهٌ . وفي حديث عمَر : ( إن للَّحِم ضَراوةً كضَراوة الْخَمر ) . أراد أنّ له عادةً طَلاّبةً لأكلها كعادة الخمر ، وشدّة شهوةِ شارِبها لاستدعائها ، ومن اعتاد الْخَمرَ وشُرْبَها أَسرَف في النّفقة حِرْصاً على شُرْبها ، وكذلك من اعتاد اللحم وأَكله لم يَكَد يَصبِر عنه ، فدخل في باب المُسرِف في نَفَقته ، وقد نَهَى الله عزّ وجلَّ عن الإسراف . وقال الأصمعيّ : ضَرِيَ الكلبُ يَضرَى ضَراوةً : إذا اعتاد الصّيدَ . ويقال : كَلْبٌ ضِرْوٌ ، وكَلْبة ضِرْوة ، والجميع أَضْرٍ وضِراء . ويقال أيضاً : كلبٌ ضارٍ ، وكَلْبةٌ ضارِية . قال : والضَّرَاء ما وَراك من شجر . وقال شَمِر : قال بعضهم : الضَّرَاء : البَرازُ والفَضاء . ويقال : أرضٌ مستويةٌ فيها شجر ؛ فإذا كانت في هَبْطةٍ فهي غَيْضَة . وقال ابن شُميل : الضَّرَاءُ : المستوِي من الأرض ؛ يقال : لأَمْشِيَنَّ لك الضَّرَاء . قال : ولا يقال : أرضٌ ضَرَاءٌ ، ولا مَكانٌ ضَرَاء . قال : ونزلْنا بضَراءٍ من الأرْض ؛ أي : بأَرْضٍ مستوِية ؛ وقال بِشْرُ : عَطَفْنا لهمْ عَطْفَ الضَّرُوس مِن المَلاَ بشَهْباءَ لا يَمشي الضَّرَاءَ رَقيبُها . قال : ويقال : لا أَمْشِي له الضَّراء ولا الْخَمرَة ؛ أي : أُجاهِرُه ولا أُخاتِله . قال شَمِر : وقال أبو عمرو : الضَّراءُ : الاستخفاء . ويقال : ما وَاراكَ من أَرْضٍ فهو الضَّرَاء ، وما واراك من شجرٍ فهو الخَمَرَ . وهو يَدِبُّ له الضَّرَاءَ : إذا كان يَختِله . وقال ابن شُميل : ما واراكَ من شيء وادّرأْتَ به فهو الخَمَر ، الوَهْدةُ : خَمَرٌ . والأكمَةُ : خَمَر ، والجَيَلُ : خَمَرٌ . والشجرُ : خَمَر . وكلُّ ما وَاراكَ فهو خَمَر . وقال أبو زيد : مكانٌ خَمِر : إذا كان يغطِّي كلَّ شيء ويُوارِيه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الضِّرْوُ والبُطْمُ : الحبّةُ الخَضْراء . وقال الليث : الضَّرْوُ : ضَرْبٌ من الشَّجَر يُجعَل وَرقُه في العِطْر ، ويقال : ضِرْو . قال : وهو المحْلَب ، ويقال : حَبّةُ الْخَضْراء ، وأَنشدَ غيرُه : هنيئاً لعُود الضِّرْوِ شَهْدٌ يَنالُه على خَضِراتٍ ماؤهُنّ رَفِيفُ أراد عُودَ سِواكٍ من شَجَرة الضِّرْو : إذا استاكتْ به هذه الجارية كان الرِّيقُ الّذي يَبتلّ به السِّواكُ مِن فيها كالشَّهْد . ضور ضير : أخبَرَني المنذريُّ عن الحَرّاني عن ابن السكّيت : يقال : ضارَني يَضيرُني ، ويَضُورني ضَيْراً . سَلَمة عن الفرّاء ؛ قرأ بعضُهم : ( لا يَضِرْكُم كيدهم شيئاً ) ( آل عمران : 120 ) ، يَجعله من الضَّيْر . قال : وزعم الكسائيّ أنّه سَمِع بعضَ أهلِ العالية يقول : ما ينفعني ذاكَ ولا يَضُورُني . والضّرُّ واحد . قال الله جلّ وعزّ : ( لله ( قَالُواْ لاَ ضَيْرَ إِنَّآ إِلَى رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ ) ( الشعراء : 50 ) ، معناه : لا ضَرَّ . أبو عُبَيد عن الفرّاء قال : الضُّورةُ من الرّجال : الحقيرُ الصغيرُ الشّأن . قلتُ : وأَقرأَنيه الإياديّ عن شَمِر بالراء ، وأقرأنيه المنذريُّ روايةً عن أبي الهيثم : الضُّؤْزَةُ ، بالزّاي مهموزاً ، وقال لي : كذلك ضبطتُه عنه . قلتُ : وكلاهما صحيح . ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ ، قال : الضُّورَةُ : الضعيفُ من الرّجال . والضَّوْرَةُ : الجَوْعة . وافَق ابنُ الأعرابيِّ الفرّاءَ . ورَوى عَمرو عن أبيه أنه قال : الضَّوْرُ : شِدّةُ الجُوع . ورَوَى أبو عبيد عن أبي عمرو : هو يَتلَعْلَع من الجُوع ؛ أي : يتضَوّر . وقال اللّيث : التضوُّر : صِيَاحٌ وتَلَوَ عند الضّرب من الوَجع . قال : والثعلبُ يتضوّر في صِياحه . ورَوى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : هذا رجلٌ ما يَضِيرُك عليه نَحْتاً للشّعر ، ولحناً للشِّعر ، أي : ما يَزيدك على قوله الشّعر . ونحو ذلك قال ابن السكّيت : وكذلك ما يُزَنِّدُك وما يُزَرْنِقُك على قوله الشعر . وضر : قال الليث : الوَضَرُ : وَسَخُ الدَّسَم واللّبن ، وغُسالةُ السِّقَاء والقَصْعَة ونحوه ، وأَنشَد : إن تَرْحَضُوها تَزِد أعْراضُكمْ طَبَعاً أو تتركوها فسُودٌ ذاتُ أَوْضارِ ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال للغُنْدُورة : وَضْرَى ، يعني أمّ سويد . وقال شمر : يقال : وَضِرَ الإناء يَوْضَر وَضَراً : إذا اتّسخ ، ويكون الوَضَر من الصُّفرة والحُمْرة والطِّيب ، ثم ذكر حديثَ عبد الرّحمن بن عوْف حين رأى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) به وَضَراً من صُفْرة فقال له : ( مَهْيَم ) المعنى : أنه رأى به لَطْخاً من خَلوق أو طِيب له لون ، فسأله عنه فأَخبَرَه أنّه تزوّج . روض ريض : يقال : رُضْتُ الدابّة أَرُوضُها رَوْضاً ورِياضةً : إذا علّمتَها السَّيْرةَ وذلّلتَها ، وقال امرؤ القيس : ورُضْتُ فذَلّتْ صَعَبةً أيَّ إذْلالِ دَلَّ بقَوْله : أيَّ إذْلال ، أنّ معنى قوله : رُضْتُ : ذللّتُ ، لأنه أقام الإذلالَ مُقامَ الرّياضة . وقال الأصمعيّ وغيرُه : الرَّيِّض من الدّوَاب : الّذي لم يَقبل الرّياضة ولَم يَمْهَر السَّيْرة ، ولم يَذِلَّ لراكبِه فيصرّفه كيف يشاء . ويقال : قصيدة رَيِّضةُ القَوافي : إذا كانت صعبةً لم يَقتضِب الشُّعراءُ قوافيَها ولا عَرُوضَها . وأَمْرٌ رَيِّض : إذا لم يُحكم تدبيرُه . أبو عُبَيد عن الكسائي : استَراضَ الوادي : إذا استَنقَع فيه الماءُ . وقال شَمِر : كأنّ الرَّوضة سُمّيتْ رَوْضَةً لاستراضة الماءِ فيها . وقال غيرُه : أراضَ الوادِي إراضَةً : إذا استراضَ الماءُ فيه أيضاً . وفي حديث أمّ مَعبد الْخُزاعيّة ( أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وصاحبَيْه لمّا نَزَلوا عليها وحَلَبُوا شاتَها الحائلَ شَرِبوا من لَبنِها وسَقَوْها ، ثم حَلَبوا في الإناء حتى امتلأ ، ثم أَراضُوا ) . قال أبو عُبَيد : معنى : ( أَراضُوا ) ، أي : صَبُّوا اللّبَن على اللبن . ثم قال : أَراضُوا من المُرِضَّةِ وهي الرَّثيئة . قال : ولا أعلمُ في هذا الحديث حرفاً أغربَ منه . وقال غيرُه : معنى قولها : ( أراضُوا ) ، أي : شَرِبوا عَلَلاً بعد نَهَل . أرادت أنّهم شَرِبوا حتّى رَوُوا فَنَقَعُوا بالرّيّ عَلَلاً ، وهو من أَراضَ الوادي واستراضَ : إذا استَنقَع فيه الماء . وأَراضَ الحوضُ : إذا اجتمع فيه الماءُ ؛ ويقال لذلك الماء : رَوْضة ، وأنشد شَمِر قولَ الرّاجز : وروضةٍ سَقيْتُ منها نِضْوَتي قلت : ورياضُ الصَّمَّان والحَزْن في البادِية : قِيعانُ سُلْقانٍ واسعةٌ مطمئنّةٌ بين ظَهرانَيْ قِفافٍ وجَلَدٍ من الأرض يَسيل فيها ماءُ سيولِها فيستريض فيها ، فتُنبِت ضُروباً من العُشْب والبُقول ، ولا يُسرِع إليها الهَيْج والذُّبول ، وإذا أعشبتْ تلك الرياضُ وتَتابَع عليها السُّمِيُّ رَتعتِ العربُ وَنَعَمُها جمعاء . وإذا كانت الرياض في أعالي البِراق والقِفَاف فهي السُّلْقان ، وأحدها سَلَق . وإذا كانت في الوِطاءات فهي رِيَاض ، وفي بعض تلك الرياض حَرَجات من السِّدْر البَرِّيّ ، وربَّما كانت الروضةُ واسعةً يكون تقديرها مِيلاً في ميل ، فإذا عَرُضتْ جدّاً فهي قِيَعانٌ وقِيعةٌ ، واحدُها قاع . كلُّ ما يَجتمِع في الإخاذ والمَسَاكات والتَّناهي فهي رَوْضة عند العرب . وقال الأصمعيّ : الرَّوْض نحوُ النِّصف من القِرْبة . ويقال : في المَزادة رَوْضَةٌ من الماء ، كقولك : فيها شَوْلٌ من الماء . وقال أبو عمرو : أراضَ الخوضُ فهو مُرِيض . وفي الحوض رَوْضة من الماء : إذا غَطَّى الماءُ أسفَلَه وأَرْضَه . وقال : هي الرَّوضَةُ والرِّيضةُ والأَرِيضَة والمُسترِيضَةُ . وقال الليث : تُجمع الرَّوضةُ رِياضاً ورِيضاناً . قلتُ : وإذا كان البلد سَهْلاً يَنْشَف الماء لسُهُولَته ، وأسفَلَ السُّهولة صَلابةٌ تُمسِك الماءَ فهو مَرَاضٌ ، وجمعُه مَرائض ، ومَرَاضات ، وإذا احتاجوا إلى مِياه المَرائض حَفَروا فيها جِفاراً فشَرِبوا منها واستَقَوْا من أحسائها إذا وجدوا مِياهَها عَذْبةً . ورُوي عن ابن المسيّب أنه كَرِه المُرَاوَضَة . قال شمر : المُرَاوَضة : أن تُواصِفَ الرجلَ بالسِّلْعة ليست عِنْدَك . قلت : وهو بَيْعُ المُواصَفة عند الفقهاء . وأَجازَه بعضُ الفقهاء إذا وافَقَتِ السِّلْعةُ الصفةَ الّتي وصَفها البائعُ : وأَبَى الآخرون إجازَتها ، إلا أن تكون الصفةُ مضمونةً إلى أجل معلوم . ورض : قال اللّيثُ : وَرَضَت الدَّجاجةُ : إذا كانت مُرْخِمةً على البَيْض ، ثم قامت فوضَعَت بمَرَّةٍ واحدة . قال : وكذلك التَّوْريضُ في كلّ شيء . قلتُ : هذا عندي تصحيف ، والصوابُ وَرَّصَتْ بالصاد . أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء قال : وَرَّص الشيخ ، بالصّاد : إذا استَرخَى حِتَار خَوْرانه فأَبْدَى . وقال أبو العبّاس : قال ابن الأعرابيّ : أَوْرَصَ ووَرَّصَ : إذا رَمَى بغائطِه . وأما التَّوريضُ ، بالضّاد ، فله معنًى غيرُ ما ذكره اللّيثُ . وقال أبو العبّاس : قال ابن الأعرابي : المُوَرِّضُ : الذي يَرْتاد الأرضَ ويَطلُب الكلأ ، وأنشد قولَ ابنِ الرِّقَاع : حَسِبَ الرائِدُ المُوَرِّضُ أن قَدْ ذَرَّ منها بكلّ نَبْءٍ صِوارُ ذرَّ : أي : تَفرَّق . النَّبْءُ : ما نَبَا من الأرض . وقال : يقال : نَوَيْتُ الصومَ وأَرَّضْتُه ، ووَرَّضْتُه ، ورَمَّضْتُه ، وبَيَّتُّهُ ، وخَمَّرْتُه ، وبَنَّنْتُه ، ودَسَّسْتُه ، بمعنًى واحد . وفي الحديث : ( لا صِيامَ لمن لم يُوَرِّض مِنَ اللّيل ) . قلت : وأحسبُ الأصلَ فيه مهموزاً ، ثم قُلِبت الهمزة واواً . أرض : الحرّاني عن ابن السكيت قال : الأرْضُ : التي عليها الناس . والأرْضُ : سُفلَةُ البعير والدّابة ؛ يقال : بعيرٌ شديدُ الأرْض : إذا كان شديدَ القوائم . وأنشَد : ولَم يُقلِّب أرضَها البَيْطارُ ولا لحَبْلَيْه بها حَبَارُ يعني : لم يُقلِّب قوائمها لعلَّة بها ، وقال سُوَيد بن كراع : فركِبناها على مَجْهولِها بصِلابِ الأَرضِ فيهنّ شَجَعْ وقال خُفَافُ بن نَدْبة السُّلَميّ : إذا ما اسْتَحَمَّتْ أرضُه من سَمَائِه جَرَى وهو مَوْدُوعٌ وواعدُ مَصْدَقِ قال : والأرْضُ : الرِّعْدةُ . ورُوي عن ابن عبّاس أنه قال : أَزُلْزِلَت الأرضُ أم بي أرْضٌ ، أي : بي رِعْدَة . ويقال : بي أَرْضٌ فآرِضُوني ، أَي : دَاوُوني . وقال ذو الرُّمَّة : إذا تَوَجَّسَ رِكْزاً من سَنابِكها أو كان صاحِبَ أَرْضٍ أو به المُومُ قال : والأرضُ : الزُّكام ، يقال : رجل مأْروض . وقد أُرِض فلان ، وآرَضَه اللَّهُ إيراضاً . والأرْضُ : مصدرُ أُرِضَت الخشَبةُ تُؤْرَض فهي مأروضَة إذا وقعت الأرَضَة فيها . قال : والأرَض بفتح الراء : مَصْدَر أُرِضَت القُرْحَةُ تَأْرَض : إذا تَفَشَّتْ . وقال أبو عُبَيْد : قال الأصمعي : إذا فسدت القُرحة وتقطَّعت . قيل : أرضَت تأرَضُ أَرَضاً . وقال شمر : قال ابن شميل : الأرِيضَة : الأرض السهلة لا تميل إلاّ على سَهْل ومنبت ، وهي ليّنة كثيرة النبات ، وإنها لأَرِيضة للنبت وإنها لذات أراضة ، أي : خليقة للنبت . قال : وقال ابن الأعرابي : أُرِضَت الأرض تأرُض أرَضاً : إذا أخصبَتْ وزكا نباتُها . وأرضٌ أَرِيضةٌ بيّنةُ الأراضَة : إذا كانت كريمةً . قال أبو النَّجم : أبحرُ هِشامٍ وهو ذُو فِراضِ بينَ فُروع النَّبْعةِ الغِضَاضِ وَسْطَ بِطاحِ مكّة الإراضِ في كل وادٍ واسِع المُفَاضِ وقال أبو عمرو : الإراضُ : العِراضُ ، يقال : أَرضٌ أَرِيضةٌ ، أي : عريضة . أبو عُبيد عن الأصمعي : الإراض : بِساطٌ ضَخْمٌ من وَبرٍ أو صوف . وقال أبو البَيْداء : أَرْضٌ وأُرُوضٌ . وما أكثر أُروضَ بني فلان . ويقال : أَرْضَ وأَرْضُون وأَرَضات . وأَرْضٌ أَرِيضةٌ للنبات : خليقة ، وإنها لَذاتُ إرَاضٍ . وقال غيره : المؤرِّضُ : الذي يَرعَى كلأَ الأرض . وقال ابن دَالاَن الطائيّ : وهم الحُلومُ إذا الرّبيعُ تجنّبتْ وهمُ الربيعُ إذا المؤرِّضُ أجدَبَا وقال الفرّاء : يقال : ما آرَضَ هذا المكانَ ، أي : ما أكثرَ عُشبَه . وقال غيرُه : ما أحسَنه وأطيَبَه . أبو عُبيد عن أبي عمرو : أرْضٌ أرِيضة ، أي : مُخَيِّلَةٌ للنَّبت . الأصمعيّ : تأَرَّضَ فلانٌ بالمكان : إذا ثبت فلَم يَبْرح . وقيل : التأرُّضُ : التأنّي والانتظار ، وأنشد : وصاحبٍ نبّهتُه ليَنهضَا فقامَ عجلانَ وما تأَرَّضا يَمسَح بالكفّين وجْهاً أبيضَاً إِذا الكَرَى في عَيْنِه تمَضْمَضَا ويقال : تركْتُ الحيّ يتأرّضون المنزِلَ ، أي : يرتادون بَلداً ينزِلونه للنُّجْعة . وقال ابن الأعرابيّ في قول أمّ معبد الخُزاعيَّة : ( فَشرِبوا حتى أَرَاضوا ) ، أي : ناموا على الإراض ، وهو البِسَاط . قلت : والقولُ ما قاله غيرُه : إنه بمعنى نَقَعوا ورَوُوا . رضي : قال الليث : رَضِيَ فلانٌ يَرضَى رِضًى . والرَّضِيُّ : المَرْضِيُّ ، والرِّضا مقصورٌ . قلتُ : وإذا جعلتَ الرِّضا مصدَر راضيتُه رِضاءً ومُراضاةً فهو ممدود : وإذا جعلتَه مصدرَ رَضِيَ يَرضَى رِضىً فهو مقصور . وقال أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : الرَّضِيُّ : المُطِيعُ . والرَّضيُّ : المُحِبّ . والرِّضيّ : الضامن . ومن أسماء النساء : رُضَيَّا بوَزْن التُّرَيا وتكبيرهما رَضْوَى وثَرْوَى . ورَضْوَى : اسمُ جبل بعَيْنَه والمَرْضاةُ والرُّضْوَان : مصدَران . والقرَّاء كلهم قرءوا الرِّضوانَ بكسر الراء إلاّ ما رُوِي عن عاصم أنه قال : رُضوَان ، وهما لغتان . ويقال : فلان مَرْضِيٌّ ، ومن العرب من يقول : مَرْضُوٌّ ، لأنه من بَنات الواو ، والله أعلم .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.721 harf(باب الراء والضاد وما يثلثهما)
(رضع) الراء والضاد والعين أصلٌ واحد، وهو شُرْب اللَّبَن من الضّرْع أو الثّدي. تقول رَضِع المولودُ يرضَع. [ويقال: لئيمٌ راضعٌ؛ وكأنّه من لؤمه يرضع إبلَه لِئلاَّ([1])] يُسْمَع صوتُ حلْبه. ويقال امرأةٌ مُرضِع، إذا كان لها ولدٌ ترضِعُه. فإنْ وصفْتَها بإرضاعها الولدَ قلت مُرْضعةٌ. قال الله جل ثناؤه: ﴿يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ﴾
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR873 harf- يقال: رضي يرضى رضا، فهو مرضي ومرضو. ورضا العبد عن الله: أن لا يكره ما يجري به قضاؤه، ورضا الله عن العبد هو أن يراه مؤتمرا لأمره، ومنتهيا عن نهيه، قال الله تعالى: ﴿رضي الله عنهم ورضوا عنه﴾ [المائدة/119]، وقال تعالى: ﴿لقد رضي الله عن المؤمنين﴾ [الفتح/18]، وقال تعالى: ﴿ورضيت لكم الإسلام دينا﴾ [المائدة/3]، وقال تعالى: ﴿أرضيتم بالحياة الدنيا من الآخرة﴾ [التوبة/38]، وقال تعالى: {يرضونكم بأفواههم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.945 harfالرِّضا، مقصورٌ: ضدُّ السَّخَطِ. وفي حديث الدعاء: اللهم إني أَعوذُ برضاكَ من سَخَطِكَ وبمُعافاتِكَ من عُقوبَتِكَ، وأَعوذُ بك منك لا أُحْصي ثَناءً عليك أَنت كما أَثْنَيْتَ على نفسك، وفي رواية: بَدأَ بالمُعافاة ثم بالرّضا؛ قال ابن الأَثير: إنما ابتدأَ بالمُعافاة من العقوبة لأَنها من صفات الأَفعال كالإماتة والإحياء والرِّضا؛ والسَّخَطُ من صفات القلب، وصفاتُ الأَفعال أَدْنى رُتبةً من صفات الذات،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR584 harf* ر ض ا * * الرُّضْوَانُ * بكسر الراء وضمها الرضا * المَرْضَاةُ * مثله و * رضِيت * الشيء و * ارْتَضَيْتُهُ * فهو * مَرْضِيٌّ * و * مَرْضُوٌّ * أيضا على الأصل و * رَضِيَ * عنه بالكسر * رِضَاً * مقصور مصدر محض والاسم * الرِّضَاءُ * ممدود عن الأخفش وعيشة * رَاضِيَةٌ * أي * مَرْضِيَّةٌ * لأنه يقال * رَضِيْتُ * معيشته على ما لم يسم فاعله ولا يقال رَضِيَتْ ويقال * رَضِيَ * به صاحبا وربما قالوا رضي عليه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.947 harf: ( و ( *!رَضِيَ عنه وعليه ) : إذا عُدِّي بعلَى فهو بمعْنَى عنه وبه وهو قَلِيلٌ ؛ وأَنْشَدَ الأخْفَشَ للقُحَيْف العُقَيْلي :
إذا *!رَضِيَتْ عليَّ بنُو قُشَيْرٍ
لعَمْرُ اللَّهِ أَعْجَبَني *!رِضاها كما في الصِّحاحِ .
وقالَ ابنُ سِيدَه : عَدَّاه بعلَى لأنَّها إذا رَضِيَتْ عنه أَحَبَّتْه وأَقْبَلَتْ عليه ، فلذا اسْتَعْمل على بمعْنَى عن .
قالَ ابنُ جنِّي : وكان أبو عليَ يَسْتَحْسِن قَوْلَ الكِسائي
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR61 harfMadde başı: رضىرِضَيَانِ
رِضَيَانِ ذ a dual of رِضًى, which see in art. رضو.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.234 harfرَضِيَ
رَضِيَ A ( n. ac. رُِصًى [ رِضَي 7 , 9 ], مَرْضَاة [ 17tA ] , رُِضْوَان [ رِضْيَاْن 34 , 35U ])
a. [ 'Ala or 'An ], Was satisfied, wellpleased with, at.
b. [ Bi or Fī ], Approved of, consented, agreed to.
رَاْضَيَ
رَاْضَيَ III ,
a. Tried to satisfy, to please.
b. Agreed with.
أَرْضَيَ
أَرْضَيَ IV ,
a. Satisfied, contented, pleased; gratified.
b. Made, induced to consent.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR29.853 harfرَضِيَ - يَرْضَى - رَاضِي - رَاضِيَة - رَضِيّ - مَرْضِيّ - مَرْضِيَّة - رِضْوَان - مَرْضَاة - ارْتَضَى – يَرْتَضِي - أَرْضَى – يُرْضِي - تَرَاضَى – يَتَراضَى - تَرَاضِي
الخميس, 10 شباط/فبراير 2011 13:19
رَضِيَ – يَرْضَى + كائن + كائناً أو شيئاً أمراً: يقبله بسرور ومتعة: يقبل الكائنَ أو الشيءَ أو الأمرَ، أنه هو المراد أوالمطلوب، وذلك بسرور ومتعة، ومن غير ضغط أو إكراه أو أو
Sîgalar(44)
- رَضِيَRazı oldu(فَعِلَ)×5
- وَرَضُواVe razı oldular(وَفَعِلُوا)×5
- رَضُواRazı oldular(فَعِلُوا)×4
- يَرْضَىRazı olur(يَفْعَلُ)×4
- ارْتَضَىRazı olundu(افْتَعَلُ)×3
- مَرْضَاةِRazı olmak(مَفْعَلَةِ)×3
- وَرِضْوَانًاVe razı olmak(وَفِعْلَانًا)×3
- وَرِضْوَانٌVe razı olmak+1 anlam(وَفِعْلَانٌ)×3
- تَرَاضٍBirbirinden razı olmak(تَفَاعُلٍ)×2
- تَرْضَاهُOna razı olursun(تَفْعَلَهُ)×2
Mücavir kökler142 mücavir (376 toplam)
- أله
43 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- بغي
11 ortak ayet · Buğa boğa demektir
- تحت
7 ortak ayet · Ayağın alt tarafı demektir
- فسق
7 ortak ayet · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
- سخط
3 ortak ayet · Sekete çöküntü demektir
- قلب
9 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- تجر
3 ortak ayet · Vicar tilki ve sırtlan gibi hayvanların inleri demektir
- جري
6 ortak ayet · Cariye yelkenli sandal demektir
- نهر
7 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
- أبد
4 ortak ayet · Badiye çöl demektir
- مول
6 ortak ayet · Onların malları
- خلد
6 ortak ayet · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
Geçtiği ayetler(64)
… جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
Razı olduAllah buyurdu ki: Bu, doğru söyleyenlerin doğruluklarının fayda verdiği gündür. Onlara; altından ırmaklar akan, içinde temelli kalacakları cennetler vardır. Allah; onlardan hoşnud olmuştur, onlar da Allah’dan hoşnud olmuşlardır. Büyük kurtuluş işte budur.
وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي …
Razı olduMuhacirlerden, ensardan en ileri ve önde gelenlerle, ihsan ile onlara uyanlardan Allah razı olmuştur. Onlar da Allah’tan hoşnuddurlar. Hem onlara altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. Orada temelli kalıcıdırlar. İşte budur en büyük kurtuluş.
لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا
Razı olduAndolsun ki; sana, o ağacın altında bi’at ederlerken Allah mü’minlerden hoşnud olmuştur. Kalblerinde olanı bilmiş de onlara sekineti indirmiş ve onları pek yakın bir fethle mükafatlandırmıştır.
… وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا …
Razı olduAllah’a ve ahiret gününe iman eden bir kavmin; kendi babaları, oğulları, kardeşleri veya akrabaları da olsa Allah ve Peygamberine muhalefet eden kimselere sevgi beslediğini göremezsin. İşte onların kalbine Allah, iman yazmış ve katından bir ruh ile onları desteklemiştir. Onları altlarından ırmaklar akan cennetlere sokacaktır. Bunlar orada ebediyyen kalacaklardır. Allah; onlardan razı olmuştur, onlar da Allah’tan hoşnud olmuşlardır. İşte onlar; Allah’ın hizbidir. Dikkat edin; Allah’ın hizbi, felaha erenlerin kendileridir.
جَزَاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ
Razı olduRabbları katında onların mükafatı; altlarından ırmaklar akan ve orada temelli kalacakları Adn cennetleridir. Allah onlardan hoşnud, onlar da O’ndan razıdırlar. İşte bu, Rabbından korkan kimseye mahsustur.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رضي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Lâmel-fiili illetli (vâvî ve yâî geçişli nâkıs kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قنع, قبل, حمد |
| Zıt Kök | سخط |
| Çekirdek Özet 1 | Bir durumun, nesnenin veya hükmün içsel bir direnç ve hoşnutsuzluk olmaksızın nefiste sükûnet ve doyumla kabul bulması, gönül ferahlığıyla benimsenmesi. |
| Çekirdek Özet 2 | Allah ile insan arasındaki çift yönlü varoluşsal mutabakat; ilahî emir ve takdire teslimiyet ile ilahî lütuf ve onay arasındaki uyuşma hali. |
| Çekirdek Özet 3 | Hukukta karşılıklı irade beyanının (terâdî) meşruiyet zemini; ahlakta ise içsel çatışmanın sona erdiği mutlak huzur ve doyum dengesi. |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca pasif bir katlanma veya çaresiz boyun eğiş gibi anlamak; böylece kökün ihtiva ettiği aktif sevgi, gönüllü onay ve yüksek içsel doyum boyutunu gözden kaçırmak. |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رض | Bir şeye nüfuz ederek onu yumuşatma, kırma, bastırma veya iç doyum ve temas sağlama; رضع kökünde görülen süt emme ve doyuma ulaşma hareketi. | ي | Fiziksel emme ve parçalama eylemini içsel, zihinsel ve iradî bir kabule dönüştürerek kalpteki öfke ve huzursuzluğu gideren mutlak doyuma ve hoşnutluğa yöneltmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; bilinç, öncülük, yönelim ve ilk hareket. | İradenin ve zihnin belirli bir olguya veya hükme doğru yönelmesini, dikkat ve kabul merkezini temsil eder. |
| ض | Bitki veya olta imgesinin yoğunlaşması (türetme harf); sıkışma, tutunma, yerleşme. | Kararın nefiste kök salmasını, şüphe ve dalgalanmanın yerini sarsılmaz bir tutunuşa bırakmasını ifade eder. |
| ي | Açık el ve kol; iş, yapma, temas, uzanma ve teslim alma. | Zihinde ve kalpte oluşan kabulün fiilî olarak dışa vurulmasını, onaylanarak teslim alınmasını simgeler. |
| رضي | Bilincin yöneldiği hükmü nefiste sabitleyip fiilen ve ferahlıkla kucaklaması. | Bir kararın veya durumun hiçbir itiraz kalmaksızın bilinçle karşılanması, kalbe yerleşmesi ve fiilen benimsenmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin pürüzsüzleşmesi, sürtüşmenin ve iç direncin kalkarak tam bir uyum ve mutabakatın sağlanması; nefsin aradığı şeyi bularak dinginliğe kavuşması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Hutey’e şiirinde kökü, öfke ve hoşnutsuzluğun zıddı olarak bir kimseden razı olma ve kusurları örtme anlamında kullanmıştır; Cahiliye ve erken dönem kullanımlarında rıza, muhatabın fiilini itirazsız onaylama hali olarak geçer. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem dualarında ve nebevî rivayetlerde gazap ve azabın mukabili olarak yer almıştır: اللهم إني أعوذ برضاك من سخطك |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Müfredâtü Elfâzi’l-Kur’ân.
Sami etimolojik katman
Arapça رضي kökü, Batı Sami dillerinde tespit edilen ve kabul etme, lütfetme, borcu veya kurbanı hoşnutlukla karşılama anlamlarını taşıyan köklerle doğrudan akrabadır. İbranicede rāṣāh kökü bir kurbandan veya kişiden hoşnut olmak, memnuniyetle kabul etmek, bedeli ödenmiş sayarak barışmak anlamlarını taşır. Süryanicede r'ʿā veya r'ṣī biçimleri bir şeye rıza göstermek, istemek ve uyuşmak manasındadır. Arapçada kök, vâvî ve yâî geçişlilik göstererek (rıdvân ve rızâ) hem ilahî onay ve mükâfatı hem de kulun itirazsız iç huzurunu ifade eden kuşatıcı bir ahlaki ve hukuki kavram seviyesine yükselmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament (HALOT) ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رضو / رضي nâkıs yapısı | Öfke ve nefretin (sehat) zıddı olarak kalbin sükûnete ermesi; masdarlardaki vâv (rıdvân) ve yâ (rıdâ) çift yönlü zenginliği gösterir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice rāṣāh, Süryanice r'ʿī | Tanrı’nın kurbanı veya ameli kabul etmesi, lütuf göstermesi ve iki taraf arasındaki uzlaşma. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli ve kesin bir soydaş biçim tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رضي | Anlamlı | Hoşnutluk, kabul ve rıza gösterme | İçsel direncin kalkarak tam bir onay ve mutabakatın oluşması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ريض | Anlamlı | Eğitme, alıştırma, boyun eğdirme | Bir hayvanı veya nefsi terbiye ederek itaate alıştırma (riyâzet) | Hedef kökle dolaylı itaat bağı vardır; Kur'an'da geçmez |
| ضري | Anlamlı | Alışma, kışkırma, yırtıcılık | Bir şeye aşırı alışıp tutkulu hale gelme veya yırtıcı hayvanın ava alışması | Kontrolsüz yönelim; Kur'an'da geçmez |
| ضير | Anlamlı | Zarar verme, sıkıntıya sokma | Birine zarar veya güçlük dokundurma | Hedef kökün zıddına yakın bir zorluk içerir; Kur'an'da geçer |
| يرض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanımda bulunmayan diziliş |
| يضر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanımda bulunmayan diziliş |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رضي | Merkez | Doyum ve gönüllü onay | İç direnç olmaksızın sevinç ve ferahlıkla benimseme halidir. | Kalbin ve iradenin tam bir mutabakat içinde olması. |
| قنع | Komşu | Kanaat ve yetinme | Elde olana razı olup fazlasını istememekle sınırlıdır; rıza kadar geniş bir varoluşsal doyumu kapsamaz. | İhtiyacın karşılanmasıyla yetinme duruşu. |
| قبل | Komşu | Kabul etme ve onaylama | Bir şeyi dışarıdan alıp onaylamaktır; rızadaki gibi derin bir duygusal ferahlık ve sevgi şart değildir. | İradî tasdik ve alma eylemi. |
| حمد | Komşu | Övgü ve şükran duyma | Nimet veya iyilik karşısında övgü dolu bir memnuniyetin lisanen ve fiilen ifadesidir. | İyiliğe karşı değer bilme ve yüceltme. |
| سخط | Zıt | Öfke ve şiddetli hoşnutsuzluk | Bir durumdan veya kişiden nefret duyarak kalbin daralması ve şiddetle reddetmesi halidir. | Rızanın tam zıddı olan içsel isyan ve hoşnutsuzluk. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رضي | Hoşnut olmak, benimsemek | İçsel bir itiraz kalmaksızın sevgi ve sükûnetle onaylama hali. | Kesin |
| Latince | complacere, approbare | Hoşuna gitmek, onaylamak | Hukuki ve iradî onayı verir; ancak ilahî aşkın hoşnutluk boyutunu tam yansıtmaz. | Güçlü |
| İngilizce | contentment, pleasure, approval, consent | Hoşnutluk, rıza, mutabakat | Hukuki consent akdi karşılarken contentment iç huzuru verir; rıdvân seviyesini tek başına karşılamaz. | Güçlü |
| Almanca | Wohlgefallen, Zufriedenheit, Einwilligung | Memnuniyet, iç doyum, onay | Wohlgefallen lütufkâr hoşnutluğu, Einwilligung ise hukuki rızayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | contentement, agrément, consentement | Gönül rahatlığı, rıza, tasvip | Agrément ilahî lütuf ve beğeniyi, consentement tarafların uyuşmasını karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Wehr Arabic-English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَضِيَ / رَضُوا | Allah ile müminler arasındaki karşılıklı rıza | İman, amel ve teslimiyetin mükâfatı bağlamında kullanılır; Mâide 5:119, Tevbe 9:100, Mücâdele 58:22, Beyyine 98:8. |
| رِضْوَانٌ / رِضْوَانَ | Allah'ın yüce ve kuşatıcı hoşnutluğu (en büyük mükâfat) | Ahiret nimetlerinin zirvesi ve ilahî gaye bağlamında; Âl-i İmrân 3:15, Tevbe 9:21, Tevbe 9:109, Hadîd 57:27. |
| رَاضِيَةٍ | Doyuma ulaşmış, mutlak huzur içindeki hayat | Cennet ehlinin ulaştığı sükûnet ve doyum bağlamında; Hâkka 69:21, Gâşiye 88:9, Fecr 89:28, Kâria 101:7. |
| مَرْضَاةِ | Allah'ın rızasını arama ve O'nu hoşnut etme gayesi | İnfak, fedakarlık ve ihlas bağlamında; Bakara 2:207, Bakara 2:265, Nisâ 4:114, Tahrîm 66:1. |
| تَرَاضٍ | Karşılıklı irade mutabakatı ve hukuki uzlaşma | Aile hukuku ve ticari akitler bağlamında; Bakara 2:233, Nisâ 4:29. |
| رَضُوا (olumsuz) | Dünyaya saplanıp kalma, aşağı duruma razı olma | Münafıkların cihaddan geri kalması veya dünya hayatıyla yetinmesi bağlamında; Tevbe 9:38, Tevbe 9:87, Yûnus 10:7. |
| يَرْضَوْنَ / يُرْضُونَكُمْ | Sahte ve yüzeysel hoşnut etme çabası | Münafıkların dille hoşnut edip kalple düşmanlık beslemesi bağlamında; Tevbe 9:8, Tevbe 9:96. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'ın sıfatları (irade, muhabbet, rıza) | Rızanın ilahî zâtın fiilî mi yoksa zâtî mi bir sıfatı olduğu; kulun kader ve kazaya rıza göstermesinin sınırları. | Gazabın zıddı olarak ilahî iradenin hayır ve mükâfata taalluk etmesi. |
| Fıkıh | Akit teorisi ve irade beyanı | Hukuki muamelelerde şeklî icap-kabulün ötesinde gerçek iç iradenin ve rızanın (terâdî) varlığı; ikrah ve gabin halleri. | Zorlama ve baskının bulunmadığı, hür ve bilinçli mutabakat hali. |
| Tefsir | Rıdvân ve rıza ayetlerinin tevili | Cennetteki en büyük nimetin maddî nimetler mi yoksa Allah'ın kulundan razı olması mı olduğu meselesi. | Varlık hiyerarşisinde ulaşılabilecek en yüksek manevî mertebe. |
| Hadis | Kulun ahlaki olgunluğu ve tevekkülü | Başa gelen musibetlerde sabrın ötesine geçip rıza makamına ermenin imkânı ve nebevî dualardaki rıza talebi. | Şikâyet ve itirazın kalkarak ilahî takdire teslimiyetle huzur bulması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul ile Yaratıcı ilişkisi | Ubûdiyyet ve teslimiyetin kemali | İtirazı bitirerek varoluşsal sükûnet sağlama | İnsanın ilahî iradeye gönüllü uyumu ve Allah'ın bu uyumu lütfuyla ödüllendirmesi. | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve bilgi ahlakı | Doğrulanmış bilgiye mutmain olma | Şüphe ve zihinsel direnci giderme | Delilin gerektirdiği gerçeğe zihnin ve kalbin direnmeden teslim olması hali. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve toplumsal meşruiyet | Yönetilenlerin rızası ve biat | İktidarın meşruiyetini tesis etme | Zor ve baskıya dayanmayan, toplumun gönüllü onayıyla kurulan siyasal nizam. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet devri ve ticaret | Karşılıklı irade uyuşması (terâdî) | Mülkiyet transferini meşrulaştırma | Haksız kazanç ve gaspı önleyen, tarafların hür rızasına dayalı sözleşme zemini. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dinamik sistemlerde kararlı denge ve potansiyel enerjinin minimuma inmesi | Bir sistemin iç sürtünme ve çatışmalarını tüketerek en düşük dirençli kararlı denge noktasına ulaşması hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pareto optimalitesi ve toplumsal mutabakat | Tarafların hiçbirinin durumunu kötüleştirmeden ulaşılan ve itirazın kalmadığı gönüllü toplumsal sözleşme zemini. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Rızayı yalnızca hukuki bir sözleşmede atılan şeklî bir imza veya zulüm karşısında pasif bir kabulleniş, çaresiz bir boyun eğiş seviyesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da rıza, insanın tüm varlığıyla ilahî iradeye katıldığı aktif, coşkulu ve doyum dolu bir manevî mertebedir; aynı zamanda ticaret ve ailede hür iradeyi şart koşan dinamik bir haktır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kaza ve kadere rıza adı altında adaletsizliklere, cehalete ve kötülüklere teslim olunur; iktisadi hayatta ise aldatma ve baskı altındaki şeklî onaylar meşru ticaret sayılır. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nihai hedefi olan insan ile Allah arasındaki barış, mutabakat ve huzur dengesini kuran temel kavramdır; cennetin en üst mertebesi nimetlerin kendisi değil ilahî rızadır (rıdvân). |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İman edenlerin mükâfatını anlatan müjde ayetlerinde, münafıkların iki yüzlü tutumlarını deşifre eden uyarılarda ve ticaret ile aile hukukunu düzenleyen ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin sadece zorunlu kurallar bütünü veya kuru bir itaat mekanizması olduğu algısını kırar; imanın özünün gönül rahatlığı, sevgi ve karşılıklı doyum olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir temas yüzeyindeki sürtünme ve pürüzün kalkması, sütün yavruyu doyurması gibi nefsin iç direncinin kırılıp dinginleşmesi hali.
- Soyut anlamBir hükmün, durumun veya şahsın kalpte hiçbir itiraz, hoşnutsuzluk ve öfke bırakmaksızın tam bir teslimiyet ve sevgiyle benimsenmesi.
- Sistematik karşılıkİlahî düzlemde en yüksek lütuf ve onay; hukuki düzlemde akdin meşruiyetini sağlayan hür irade mutabakatı; ahlaki düzlemde ise içsel çatışmanın sona erdiği nefis sükûneti.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde ve mutabakata giren iki iradeyi veya kul ile ilahî iradeyi temsil eder. iki taraf arasındaki uyuşmazlığı, iç direnci ve sürtünmeyi simgeler. İki taraf arasındaki direncin ve itirazın sıfıra yaklaşması () durumunda iradelerin kesişimi gerçekleşir. Bunun sonucunda ortaya çıkan mutabakat fonksiyonu tam doyum, sükûnet ve meşruiyet seviyesi olan değerine ulaşır; bu da rıza halinin matematiksel ifadesidir.