صرط
ص - ر - ط
KÖK- 45 geçiş
- 45 ayet
- 10 sîga
- 9 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Yol
Notlarım
Sözlükler(9)
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR118 harfالصِراطُ والسِراطُ والزِراطُ: الطريقُ، قال الشاعر:
أَكُرُّ على الحَرورِيِّ]نَ مُهْريوأَحْمِلُهُمْ على وَضَحِ الصِراطِ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.734 harf(باب الصاد* والراء وما يثلثهما)
(صرع) الصاد والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سقوطِ شيءٍ إلى الأرض عن مراس اثنين، ثم يُحمَلُ على ذلك ويشتقُّ منه. من ذلك صَرَعْتُ الرَّجلَ صَرْعَاً، وصارعتُهُ مصارَعة، ورجلٌ صَرِيع. والصَّريع من الأغصانِ: ما تَهدَّلَ وسقط إلى الأرض، والجمع صُرُع. وإذا جُعِلَتْ من ذلك السَّاقط قَوْسٌ فهي صَرِيع.
وأمَّا المحمول على هذا فقولُهم: هما صِرْعان، يقال إنَّ معنى ذلك
(باب الصاد* والراء وما يثلثهما) (صرع) الصاد والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سقوطِ شيءٍ إلى الأرض عن مراس اثنين، ثم يُحمَلُ على ذلك ويشتقُّ منه. من ذلك صَرَعْتُ الرَّجلَ صَرْعَاً، وصارعتُهُ مصارَعة، ورجلٌ صَرِيع. والصَّريع من الأغصانِ: ما تَهدَّلَ وسقط إلى الأرض، والجمع صُرُع. وإذا جُعِلَتْ من ذلك السَّاقط قَوْسٌ فهي صَرِيع. وأمَّا المحمول على هذا فقولُهم: هما صِرْعان، يقال إنَّ معنى ذلك أنَّهما يقعان معاً. وهذا مَثَلٌ وتشبيه. وكذلك مِصْرَاعا البابِ مأخوذانِ من هذا، أي هما متساويان يقعان معاً. والصَّرعانِ: إبلان يختلفان في المشْي، فتذهب هذه وتجيءُ هذه لكثرتها. قال: فَرَّجْتُ عنه بِصَرْعينا لأرملةٍ *** أو بائس جاء معناه كمعناه([1])ومَصَارع النَّاس: مَساقِطُهم. وقال أبو زيد: أتانا صَرْعَي النَّهار، غُدْوةً وعَشيَّة. وهذا محمولٌ على ما ذكرناه، من أنَّ الصَّـِرعَين المِثلان. والقياس فيه كله واحد. (صرف) الصاد والراء والفاء معظم بابِهِ يدلُّ على رَجْع الشيء. من ذلك صَرفْتُ القومَ صَرْفاً وانصرفوا، إذا رَجَعْتَهم فرَجَعوا. والصَّرِيف: اللّبَن ساعةَ يُحلَب ويُنصرَف به. والصَّرْف في القُرْآنِ: التَّوبة([2])؛ لأنَّه يُرجَع به عن رتبة المذنبين. والصَّرْفة: نجم. قال أهلُ اللّغة سمِّيت صرفةً لانصراف البرد عند طلوعها. والصَّرْفة: خَرَزة يؤخَّذ بها الرِّجال، وسمِّيت بذلك كأنَّهم يصرفون بها القلبَ عن الذي يريده منها. قال الخليل: الصَّرْف فَضْل الدِّرهم على الدِّرهم في القِيمة. ومعنى الصَّرف عندنا أنَّه شيءٌ صُرِف إلى شيء، كأنَّ الدِّينارَ صُرِف إلى الدراهم، أي رُجِع إليها، إِذا أخذتَ بدلَه. قال الخليل: ومنه اشتُقَّ اسمُ الصَّيرفيّ، لتصريفه أحدَهما إلى الآخَر. قال: وتصريف الدَّراهِم في البِياعات كلِّها: إنفاقُها. قال أبو عُبيدٍ: صَرْف الكلام: تزيينهُ والزِّيادةُ فيه، وإِنَّما سُمِّيَ بذلك لأنَّه إِذا زيِّن صرف الأسماعَ إلى استماعه. ويقال لِحَدَث الدَّهْر صَرْفٌ، والجمع صُروف، وسمِّي بذلك لأنه يتصرَّف بالناس، أي يقلِّبهم ويردِّدهم. فأمّا حِرْمةَ الشَّاءِ والبقَر والكلاب، فيقال لها الصِّرَاف، وهو عندنا من قياس الباب، لأنَّها تَصَرَّف أي تَرَدّدَ وتُراجِع فيه. ومن الباب الصَّريف، وهو صوت نابِ البعيرِ. وسمِّي بذلك لأنَّه يردِّده ويرَجِّعه. فأمَّا قول القائل: بَنِي غُدَانةَ ما إنْ أنتمُ ذهباً *** ولا صريفاً ولكن أنتم الخزَفُ([3])فقال قومٌ: أراد بالصَّريف الفِضّة. فإن كان صحيحاً فسمِّيت صريفاً من قولهم: صَرَفت الدِّينارَ دراهمَ، ليس له وجهٌ غير هذا. وممّا أحسَِبه شاذّاً عن هذا الأصل: الصَّرَفَانُ، وهو الرَّصاص. والصَّرَفَانُ في قوله: * أمْ صرفاناً بارداً شديدا([4]) * مختلفٌ فيه، فقال قوم هو الرَّصاص. وقال آخَرون: الصَّرَفانُ: جنْس من التَّمر. وأنشدوا: * أَكَلَ الزُّبد بالصَّرَفان([5]) * قالوا: ولم يكن يُهدَى للزّبّاء شيءٌ من الطُّرف كان أحبَّ إليها من التَّمر. وأنشدوا: ولما أتتْها العير قالت أباردٌ *** من التَّمْرِ أم هذا حديدٌ وجندلُ([6])ومما شذَّ أيضاً الصِّرْف: شيء من الصِّبْغ يُصبَغ به الأديم. قال: كمَيْتٌ غير مُحْلِفةٍ ولكنْ *** كلون الصرْفِ عُلَّ به الأديمُ([7])وعلى هذا يُحمَلُ قولهم: شرِب الشَّرابَ صِرْفَاً، إذا لم يمزُجْه؛ كأنَّهُ تُرِكَ على لونِهِ وحُمْرَتِه. (صرم) الصاد والراء والميم أصلٌ واحدٌ صحيحٌ مطَّرد، وهو القَطْع. من ذلك صُرْم الهِجران. والصَّريمة: العزيمة على الشيء، وهو قَطْعُ كلِّ عُلْقَةٍ دونَه. والصُّرام: آخر اللَّبَن بعد التغزير، إِذا احتاجَ الرّجل إليه حلبَه ضرورةً. قال بشر: ألاَ أَبْلِغْ بني سعدٍ * رسولاً *** ومولاهُمْ فقد حُلِبَتْ صُرامُ([8])وهذا مَثَلٌ، كأنَّه يقول: قد بُلِغَ من الشر آخِرُهُ، وآخر الشيء عند انقطاعه. ويقال: أكل فلانٌ الصَّيْرَم، وهي الوَجْبَة؛ لأنَّه إِذا أكلها قطع سائر يومه. ويقال صَرَمْتُهُ صَرْماً، بالفتح وهو المصدر، والصُّرْم الاسم. فأمَّا الصَّريم فيقال إنّهُ اسمُ الصُّبْح واسم اللّيل. وكيف كان فهو من القياس؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يَصْرِمُ صاحبَهُ ويَنصرِم عنه. قال الله تعالى: ﴿فأَصْبَحَتْ كالصَّرِيم﴾ [القلم 20]. يقول: احترقت فاسوادَّت كاللَّيلِ. فهذا فيمن قاله إنَّه اللّيل. وأمَّا الصُّبح فقال بشر: فباتَ يقول أَصبِحْ ليلُ حَتَّى *** تَجَلَّى عن صَريمتِهِ الظَّلامُ([9])والصَّريم: الرَّمل ينقطع عن الجدَدِ والأرض الصُّلْبة. والصِّرام: وقت صَرْم الأعذاق. وقد أَصْرَمَ النَّخْلُ: حان صِرامُهُ. والصِّرْمة: القطيع من الإِبل نحوٌ من الثَّلاثين. والصِّرَم: القِطَع من السَّحاب، واحدتها صِرْمة. قال النابغة: وهبَّت الريحُ من تِلقاءِ ذي أُرُلٍ *** تُزْجِي من اللَّيل من صُرَّادِها صِرَما([10])والصِّرْم: طائفةٌ من القوم ينزلون بإبلهم ناحيةً من الماء، فهم أهل صرم. والرَّجُل الصَّارم: الماضي في الأمور كالسَّيف الصَّارم. وناقة مصرَّمة، أي يُصَرَّم طبْيُها فيفْسُدُ الإحليل فييْبس، فذلك أقوى لها؛ لأنَّ اللبن لا يَخرج. ويقال إنَّ التَّصريم يكون بكَيِّ خِلفَينِ. والصَّرماء: الأرض لا ماء بها. ويقال إنَّ الصَّريمة الأرض المحصودُ زرعُها([11]). فأمّا قوله: ومَوْماةٍ يَحَارُ الطَّرْفُ فيها *** إِذا امتنعَتْ علاها الأصرَمانِ([12])فإنَّ الأصرمَينِ الذِّئب والغراب، سُمِّيا بذلك لقطعهما الأنيس. (صري) الصاد والراء والحرف المعتل أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على الجمع. يُقال: صَرَى الماءَ يصرِيه، إذا جمعه. وماءٌ صَرىً: مجموع. قال: رأت غلاماً قد صَرَى في فقرتهْ *** ماءَ الشَّبابِ عُنفوانُ شِرَّتهْ([13])وكأنَّ الصَّرَاةَ([14]) مشتقَّة مأخوذة من هذا. وسمِّيت المُصَرَّاةُ من الشَّاءِ وغيرِها لاجتماعِ اللبن في أخلافها. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تُصَرُّوا الإبلَ والغنم. ومَنْ اشترى مصرَّاةً فهو بآخر النَّظَرَين([15])، إن شاء ردَّها وردَّ معها صاعاً من تمر". ويقال صَرَيْت ما بينهم: أصلحته، وذلك هو القِياس؛ لأنه يجمع الكلمةَ المشتَّتَة. وتقول: صَرَيت الرّجُل، إذا منعتهُ ما يريدُه. قال: * وليسَ صَارِيَهُ عن ذِكْرِها صارِ([16]) * والقِياس ذلك؛ لأنَّه إذا مُنع الشيءَ فقد حُبِس([17]) دونه وجُمِعَ عنه ويقولون: صراه الله، كما يقولون: وقاه، أي لا نَشرَ أمرَه، بل جَمَعَ مالَه. وصَرَى فلانٌ [في يدِ فلانٍ، إذا بقيَ([18])] في يده رَهْنَاً محبوساً. وشذَّ عن الباب الصَّرَاية: الحنظل، في قوله: * أو صَرَايةُ حَنْظَلِ([19]) * (صرب) الصاد والراء والباء أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على مثل ما دلَّ عليه الباب الذي قبله. وزاد الخليل فيه وصفاً آخر، قال: الصرِيب: اللَّبن الذي قد حُقِنَ: والوَطْب مُصرَّب. وقال ابنُ دُريد: كلُّ شيءٍ أملسَ فهو صرَب. وهذا الذي قاله ابنُ دريدٍ أَقْيَس؛ لأنَّهم يسمُّون الصَّمْغ الصرَب، وينشدون: أرض عن الخير والسُّلطانِ نائيةٌ *** والأطيبان بها الطُّرْثُوثُ والصَّربُ([20])والصَّمغ فيه مَلاسَة. والذي قاله الخليل فَفرْعُه قولُهم للصبيِّ إذا احتبسَ بَطْنُهُ: صرَب ليَسْمَن، وذلك عند عَقْدِهِ شَحْمه. والصَّرَْب: اللَّبَن الحامض. (صرح) الصاد والراء والحاء أصلٌ منقاسٌ، يدلُّ على ظهور الشَّيء وبُروزه. من ذلك الشَّيء الصريح. والصَّريح: المحض الحسَب، وجمعه صُرَحاء. قال الخليل: ويجمع الخيلُ على الصرائح. وقال: وكلُّ خالصٍ صريح. يقال هو بَيِّنُ الصَّراحة والصُّروحة. وصرَّحَ بما في نفسه: أَظهَرَه. ويقال كأس صراحٌ، إذا لم تُشَبْ بِمزاج. وصرَّحت الخمرُ، إذا ذهب عنها الزَّبد. قال الأعشى: كُمَيتٌ تكشَّف عن حُمْرَةٍ *** إذا صَرَّحَتْ بعد إِزْبادِها([21])ويقال: جاء به صُِرَاحا، أي جِهارا. ولقيت فلاناً مُصارَحة وصِراحاً، أي كِفاحا. ويقال صرَّح الحقُّ عن مَحْضِه، أي انكشف الأمرُ بعد غُيوبهِ. والصَّرْحة: المكان، ويقال بل هو المَتْن من الأرض. ويقال يومُ مُصرِّح، إذا كان لا سحابَ فيه، وهو في شعر الطِّرِمَّاح([22]). والصَّرح: بيتٌ واحدٌ يُبنى منفرداً ضخماً طويلاً في السَّماء. وكلُّ بناءٍ عالٍ فهو صرْح. (صرخ) الصاد والراء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على صوتٍ رفيع. من ذلك الصُّراخ، يقال صَرَخ يَصرُخ، وهو إذا صوّت. ويقال الصَّارخ: المستغيث، والصارخ: المغيث، ويقال بل المُغيث مُصرِخ؛ لقوله تعالى في قصة من قال: ﴿ما أَنَا بِمُصرِخِكم وما أنتم بِمُصْرِخِيَّ﴾[إبراهيم 22]. (صرد) الصاد والراء والدال أصولٌ ثلاثة: أحدها البرد، والآخر الخلوص، والآخر القِلّة. فالأوَّل: الصَّرْد: البَرْد، ويومٌ صرِدٌ؛ وقد صرِدَ الرَّجُل. ورجلٌ مِصرادٌ: جَزُوعٌ من البَرْد. والاسم الصَّرَد. قال الشاعر: نِعْمَ شِعارُ الفَتى إِذا بَرَدَ اللَّيـ *** ـلُ سُحيراً وقفقَف الصَّرِدُ([23])ومن الباب قولهم: صرِدَ القلبُ عن الشيء، إذا انتهى عنه. وذلك أنَّهُ يسلو عنه ويبرد ويَصرَد. والصُّرَّاد: غَيم رقيق. وأمَّا الخلوص فالصَّرْد: البَحْت الخالص. ويقال كذِبٌ صرْد. وأُحِبُّك حُبّاً صَرْداً. وشرابٌ صرْد: خالص. قال: فإنَّ النَّبيذ الصردَ إنْ شُرْبَ وحده *** على غير شيءٍ أوجع الكِبْدَ جُوعُها([24])ومن الباب: صرَد السَّهْمُ من الرّميَّة، إِذا نفذَ حَدُّه. ونَصْلٌ صارد. وأنا أصردته، وهو الخلوص من الرَّميَّة. والباب الثالث: التصريد في السّقْي دون الرِّيّ. وشرابٌ مصرّد، أي مقلَّلٌ. وصرَّدَ له العَطاءَ، إذا قلَّلهُ. ومما شذَّ عن الباب الصُّرَد: طائر. والصُّرَدَانِ: عِرقانِ تحت اللِّسان. (صرط) الصاد والراء والطاء وهو من باب الإِبدال، وقد ذكر في السين، وهو الطَّرِيق. قال: أَكُرُّ على الحرورِيِّينَ مُهْري *** وأحملُهم على وَضَح الصِّراطِ ([25]) --------------ـــ ([1]) البيت مع قرين له في اللسان (صرع). ([2]) في الآية 19 من سورة الفرقان: ﴿فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بما تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً ولا نَصْرا﴾. ([3]) البيت في اللسان (صرف) والخزانة (2: 124). بدون نسبة فيهما. ([4]) من الرجز المقول على لسان الزباء. اللسان (صرف). ([5]) قطعة من بيت لعمران الكلبي في اللسان (صرف). وهو بتمامه: أكنتم حسبتم ضربنا وجلادنا *** على الحجر أكل الزبد بالصرفان ([6]) البيت في المجمل واللسان (صرف). ([7]) لسلمة بن الخرشب الأنماري في المفضليات (1: 38). ونسب في اللسان (صرف) إلى الكلحبة اليربوعي. ([8]) المفضليات (2: 135) واللسان (صرم). ([9]) المفضليات (2: 135). واللسان (صرم). ([10])وكذا في ديوانه 66 ومعجم البلدان (أول). وفي اللسان: "ذي أرك"، تحريف. ([11]) في الأصل: "أرضها" وصوابه في المجمل. ([12]) أنشده المحبّي في جنى الجنتين 20. ([13]) للأغلب العجلي. وقد سبق الكلام عليه وعلى تخريجه في (رد 387). ([14]) الصراة: نهران ببغداد، الصراة الكبرى والصراة الصغرى. ياقوت. ([15]) في اللسان: "فهو بخير النظرين". ([16]) لابن مقبل في اللسان (صري). وصدره: *ليس الفؤاد براء أرضها أبداً*. ([17]) في الأصل: "حين". ([18]) التكملة من المجمل. ([19]) لامرئ القيس في معلقته. والبيت بتمامه: كأن سراته لدى البيت قائماً *** مداك عروس أو صراية حنظل ([20]) أنشده في اللسان (صر) وإصلاح المنطق 45. ([21]) في ديوان الأعشى 52، واللسان (صرح): "كميتاً". ([22]) يعني قوله في ديوانه 85 واللسان (صرح): إذا امتل يهوي قلت ظل طخاءة *** ذرى الريح في أعقاب يوم مصرح ([23]) أنشده الكامل في المبرد 137 ليبسك. وبعده: زينها الله في الفؤادِ كما *** زين في عين والد ولد. ([24]) في الأصل: "الصردان يشرب وحده"، صوابه في المجمل واللسان (صرد). وشرب، هي شرب، بالبناء للمجهول سكن منه الراء للضرورة كقوله: * لو عصر منه البان والمسك انعصر *. ([25]) أنشده في المجمل واللسان (صرط).
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR102 harf- الصراط: الطريق المستقيم. قال تعالى: ﴿وأن هذا صراطي مستقيما﴾ [الأنعام/153]، ويقال له: سراط، وقد تقدم.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR301 harfالأَزهري: قرأَ ابن كثير ونافع وأَبو عمرو وابن عامر وعاصم والكسائي: اهْدِنا الصّراطَ المستقيم، بالصاد، وقرأَ يعقوب بالسين، قال: وأَصل صاده سين قلبت مع الطاء صاداً لقُرب مخارجها. الجوهري: الصراطُ والسراطُ والزّراطُ الطريق؛ قال الشاعر:
أَكُرُّ على الحَرُورِيِّينَ مُهْرِي،
وأَحْمِلُهم على وضَحِ الصِّراطِ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR57 harf* ص ر ط * * الصِّراطُ * و * السِّراطُ * والزِّراطُ الطريق
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR932 harfالصراط، بالكسر: الطريق، قال الله تعالى: اهدنا الصراط المستقيم وبه قرأ ابن عامر وابن كثير ونافع وأبو عمرو وعاصم والكسائي. وقال القعقاع ابن عطية الباهلي:
أكر على الحروريين مهـري لأحملهم على وضح الصراط وأما صراط الآخرة فهو عند أهل السنة: جسر ممدود على متن جهنم منعوت في الحديث الصحيح، وهو أحد من السيف، وأدق من الشعر، يمر عليه الخلائق فيجوزه أهل الجنة بأعمالهم، يمر
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.193 harfصُرَاطٌ
صُرَاطٌ ذ A long sword: a dial. var. of سُرَاطٌ [q. v.]. (K.)
صِرَاطٌ
صِرَاطٌ ذ A road, or way; as also سِرَاطٌ, (S, K,) which is the original; (TA;) and زِرَاطٌ: (S:) [see the second of these three words:] Akh says that the people of El-Hijلz make it fem., and Temeem make it masc. (S and Msb voce زُقَاقٌ, q. v.) ― -b2- الصِّرَاطُ, also written with س, is likewise [The name of] a bridge
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR103 harfصَرَطَ
صَرَطَ صِرَاْط 23 , ( pl. صُرُط 10 ),
a. Road, path, way.
صُرَاْط
صُرَاْط 24 ,
a. Long sword.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR27.204 harfصرط
صَرِطَ - يَصْرَطُ (صَرَطَ - يَصْرُطُ) - صِرَاط
صَرِطَ - يَصْرَطُ (صَرَطَ - يَصْرُطُ) + الشيء أو الكائن: يسير بسهولة من غير عائق ضمن مسار محدد يؤدي إلى غاية محددة
صِراط - الصراط: على وزن " فـِعال" اسم فعل من " صَرِطَ - يَصْرَطُ ": وهي كلك اسم مكان: المكان الذي يمكن للأشياء والكائنات أن تسير فيه بيسر وسهولة من غير عوائق: الطريق السهلة
Mücavir kökler45 mücavir (168 toplam)
- قوم
33 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
- هدي
24 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
- سوي
5 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir
- بكم
2 ortak ayet · Dilsiz
- جبي
2 ortak ayet · Onu seçti
- عصم
2 ortak ayet · Kulp, bağ demektir
- حمد
3 ortak ayet · Hamd: Cümle kapısı demektir
- قعد
2 ortak ayet · Temel demektir
- شيأ
8 ortak ayet · Şey
- أذن
3 ortak ayet · Kulak demektir
- بغي
3 ortak ayet · Buğa boğa demektir
- تبع
4 ortak ayet · İnek yavrusu, dana demektir
Geçtiği ayetler(45)
سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
Yolİnsanlardan bir kısım beyinsizler diyeceklerdir ki: Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden ne çevirdi? De ki: Doğu da Batı da Allah’ındır. O, dilediği kimseyi doğru yola iletir.
… مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
Yolİnsanlar bir tek ümmetti. Allah müjdeleyici ve korkutucu peygamberler gönderdi ve onlarla beraber insanların ihtilafa düştükleri şeylerde aralarında hüküm vermeleri için hak kitablar indirdi. Halbuki kitab verilmiş olanlar, kendilerinde açık deliller geldikten sonra aralarındaki ihtirastan dolayı ihtilafa düştüler. İşte Allah; kendi izniyle, iman edenleri, üzerinde ihtilafa düştükleri Hakka ulaştırdı. Allah dilediğini doğru yola ulaştırır.
وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
YolAllah’ın ayetleri size okunur, aranızda peygamberi bulunurken nasıl küfredersiniz? Kim, Allah’a sımsıkı sarılırsa; muhakkak doğru yola iletilmiştir.
يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
YolAllah onunla, rızasını gözetenleri selamet yollarına iletir. İzniyle onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır ve doğru yola iletir.
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
YolAyetlerimizi yalanlayanlar ise; karanlıklarda kalmış sağırlar, dilsizlerdir. Allah; kimi dilerse, onu şaşırtır. Kimi de dilerse; onu dosdoğru yol üstünde tutar.
وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
YolOnların babalarından, zürriyetlerinden, kardeşlerinden kimini de. Onları seçtik ve onları dosdoğru yola ilettik.
قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
YolDe ki: Şüphesiz Rabbım, beni dosdoğru yola iletti. Hanif olan İbrahim’in dinine. Ve o, müşriklerden olmadı.
وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ …
YolVe siz, Allah’a iman edenleri tehdit ederek, Allah’ın yolundan alıkoyarak ve onun eğriliğini isteyerek, her yolun başını tutup oturmayın. Hem hatırlayın ki; siz, vaktiyle pek az idiniz de sizi O, çoğalttı. Ve bakın fesad çıkaranların sonu ne olmuştur.
وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
YolVe Allah selam yurduna çağırır ve dilediğini dosdoğru yola iletir.
إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
YolBen, sadece benim de, sizin de Rabbınız olan Allah’a tevekkül ettim. Yürüyen hiç bir canlı yoktur ki; O, alnından tutmasın. Elbette dosdoğru yol üzeredir benim Rabbım.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صرط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | سرط kökünden ط harfinin itbak etkisiyle sedalaşarak bedel yoluyla türemiş ibdal formu |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سبيل, طريق, نهج, سير |
| Zıt Kök | عوج |
| Çekirdek Özet 1 | Üzerinde yürüyeni engelsizce akıtan, geniş, düz, açık ve taş döşeli ana cadde |
| Çekirdek Özet 2 | Sapma, eğrilik ve zikzak barındırmayan, hakka ve selamete ileten dosdoğru tevhid ana ekseni |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın, bilginin, hukukun ve amelin sapmasız hedefe yöneldiği aşkın ve kurucu ana mecra |
| Kritik Hata Riski | Kavramı tali yollardan farksız sıradan bir patika veya kişisel tercih alanı gibi görüp tevhidin tekil, geniş ve sapmasız ana yol vasfını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صر | Sıkma, bağlama, toplama, şiddetli ve keskin biçimde daraltıp bir mecrada tutma; bkz. صرر, صرع, صرم, صرف, صرح | ط | İtbaq ve kuşatma niteliği taşıyan harf, çekirdekteki toplama ve tutma hareketini zemin üzerinde uzanan, sınırları belirlenmiş, sapmaları engelleyen kuşatıcı ve geniş bir doğrultuya dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Yönü sabitleme, hedefi sımsıkı tutma, tali sapmaları dışarıda bırakma payını taşır. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Öncelik, kılavuzluk, yüksek bilinç ve rotanın baştan sona uzanan belirleyiciliğini temsil eder. |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Çevreyi kuşatan, içine alanı güvenle taşıyan, sınırları belirginleşmiş zemin payını katar. |
| صرط | İmgelerin birleşimi, yolcuyu sımsıkı kavrayıp kuşatan, başı ve hedefi açık olan, sınırları kuşatıcı biçimde belirlenmiş dosdoğru ve emniyetli ana mecra hareketini oluşturur. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yolcuyu içine alıp yutarcasına pürüzsüzce ilerleten, geniş, taş döşenmiş, açık ve düz ana yol. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şiirinde Haricî fırkasına karşı mücadele bağlamında açık ve parlak cadde anlamında kullanılmıştır: أَكُرُّ على الحرورِيِّينَ مُهْري / وأحملُهم على وَضَح الصِّراطِ |
Kaynak Lisânü’l-Arab, Mekâyîsü’l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Arapça kök صرط, klasik Arap dilcileri tarafından سرط kökünden ibdal olarak açıklanmış ve yolcuyu pürüzsüzce yutarcasına akıtan yol manasıyla irtibatlandırılmışsa da, tarihsel-karşılaştırmalı Sami dilbiliminde Latince taş döşeli düz yol anlamındaki kelimeden Geç Grekçe ve ardından Klasik Süryanice ile Yahudi Aramicesi vasıtasıyla Arapçaya aktarılmış bir kültür ödünçlemesi olarak değerlendirilir. İbranicede ve Akadcada doğrudan yerli bir üçlü kök olarak bulunmaz; bölge dillerinde döşeli geniş kamu yolu veya askeri cadde terimi olarak yerleşmiştir. Kelimenin bünyesindeki kalın ve itbak özellikli ses, kelime başındaki sin sesini kalınlaştırarak sad sesine dönüştürmüş ve kök Arapça fonotaktiğe tam uyum sağlamıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith (Thesaurus Syriacus), Arthur Jeffery.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سرط kökünden ibdal | Yutma, içine alma ve kolayca geçirme kökünden türetilerek yolcuyu hızla hedefe ulaştıran açık yol anlamı yüklenmiştir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve Süryanice döşeli yol terimi | Grekçe ve Latince üzerinden Yakındoğu dillerine giren kamu yolu adının Sami ses yapısına uyarlanmasıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Latince taş döşeli ana yol terimi | Yaymak ve döşemek kökünden türeyen, mühendislik ürünü kalıcı ve düz ana cadde kavramıdır. | Kesin |
Kaynak Arthur Jeffery, Payne Smith, Fraenkel (Die aramäischen Fremdwörter im Arabischen).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صرط | Anlamlı | Dosdoğru ana yol | Yolcuyu hızla ve engelsizce hedefe ulaştıran açık mecra | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| صطر | Anlamlı | Çizmek, yazmak, denetlemek | سطر kökünden ibdal olup çizgi çekme, hizalama ve gözetim altında tutma anlamı taşır | Kur'an'da geçmez |
| رصط | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı mühmel diziliş |
| رطص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı mühmel diziliş |
| طصر | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı mühmel diziliş |
| طرص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap fonotaktiğinde kök olarak teşekkül etmemiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صرط | Merkez | Dosdoğru ana yol | Sapmasız, geniş, tekil ve aşkın ana cadde | Hedefe en kısa ve en açık biçimde ulaştıran, içine alanı hızla ilerleten ana mecra |
| سبيل | Komşu | Tali yol, gidişat | Bir amaca ulaştıran meşru patika, vasıta veya yönelim | Çoğul kullanılabilen, ana caddeye bağlanan her türlü hayır ve yöntem yolu |
| طريق | Komşu | Ayak basılan yol | Üzerinde yürünerek çiğnenmiş, örfi veya genel geçit | Fıtri ya da beşeri yürüyüşle açılan, genişlik veya doğruluk şartı taşımayan yol |
| نهج | Komşu | Açık yöntem | Fikir ve amelde izlenen açık metodoloji ve kılavuz | Zihni ve pratik tutarlılık sağlayan belirgin usul ve nizam |
| عوج | Zıt | Eğrilik, çarpıklık | Doğruluk ve düzgünlükten sapma, zikzak çizme hali | Dosdoğru ana yolun karşıtı olan sapma, dolambaç ve istikametsizlik |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صرط | Dosdoğru ana mecra | Yolcuyu engelsizce hedefe ileten açık ve geniş cadde | Kesin |
| Latince | Strata, via recta | Taş döşeli ana yol, doğru güzergâh | Mühendislik ürünü döşeli yol anlamını tam karşılar; Kur'an'daki manevi hidayet ufkunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Highway, direct path, thoroughfare | Ana arter, doğrudan güzergâh | Kesintisiz akış sağlayan ana ekseni karşılar; ahlaki ve ontolojik istikamet boyutunu kısmen verir | Güçlü |
| Almanca | Hauptstraße, Richtweg | Ana cadde, doğru kılavuz yol | Belirlenmiş ana güzergâhı karşılar; vahiyle bildirilen tekil kurtuluş mecrasını tam kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | Voie magistrale, chemin direct | Ana yol, doğrudan istikamet | Ana arter olma özelliğini verir; tevhid eksenli aşkın nizam boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صرط / صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ | Nimet verilenlerin dosdoğru yolu (İslam ve Tevhid) | Mutlak hidayet, peygamberlerin çizgisi ve kurtuluş mecrası; Fâtiha 1:7, En'âm 6:153 |
| صرط / إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ | Fıtri ve evrensel yürüyüş istikameti | Varlık nizamı, ilahi rehberlik ve peygamberlerin ortak çağrısı; Fâtiha 1:6, Mülk 67:22 |
| صرط / إِلَىٰ سَوَاءِ الصِّرَاطِ | Adalet ve hakkaniyet yolu | Hukuki, ahlaki denge ve aşırılıktan uzak hak çizgisi; Sâd 38:22 |
| صرط / إِلَىٰ صِرَاطِ الْجَحِيمِ | İnkârcıların sürüldüğü ceza güzergâhı | Ahirette suçluların sevk edildiği kaçınılmaz azap mecrası; Sâffât 37:23 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tevhid, hidayet ve eskatoloji | Hidayetin ilahi lütuf ile kulun kesbi arasındaki bağı ve ahiretteki sırat köprüsünün hakikati | İtikadi doğruluk, hakikat ekseni ve sapkın fırkalardan ayrışma |
| Fıkıh | Şeriatın gayeleri ve ahkâm | Hükümlerin mükellefi maslahata ve istikamete sevk etme niteliği | Adaletin tesisi, ifrat ve tefritten uzak orta yol nizamı |
| Tefsir | Sırat-ı müstakîm terkibinin delaleti | Kavramın Kur'an, İslam veya Peygamber sünneti olarak tayini ve çoğul yollardan ayrılması | Vahyin belirlediği tekil, sapmasız ana cadde |
| Hadis | İstikamet temsilleri ve ahiret tasvirleri | Çizilen düz hat metaforu ile cehennem üzerine kurulan sırat rivayetleri | İman ve amelin hem dünyada hem ahirette billurlaşan kesintisiz hattı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | Sırat-ı müstakîm | İnsanı şirk, dalalet ve gazaptan koruyup doğrudan Allah'a ulaştırma | Vahyin inşa ettiği tekil, açık ve evrensel hidayet omurgasıdır. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Hakikat yöntemi | Zan ve safsatayı dışlayarak delile dayalı kesin bilgiye iletme | Bilgi üretiminde sapmasız, rasyonel ve fıtri metodik tutarlılığı sağlar. | Güçlü |
| Siyasi | Anayasal nizam ve yönetim | Hukukun üstünlüğü | Keyfiliği ve istibdadı engelleyerek toplumu adaletle yönetme | İktidarın meşruiyet sınırlarını tayin eden ana hukuki omurgadır. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve bölüşüm | Adil iktisadi düzen | Sömürü, tekel ve faizi bertaraf ederek refahın meşru akışını sağlama | Piyasada hile ve dengesizlikleri önleyen kurumsal ahlak nizamıdır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geodezik hat (en kısa doğru segmenti) | İki nokta arasında sıfır eğrilikle uzanan, enerji ve zaman kaybını sıfırlayan en kısa doğrudan güzergâh ilkesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif anayasal omurga | Toplumun dağılmasını ve çatışmasını engelleyen, tali eğilimleri bünyesinde uzlaştıran kurumsal ana mecra | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca bireysel dindarlık duygusuna, vicdani tatmine veya soyut bir iç huzur arayışına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hayatın, hukukun, siyasetin, ahlakın ve bilginin tümünü kapsayan, hem bireyi hem toplumu dengede tutan tekil ve aşkın nizam. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Din ile hayatı birbirinden koparmak; hidayeti zihinsel bir kanaate hapsederek vahyin kurucu, dönüştürücü ve bağlayıcı ana yol karakterini işlevsiz kılmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Fâtiha suresinden itibaren Kur'an'ın nihai amacının insanı tekil, pürüzsüz ve sapmasız bir ana mecrada yürütmek olduğunu tescil eden anahtar kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Fâtiha suresi başta olmak üzere hidayet ve dalalet ikilemini, peygamberlerin ortak çağrısını ve şeriatın adalet gayesini bildiren ayet gruplarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin parçalı, belirsiz veya keyfi olduğu yanılgısını yıkar; kurtuluşa götüren yolun tali çıkmazlar değil, açık, geniş ve tekil bir ana cadde olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTaşlarla döşenmiş, tesviye edilmiş, sınırları belirli, yolcuyu pürüzsüzce ve hızla hedefine akıtan geniş ana cadde.
- Soyut anlamHer türlü eğrilik, çelişki ve sapmadan arınmış; varlığı, ahlakı ve eylemi doğrudan hakikate bağlayan tekil tevhid ekseni.
- Sistematik karşılıkİnsanın ferdi, ictimai ve ontolojik yürüyüşünü zikzaklardan koruyan aşkın istikamet omurgası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde başlangıç durumunu (kulun konumu), nihai hakikat ve ilahi rıza hedefini, katedilen güzergâhı, şartı ise sıfır ivme ve sıfır eğrilikle tanımlanan sapmasız, en kısa ve dosdoğru ana mecrayı () simgeler.