عرف
ع - ر - ف
KÖK- 71 geçiş
- 63 ayet
- 32 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Tanınan ile
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.374 harfباب العين والرّاء والفاء معهما
ع ر ف، ع ف ر، رعف، ر ف ع، ف ر ع مستعملات
عَرَفَ:
عَرَفت الشىءَ مَعْرِفَةً وعِرْفاناً. وأَمْرٌ عارفٌ، معروفٌ، عَرِيفٌ.
والعُرْفُ: المعروف. قال النّابغة:
أبَى الـلـهُ إلا عَـدْلَـهُ وقَـضـاءَهُ فلا النُّكْرُ مَعْروفٌ ولا العُرْفٌ ضائع
والعَريفُ: القيّم بأمرِ قومٍ عرّفَ عليهم، سُمّي به لأنّه عُرِفَ بذلك الاسم.
ويوم عَرَفَة: موقفُ النّاس بعَرَفات، وعَرَفات جبل،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.894 harfعَرَفْتُهُ مَعْرِفَةً وعِرْفاناً. وقولهم: ما أعرِفُ لأحدٍ يصرعني، أي ما أعترفُ. وعَرَفْتُ الفرسَ: أي جَزَزْتُ عُرْفَهُ. والعَرْفُ: الريحُ طيّبةً كانت أو منتنةً. يقال: ما أطيب عَرْفَهُ. وفي المثل: لا يَعْجِزَ مَسْكُ السَوْءِ عن عَرْفِ السَوْءِ. والعَرْفَةُ: قرحةٌ تخرج في بياض الكفّ عن ابن السكيت. يقال: عُرِفَ الرجل فهو مَعْروفٌ، أي خرجت به تلك القَرحة. والمَعْروفُ: ضدّ المنكر. والعُرْفُ: ضد
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok22.117 harfباب العين والراء مع الفاء
عرف ، عفر ، رفع ، رعف ، فرع ، فعر : مستعملات .
عرف : الليث : عَرَف يَعْرف عِرْفاناً ومَعْرِفة . وأمر عارف : معروف عَرِيف . قلت : لم أسمع أمر عارف أي معروف لغير الليث . والذي حصَّلناه للأئِمَّة : رجل عارف أي صَبُور . قال أبو عبيد وغيره : يقال : نزلت به مصيبة فوُجِد صَبُوراً عارفاً . قلت : ونفس عارفة بالهاء مثله . وقال غيره :
فصبرتُ عارفة لذلك حُرَّة
ترسو إذا نفسُ الجَبَان
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR14.115 harf(باب العين والراء وما يثلثهما)
(عرف) العين والراء والفاء أصلان صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تتابُع الشيء متَّصلاً بعضُه ببعض، والآخر على السكون والطُّمَأنينة.
فالأوّل العُرْف: عُرْف الفَرَس. وسمِّي بذلك لتتابُع الشَّعر عليه. ويقال: جاءَت القَطا عُرْفاً عُرْفاً، أي بعضُها خَلْفَ بعض.
ومن الباب: العُرْفة وجمعها عُرَف، وهي أرضٌ منقادة مرتفِعة بين سَهْلتين تنبت، كأنّها عُرف فَرَس. ومن الشِّعر في
(باب العين والراء وما يثلثهما) (عرف) العين والراء والفاء أصلان صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تتابُع الشيء متَّصلاً بعضُه ببعض، والآخر على السكون والطُّمَأنينة. فالأوّل العُرْف: عُرْف الفَرَس. وسمِّي بذلك لتتابُع الشَّعر عليه. ويقال: جاءَت القَطا عُرْفاً عُرْفاً، أي بعضُها خَلْفَ بعض. ومن الباب: العُرْفة وجمعها عُرَف، وهي أرضٌ منقادة مرتفِعة بين سَهْلتين تنبت، كأنّها عُرف فَرَس. ومن الشِّعر في ذلك([17]) … والأصل الآخر المعَرِفة والعِرفان. تقول: عَرَف فلانٌ فلاناً عِرفاناً ومَعرِفة. وهذا أمر معروف. وهذا يدلُّ على ما قلناه من سُكونه إليه، لأنَّ مَن أنكر شيئاً توحَّشَ منه ونَبَا عنْه. ومن الباب العَرْف، وهي الرَّائحة الطيِّبة. وهي القياس، لأنَّ النَّفس تسكُن إليها. يقال: ماأطيَبَ عَرْفَه. قال الله سبحانه وتعالى: ﴿وَيُدْخِلُهُمُ الجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ﴾ [محمد 6]، أي طيَّبَها. قال: إِلا رُبَّ يومٍ قد لَهَوْتُ ولَيْلَةٍ *** بواضحةِ الخدّين طيِّبة العَرْفِ والعُرْف: المعروف، وسمِّي بذلك لأنَّ النفوس تسكُن إليه. قال النابغة: فلا النُّكْرُ معروفُ ولا العُرْف ضائعُ([18]) أبَى اللهُ إِلاَّ عدلَه ووفاءه فأمَّا العَرِيف فقال الخليل: هو القيِّم بأمرِ قومٍ قد عَرَف عليهم. قال: وإنّما سمِّي عريفاً لأنَّه عُرِف بذلك. ويقال بل العِرَافة كالوِلاية، وكأنَّه سمِّي بذلك ليعرف أحوالهم. وأمَّا عرفات فقال قومٌ: سمِّيت بذلك لأنَّ آدمَ وحواءَ عليهما السلام تعارَفَا بها. وقال آخرون. بل سمِّيت بذلك لأنَّ جبريل عليه السلام لما علّم إبراهيم عليه السلام مَناسِكَ الحجّ قال له: أعَرفت([19]) ؟ وقال قومٌ: بل سمِّيت بذلك لأنَّه مكانٌ مقدَّس معظَّم، كأنَّه قد عُرِّف، كما ذكرنا في قوله تعالى: ﴿وَيُدْخِلُهُمُ الجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ﴾ [محمد 6]. والوقوف بعَرَفاتٍ تعريف. والتعريف: تعريف الضَّالة واللّقْطَة، أن يقول: مَن يَعرِف هذا؟ ويقال: اعتَرَف بالشَّيء، إذا أقرَّ، كأنّه عَرفَه فأقرَّ به. ويقال: النَّفس عَروف، إذا حُمِلت على أمرٍ فباءت به([20]) أي اطمأنَّت. وقال: فآبُوا بالنِّساء مُرَدَّفاتٍ *** عوارفَ بعد كِنٍّ واتِّجاحِ([21]) من الوَُِجاح، وهو السِّتر. والعارف: الصابر، يقال أصابته مصيبةٌ فوُجِد عُرُوفاً، أي صابراً. قال النَّابغة: على عارفاتٍ للطِّعان عَوابِسٍ *** بهنَّ كلُومٌ بين دامٍ وجالِبِ([22])
(عرق) العين والراء والقاف أربعة أصولٍ صحيحة: أحدُها الشَّيء يتولَّد من شيء كالنَّدَى والرَّشْح وما أشبهه. والآخَر الشَّيء ذو السِّنْخ، فسِنْخُه منقاسٌ من هذا الباب. والثالث كَشْط شَيءٍ عن شيء، ولا يكاد يكون إلا في اللّحم. والرَّابع اصطفافٌ وتتابعٌ في أشياء. ثم يُشتَقُّ من جميع هذه الأصول وما يقاربها. فالأوَّل العَرَق، وهو ما جرى في أصول الشَّعر من ماء الجِلْد. تقول: عرِقَ يعرَقَ عَرَقاً. قال: ولم أسمع للعَرق جمعاً، فإنْ جُمِع فقياسُه أعراق، كجَمل وأجمال. ورجلٌ عُرَقَة: كثير العَرق. ويقال: استعرق، *إذا تعرَّضَ للحَرِّ كي يَعرق. ومن الباب: جَرَى الفرسُ عَرَقاً أو عَرَقَين، أي طَلَقاً أو طَلَقين. وذلك من العَرَقْ. ويقال: عَرِّقْ فرسَك، أي أجرِهِ حتَّى يتعرَّق. قال الأعشى: يُعالَى عليه الجلُّ كلَّ عَشِيّة *** ويرفع نَقلاً بالضُّحَى ويُعَرَّق([23]) ويقال: اللّبَن عَرَقٌ يتحلَّب في العروق حتَّى ينتهي إلى الضَّرْع. قال الشَّمّاخ: تُضْحِ وقد ضَمِنت ضَرّاتُها عَرَقا *** من طيّب الطّعم حُلْوٍ غير مجهود([24]) ولبنٌ عَرِق، وهو أن يُجعَل في سقاء فيشدَّ بجنْبِ البعير فيصيبَه العرقُ فَيفسُد. وأمّا عَرَقُ القِرْبة في قوله: "جَشِمْتُ إليك عَرَق القِربة([25]) " فمعناه فيما زعم يونس: عطيّة القربة، وهو ماؤها، كأنَّه يقول: جَشِمت إليك حتَّى سافرتُ واحتجتُ إلى عَرَق القربة في الأسفار، وهو ماؤها. ويقال: عَرِق لـهُ بكذا، كأنّه تَندَّى له وسَمَح. قال: سأجعَلهُ مكانَ النُّون مِنِّي *** وما أُعْطِيتُهُ عَرَقَ الخِلالِ([26]) يقول: لم أُعْطَهُ عطيَّةَ مودّة، لكنَّه أخذْتُه قسراً. والنُّون: السَّيف. وقال بعضهم: جَشِمْتُ إليك حَتَّى عرِقتُ كعرق القِرْبة، وهو سَيَلان مائها. وقال قوم: عَرَق القِربة أنْ يقول: تكلَّفتُ لك ما لا يبلغُه أحدٌ حتى تجشَّمت ما لا يكون؛ لأنَّ القِربة لا تَعْرَق، يذهب إلى مِثْلِ قولهم: "حتَّى يشِيب الغُراب". وكان الأصمعيُّ يقول: عَرَق القِرْبة كلمةٌ تدلُّ على الشِّدَّة، وما أدري ما أصلُهما وقال ابنُ أبي طَرَفة: يقال لَقِيتُ من فُلانٍ عَرَقَ القِرْبة، أي الشِّدّة. قال: وأنشد الأحمر: ليست بِمَشْتَمَةٍ تُعَدُّ وعَفْوُها *** عَرَقُ السِّقاء على القَعُود اللاّغِبِ([27]) يمدح رجلاً يسمع الكلمة الشديدة فلا يأخُذ صاحبَها بها. ومن الباب: عَرَّقْتُ في الدَّلو، وذلك إذا كان دونَ المِلء، كأنَّ هذا لقِلّته شبّه بالعَرَق. ويقال للمُعْطي اليسير: عَرَّق. قال: لا تملأ الدَّلْوَ وعرِّقْ فيها *** أما تَرَى حَبَارَ مَنْ يَسقيها([28]) ويقال: كأسٌ مُعْرَقَة، إذا لم تكن مملوءةً، قد بقيتْ منها بقيَّة. وخَمْرٌ مُعرَقَة، أي ممزوجة مزجاً خفيفاً، شُبِّه ذلك المزجُ اليسير بالعَرَق. وقال في المُعْرق القليلِ المَزْج: أخَذْتُ برأسِهِ فدَفَعْتُ عنه *** بمُعْرَقَةٍ مَلامةَ مَن يلومُ([29]) والأصل الثاني السِّنْخ المتشعِّب. من ذلك العِرْق عِرْق الشَّجَرة. وعُروقُ كلِّ شيء: أطنابٌ تَنْشَعِب من أصوله. وتقول العرب: "استأصَل الله عِرْقاتَهم([30]) " زعموا أنَّ التاء مفتوحة، ثمَّ اختلفوا في معناه، فقال قوم: أرادوا واحدةً وأخرجها مُخرَج سِعلاة. وقال آخرون: بل هي تاءُ جماعة المؤنّث لكنهم خفّفوه بالفتحة ويقال: أعْرَقَتِ الشَّجَرةُ، إذا ضَرَبتْ عُروقُها فامتدَّت في الأرض. ومن هذا الباب: عَرَق الرّجُل يَعْرُق عُروقاً، إذا ذَهَب في الأرض. وهذا تشبيهٌ، شبِّه ذهابه بامتدادِ عُروق الشَّجرةِ وذهابها في الأرض. فأمّا قولُه صلى الله عليه وآله وسلم: "مَنْ أحيا أرضاً مَيْتةً فهي له، وليس لعرقٍ ظالمٍ حَقٌّ". فهو مَثَل. قال العلماء: العُروق أربعة: عرقان ظاهران، وعرقان باطنان. فالظاهران: الغَرس والبناء، والباطنان البئر والمعْدن. ومعنى العِرق الظَّالم أن يجيءَ الرّجُل إلى أرضٍ قد أحياها رجلٌ قبلَه فيغرسَ فيها غَرساً أوْ يُحدِثَ شيئاً يستوجب به الأرض. والعِرق: نباتٌ أصفر. ومن أمثالهم: "فلانٌ مُعْرق [له] في الكَرم"، أي لـه فيه أصلٌ وسِنْخ. وقد عَرَّق فيه أعمامُه وأخواله تعريقاً، وأعرقوا فيه أعراقاً. وقد أعْرقَ فيه أعراقُ العَبيد، إذا خالطه ذلك وتخلَّق بأخلاقهم. ويقال: تدارَكَه أعراقُ خَيرٍ وأعراقُ شَرٍّ. قال الشّاعر: جرى طَلَقاً حتَّى إذا قيل سابقٌ *** تداركَه إعراقُ سَوْءٍ فَبَلّدا([31]) والعَريق من الخَيل والنَّاس: الذي لـه عرِقٌ في الكَرم. وفلانٌ يُعارِقُ فلاناً، أي يُفاخِره، ومعناه أن يقول: إنَّنا *أكْرم عِرقاً. ويقال: "عِرقٌ في بنات صَعْدة" وهي الحُمُر الأهليّة. وقول عِكراش بن ذُؤيب: "أتيته بإبلٍ كأنّها عُروق الأَرْطى" أراد أنّها حُمْر، لأنَّ عُروقَ الأرطى حُمر، وحُمْر الإِبل كرائمها. قال: يُثير ويُبدِي عن عُروقٍ كأنّها *** أعنَّةُ جَرَّازٍ تُحَطّ وتُبْشَرُ([32]) وصف ثوراً يَحفِر كِناساً تحت أرْطَى. والأصل الثالث كشط اللَّحم عن العظم. قال الخليل: العُراق: العظم الذي قَد أُخِذَ عنه اللَّحم. قال: * فألقِ لكلبك منه عُرَاقا * فإذا كان العظم بلحمه فهو عَرْق. ويقال: العُراق جمع عَرق، كما يقال ظِئر وظُؤار([33]) . ويقال في المثل: "هو ألْأََم من كلبٍ على عَرْق". قال ابن الأعرابيّ: جمع عَرْق عِرَاق. وأنشَد: يَبيت ضَيفِي في عِراقٍ مُلْسِ *** وفي شَمُولٍ عُرِّضَتْ للنَّحْسِ([34]) مُلْس، يعني الودكَ والشَّحم. والنَّحْس: الرِّيح. يقال: عَرَقت العظم وأنا أعْرُقهُ، واعترقْتُه وتعرَّقتُه، إذا أكلتَ ما عليه [من] من اللحم. ويقال: أعطِني عَرْقاً([35]) أتعرَّقهُ، أي عظماً عليه اللحم. وفلانٌ مُعتَرَقٌ، أي مهزول، كأنَّ لَحمه قد اعتُرِق. قال:* غولٌ تَصَدَّى لسَبَنْتىً مُعْتَرِق * وقال: قد أشهدُ الغارةَ الشَّعواءَ تحملُنِي *** جَرداءُ معروقَةُ اللَّحيين سُرْحوبُ([36]) يصف الفرس بقلّة اللحم على وجهه، وذلك أكْرَمُ له. قال الكِسائيّ: فمٌ مُعْرَق: قليلُ الرِّيق. ووجهٌ معروق: قليل اللَّحم. والأصل الرّابع: الامتداد والتَّتابع في أشياءَ يتبع بعضُها بعضاً. من ذلك العَرَقة، والجمع عَرَقات، وذلك كلُّ شيءٍ مضفور أو مصطفٍّ. وإذا اصطفَّت الطَيرُ في الهواء فهي عَرَقة، وكذلك الخيل. قال طُفيل: كأنّه بعدَ ما صَدَّرْن من عَرَقٍ *** سِيدٌ تَمَطّر جُنحَ اللَّيل مبلولُ([37])
والعَرَقة: السَّفيفة المنسوجة من الخُوص قَبل أن يُجعَل منها زَبيل. وسمِّي الزَّبيل عَرَقاً لذلك. ويقال عَرَقة أيضاً. قال أبو كبير: نَغْدو فنَترُك في المَزَاحف مَن ثوى *** ونُمِرُّ في العَرَقات مَن لم يُقتَلِ([38]) يعني نأسِرهم فنشدُّهم في العَرَقات، وهي النُّسوع. ويقال لآثار الخَيل المصطفة عَرَقة. والعَرَقة: طُرَّة تُنسَج ثم تخاط على شَقَّة، الشُّقة التي للبيت. وقال ابنُ الأعرابيّ: العَرَقة: جماعةٌ من الخيل والإبل القائمة على سَطر([39]). فأمَّا عِراق المَزادة والرَّاوية فهو الخَرْز الذي في أسفلها، والجمع عُرُق. وذلك عندنا ممّا ذكرناه من الامتداد والتَّتابُع. قال ابن أحمر: من ذي عِرَاق نِيطَ في جَوْزِها *** فهو لطيفٌ طَيُّه مُضْطَمِرْ وقال آخر: * تضَحك عن مِثل عِراق الشَّنَّهْ * ومن هذا الباب: العِرَاق، وهو عند الخليل شَاطئ البحر. وسمِّيت العِراقُ عِراقاً لأنَّه على شاطئ دِجلَة والفرات عِدَاءً حتَّى يتّصل بالبحر. والعِراق في كلام العرب: شاطئ البَحْر على طُوله. ومن هذا الباب: العِراق، وهو ما أحاط بالظُّفُر من اللَّحم. قال الدُّريدي: "سمِّيت العِراق لأنَّها استكفَّتْ أرضَ العرب([40]) "، أي صارت كالِكفاف لها. وذُكر عن أبي عمرو بن العلاء أنّ العِراق مأخوذ من عروق الشّجر، وهي مَنابِت الشَّجر. والعِراقان: الكوفة والبصرة. وقال الأصمعي: العِراق كلُّ موضعِ ريفٍ. قال جرير: نَهْوَى ثرى العِرْق إذْ لم نلقَ بعدكُمُ *** كالعرق عِرقاً ولا السُّلاَّنِ سُلاَّنا ويقال: أعرَقَ الرَّجل وأشأمَ، أي أتَى العِراقَ والشَّام. قال الممزَّق: فإن تُنْجِدُوا أُتْهِمْ خلافاً عليكمُ *** وإن تُعْمِنُوا مُستحقِبِي الشَّرِّ أُعرِقِ([41]) وأمَّا عَرْقُوَة [الدَّلو فـ([42]) ] الخشَبَة المعروضةُ عليها. (عرك) العين والراء والكاف أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على ذلك وما أشبَهَه من تمريسِ شيءٍ بشيء أو تمرُّسِه به. قال الخليل: عركتُ الأديمَ عَرْكاً، إذا دَلَكتَه دلْكاً. وعركت القومَ في الحربِ عَركاً. قال زهير: فتعرْكُكُمْ عَرْكَ الرَّحى بثفَالها *** وتَلْقَح كِشافاً ثم تَحْمِل فتُتْئِمِ([43]) ومن الباب: اعترَك القومُ في القتال، وذلك تمرُّسُ بعضِهم ببعضٍ وعَرْكُ بعضِهم بعضاً، *وذلك المكان مُعْترَك ومُعتَرَكةٌ. وقال الخليل: رجلٌ عَرِكٌ وقوم عَرِكون، وهم الأشِدَّاء في الصِّراع. ومن الباب وإِنَّما زِيد في حروفه ابتغاءَ زيادةٍ في معناه -قولُهم: عَرَكْرَكٌ، أي غليظ شديدٌ صَبور. قال: لا تَشهدِ الوِردَ بكلِّ حائِر *** إلا بفَعْم المَنكِبين حادرِ عَركْركٍ يملأُ عينَ النّاظر ويقال: رجلٌ عَرِكٌ: حِلْسٌ لا يبرح القِتال. وعَريكة البَعير: سَنامُه، وذلك أنَّ الحِمْل يَعْرُكه. قال ذو الرُّمَّة: * خِفافُ الخُطَى مُطْلَنْفئات العرائكِ([44]) * مُطْلَنْفئة: لاصقة بالأرض. ويقال: ناقة عَرُوك، مثل اللَّموسُ([45]) ، وذلك إذا كان عليها وَبَر فلا يُرى طرْقُها تحت الوَبَر حتى يُلْمَس. وعَرَكْت الشّاة أيضاً، إذا جَسَستَها([46]) . قال: ولا تكون المرَّة والمرَّتانِ عَرَكاً، وإنّما يكون ذلك إذا بُولِغ في الجسّ. وتقول: لقيتُه عَرَكاتٍ، أي مَرّاتٍ وهذا على معنى التمثيل بعَرَكات الجَسّ. قال الخليل: والعَرْك: عَرك المِرفق الجنبَ، من الضّاغط يكون بالبعير. قال الطرِمَّاح: * قليل العرك يهجو مرفقاها([47]) * فأمَّا قولُهم: هو ليِّن العريكة، فقال الخليل: فلانٌ ليِّن العريكة، إذا لم يكن ذا إباءٍ، وكان سَلِساً. وقال ابن الأعرابيّ: العريكة: شِدَّة النَّفْس. قال: خرّجها صوارمُ كلِّ يومٍ *** فقد جعلت عَرائكُها تلين([48]) خَرَّجها: هذَّبها وأدّبها كما يَتخرّج الإنسان، وهذا كلُّه راجعٌ إلى ما تقدّم ذِكرُه من عريكة السَّنام. فأمّا المَلاّحون فهم العَرَك، يقال عَركيٌّ للواحد وعَرَكٌ للجمع، مثل عربيٍّ وعَرب. قال زُهير: يَغْشَى الحداةُ بهم وعْثَ الكثيب كما *** يُغشِي السّفائنَ موجَ اللَّجَّةِ العَرَكُ([49]) يَغشَى السفائنَ موجُ اللّجة العَرك * وإنَّما سُمُّوا عَرَكاً لمعاركتهم الماءَ والسُّفن. ويقال: أرضٌ مَعْروكة، إذا عَرَكتها السّائمةُ وأكلت نَباتَها. ومن الباب: العِراك في الوِرْد. ويقال ماء مَعْروكٌ، أي مُزدَحَم عليه. وهو القياس، لأنَّ المُورِد إذا أورد إبلَه أجْمَعَ تزاحمت وتعاركت. قال لبيد: فأورَدَها، العِراكَ ولم يذُدْها *** ولم يُشفِق على نَغَصِ الدِّخالِ([50]) ومن أمثالهم: "عارِكْ بجَذَعٍ أودَعْ([51]) ". فأمّا العارك فإنَّها الحائض، وممكن أن يكون من قياسه أن تكون معانِيةً، لما تُعانِيه من نِفاسها ودَمِها، وكأنّها تُعارِكُ شيئاً. يقال امرأةٌ عاركٌ ونساء عوارك. قالت الخنساء: لن تَغْسِلُوا أبداً عاراً أظلّكُم *** غَسْلَ العَوارِكِ حيضاً بعد أطهارِ([52]) يقال منه: عَرَكَت تعرُك عَركاً وعراكاً فهي عارك.
--------------ــــ ([17]) بعده بياض في الأصل. ([18]) ديوان النابغة 56. ([19]) زاد بعده في المجمل: فقال نعم". ([20]) في الأصل: "بساءت به". ([21]) ويروى: "وابتحاح" و: "وابتجاح"، كما في اللسان (عرف). ([22]) ديوان النابغة 5. ([23]) ديوان الأعشى 146. ([24]) في الأصل: "تضحى"، وانظر ما سبق من التحقيق والتخريج في مادة (جهد). ([25]) في حديث عمر: "ألا لا تغالوا صدق النساء فإن الرجال تغالى بصداقها حتى تقوله: جشمت إليك عرق القربة". اللسان (عرق). ([26]) البيت للحارث بن زهير العبسي، يصف سيفاً له يسمى "النون". وفي الأصل: "عني"بدل"مني" صوابه في اللسان (عرق، نون) والمجمل (عرق). قال ابن بري: صواب إنشاده "ويخبرهم مكان النون مني"، لأن قبله: سيخبر قومه حنش بن عمرو *** إذا لاقاهم وابنا بلال [27]) البيت لابن أحمر الباهل، كما في اللسان (عرق). وفي اللسان: "وعفوها" بالفاء. ([28]) الرجز في إصلاح المنطق 281، 453 ومجالس ثعلب 238 واللسان (حبر، عرق)، وقد سبق في (برق). وفي اللسان (عرق) أن "حبار" اسم ناقته. ([29]) للبرج بن مسهر الطائي، كما في اللسان (عرق) والمؤتلف والمختلف 62 والحماسة بشرح المرزوقي ص 1272 برواية: "رفعت برأسه وكشفت عنه". ([30]) يقال عرقاتهم، بكسر التاء: جمع عرق، كعرس وعرسات. فهو من المذكر الذي جمع بالألف والتاء. ومن قال عرقاتهم بفتح التاء أجراه مجرى سعلاة. انظر اللسان والقاموس. ([31]) أنشده في اللسان (عرق). ([32]) كذا ورد البيت في الأصل. ([33]) انظر اللسان (عرق 115). ([34]) أنشده في اللسان (عرق، نحس). ([35]) في الأصل: "عروقاً"، تحريف. ([36]) البيت لعمران بن إبراهيم الأنصاري، كما في حاشية الدمنهوري على متن الكافي. وأنشده في اللسان (عرق) بدون نسبة. وانظر ما كتب في حواشي الجزء الأول من تهذيب اللغة ص 224. ([37]) البيت مما لم يرو في ديوان طفيل. وهو في اللسان (عرق، مطر) برواية: "كأنهن وقد صدرن من عرق". ولم ينسبه في الموضع الثاني. وأنشده في (صدر) أيضاً برواية المقاييس. ([38]) وكذا روايته في ديوان الهذليين (2: 96). وفسره السكري بقوله: "نمر، يقول: نوثق". وفي اللسان (عرق): "ونقر". ([39]) في الأصل: "شطر". ([40]) الجمهرة: (2: 384). ([41]) سبق الكلام على البيت وتخريجه في (تهم، عمن). ([42]) تكملة يقتضيها الكلام، وفي المجمل: "والعرقوة: الخشبة المعروضة على الدلو". ([43]) البيت من معلقته المشهورة. ([44]) أنشد هذا العجز في اللسان (عرك). وصدره كما في ديوان ذي الرمة 426: * إذا قال حادينا أيا عسجت بنا * وفي الأصل: "خطاف الخطى"، صوابه فيهما. ([45]) بدلها في اللسان: "الشكوك"، وقال: "وهي التي يشك في سنامها أبه شحم أم لا". ([46]) في الأصل: "حبستها"، تحريف. ([47]) لم أجد هذه القطعة في ديوان الطرماح. ([48]) لزهير في ديوانه 189 واللسان (خرج). والرواية فيهما: "وخرجها صوارخ". ([49]) ديوان زهير 167 واللسان (عرك)، والرواية فيهما: "حر الكثيب". وروى أبو عبيدة: * ([50]) ديوان لبيد 121 طبع 1880 واللسان (عرك، نغص، دخل). ([51]) ويروى: "زاحم بعود أودع". اللسان (عود) وأمثال الميداني (1: 293). وفي الأصل: "عارك بجد"، تحريف. ([52]) ديوان الخنساء 35 واللسان (عرك) برواية: "لا نوم أو تغسلوا عاراً". ورواية الديوان: لا نوم حتى تقودوا الخيل عابسة *** ينبذن طرحا بمهرات وأمهار أو تحفروا حفرة فالموت مكتع *** عند البيوت حصيناً وابن سيار أو ترحضوا عنكم عاراً تجللكم *** رحض العوارك حيضاً عند أطهار
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.782 harf- المعرفة والعرفان: إدراك الشيء بتفكر وتدبر لأثره، وهو أخص من العلم، ويضاده الإنكار، ويقال: فلان يعرف الله ولا يقال: يعلم الله متعديا إلى مفعول واحد، لما كان معرفة البشر لله هي بتدبر آثاره دون إدراك ذاته، ويقال: الله يعلم كذا، ولا يقال: يعرف كذا، لما كانت المعرفة تستعمل في العلم القاصر المتوصل به بتفكر، وأصله من: عرفت. أي: أصبت عرفه. أي: رائحته، أو من أصبت عرفه. أي: خده، يقال عرفت كذا. قال تعالى:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR2.366 harfع ر ف
لأعرفنّ لك ما صنعت أي لأجازينك به وبه فسر قوله تعالى: " عرف بعضه وأعرض عن بعض " وأتيت فلاناً متنكراً ثم استعرفت أي عرّفت نفسي.
قال مزاحم العقيلي: فاستعرفا ثم قولا إنّ ذا رحم هيمان كلفنا من شأنكم عسرا فإن بغت آية تستعرفان بها يوما فقولا لها العود الذي اختضرا وسمع أعرابيّ يقول: ما عرف عرفي إلا بأخرة بكسر العين.
واعترف القوم: استخبرهم يقال: اذهب إلى هؤلاء فاعترفهم.
قال
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR17.657 harfالعِرفانُ: العلم؛ قال ابن سيده: ويَنْفَصِلانِ بتَحْديد لا يَليق بهذا المكان، عَرَفه يَعْرِفُه عِرْفة وعِرْفاناً وعِرِفَّاناً ومَعْرِفةً واعْتَرَفَه؛ قال أَبو ذؤيب يصف سَحاباً:
مَرَتْه النُّعامَى، فلم يَعْتَرِفْ
خِلافَ النُّعامَى من الشامِ رِيحا
ورجل عَرُوفٌ وعَرُوفة: عارِفٌ يَعْرِفُ الأَُمور ولا يُنكِر أَحداً رآه مرة، والهاء في عَرُوفة للمبالغة. والعَريف والعارِفُ بمعنًى مثل عَلِيم وعالم؛ قال
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.494 harf* ع ر ف * * عَرَفَهُ * يعرفه بالكسر * مَعْرِفةً * و * عِرْفاناً * بالكسر و * العَرْفُ * الريح طيبة كانت أو منتنة و * المَعْرُوفُ * ضد المنكر و * العُرْفُ * ضد النكر يقال أولاه عرفا أي معروفا والعُرْف أيضا الاسم من الإعتراف والعُرْفُ أيضا عُرْف الفرس وقوله تعالى ﴿والمرسلات عُرْفا﴾ قيل هو مستعار من عرف الفرس أي يتتابعون كعرف الفرس وقيل أُرسلْتُ بالعُرْف أي بالمعروف و * المَعْرَفَةُ * بفتح الراء
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR21.974 harfعرفه يعرفه معرفة، وعرفانا وعرفة بالكسر فيهما وعرفانا، بكسرتين مشددة الفاء: علمه واقتصر الجوهري على الأولين، قال ابن سيده: وينفصلان بتحديد لا يليق بهذا المكان. وقال الراغب: المعرفة والعرفان: إدراك الشيء بتفكر وتدبر لأثره، فهي أخص من العلم، ويضاده الإنكار، ويقال: فلان يعرف الله ورسوله، ولا يقال: يعلم الله متعديا إلى مفعول واحد لما كان معرفة البشر لله تعالى هو تدبر آثاره دون إدراك ذاته، ويقال: الله
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR37.650 harfعَرَفَهُ
1 عَرَفَهُ ذ , (S, O, Msb, K, &c.,) aor. عَرِفَ , (O, K,) inf. n. مَعْرِفَةٌ (S, O, K) and عِرْفَانٌ (S, O, Msb, K) and عِرِفَّانٌ (K) and عِرْفَةٌ, (Msb, K,) or مَعْرِفَةٌ is a simple subst., (Msb,) He knew it; he had cognition of it; or he was, or became, acquainted with it; syn. عَلِمَهُ: (K:) or he knew it (عَلِمَهُ) by means of any of the five senses; (Msb;) [and also, by mental
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.829 harfعَرَفَ
عَرَفَ I ( n. ac. عِرْفَة 2t , مَعْرِفَة 18t , عِرَاْف 23 ),
a. Knew, was acquainted with.
b. [ Bi & La ], Acknowledged, confessed, avowed ( a fault ) to.
c. [ La ], Bore patiently, supported, suffered, endured.
d. U ( n. ac. عِرَاْفَة 23t ) [ 'Ala ], Ruled, governed; managed, directed.
عَرِفَ
عَرِفَ A ( n. ac. عَرَف 4 ),
a. Was scented, perfumed.
عَرُفَ
عَرُفَ U ( n. ac.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR74.186 harfعرف
عَرَفَ- يَعْرِفُ- عُرْف- عُرْفاً- مَعْرُوْف- بالمَعْرُوْف- عَرَف- أَعْرَاف- الأعْرَاف- عَرَفَة- عَرَفَات - عَرَّفَ - يُعَرِّفُ - اعْتَرَفَ - يَعْتَرِفُ - عَارَف - يُعَارِفُ - تَعَارَفَ - يَتَعَارَفُ
عَرَفَ - يَعْرِفُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يتعرف عليه فيعلمه ويتبينه: يقرر أن هذا الأمر هو نفسه تماماً أو شبيه بـ أو مختلف عن شيء معلوم
Sîgalar(32)
- بِالْمَعْرُوفِTanınan ile+2 anlam(بِالْمَفْعُولِ)×20
- بِمَعْرُوفٍTanınan ile(بِمَفْعُولٍ)×6
- مَعْرُوفًاTanınan(مَفْعُولًا)×6
- يَعْرِفُونَTanırlar(يَفْعِلُونَ)×4
- مَعْرُوفٍTanınan(مَفْعُولٍ)×3
- الْأَعْرَافِTepeler(الْأَفْعَالِ)×2
- تَعْرِفُTanırsın(تَفْعِلُ)×2
- عَرَفُواTanıdılar(فَعَلُوا)×2
- مَعْرُوفٌTanınan(مَفْعُولٌ)×2
- يَعْرِفُونَهُOnu tanırlar(يَفْعِلُونَهُ)×2
Mücavir kökler147 mücavir (328 toplam)
- نكر
13 ortak ayet · Tanınmayan
- نهي
9 ortak ayet · Nihayet, son demektir
- جنح
7 ortak ayet · Kanat demektir
- طلق
6 ortak ayet · “Dalk” sansar demektir
- أمر
14 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
- سوم
5 ortak ayet · Sima çehre demektir
- نسو
7 ortak ayet · Kadınlar
- أله
37 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- خير
10 ortak ayet · Hayr : At sürüsü demektir
- عضل
2 ortak ayet · Onlara kuvvet kullanmayın
- نكح
4 ortak ayet · Nikah
- عزم
3 ortak ayet · Kesin karar
Geçtiği ayetler(63)
… بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ …
TanınanaEy iman edenler; öldürmede size kısas farz kılındı. Hür; hür ile, köle; köle ile, dişi; dişi ile. Ama kim de kardeşi tarafından affedilirse, ma’ruf olan emre ittiba etmeli ve ona güzellikle ödemelidir. Bu, Rabbınız tarafından bir hafifletme ve rahmettir. Kim, bundan sonra da tecavüzde bulunursa; onun için pek acıklı bir azab vardır.
كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ
Tanınan ileSizden birinize ölüm geldiği zaman; eğer bir hayır bırakacaksa; anaya, babaya, yakın akrabaya, ma’ruf şekilde vasiyette bulunması farz kılındı. Bu, takva sahibleri üzerinde bir haktır.
… ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
Tanınan ileBoşanmış kadınlar; kendi kendilerine, üç adt ve temizlenme müddeti beklerler. Eğer onlar, Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah’ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer barışmak isterlerse; kocaları onları geri almaya daha layıktırlar. Erkeklerin kadınların üzerinde hakları olduğu, gibi, kadınların da onlar üzerinde hakları vardır. Erkekler onların üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allah Aziz’dir, Hakim’dir.
… فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ …
Tanınan ileKadınları boşadığınız vakit, onlar iddetlerini bitirdiklerinde, aralarında güzelce anlaştıkları takdirde; kocalarıyla tekrar evlenmelerine mani olmayın. İşte sizden Allah’a ve ahiret gününe inanmış olanlara, bununla öğüt veriliyor. Bu, sizin için daha iyi, daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.
… أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ …
Tanınan ileAnneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Bu, emzirmeyi tamamlamak isteyen içindir. Onların yiyeceği, giyeceği uygun şekilde çocuk kendisinden olana aittir. Kimse gücünün üstünde bir şeyle mükellef olmaz. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya düşen de bunun gibidir. Eğer kendi aralarında anlaşıp, danışarak çocuğu memeden kesmek isterlerse; ikisine de bri vebal yoktur. Çocuklarınızı emzirtmek isterseniz, vereceğinizi güzelce teslim etmek şartıyla size yine bir vebal yoktur. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah yaptığınız şeyleri görendir.
… أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
Tanınan ileAnneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Bu, emzirmeyi tamamlamak isteyen içindir. Onların yiyeceği, giyeceği uygun şekilde çocuk kendisinden olana aittir. Kimse gücünün üstünde bir şeyle mükellef olmaz. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya düşen de bunun gibidir. Eğer kendi aralarında anlaşıp, danışarak çocuğu memeden kesmek isterlerse; ikisine de bri vebal yoktur. Çocuklarınızı emzirtmek isterseniz, vereceğinizi güzelce teslim etmek şartıyla size yine bir vebal yoktur. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah yaptığınız şeyleri görendir.
… أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
Tanınan ileİçinizden ölenlerin geriye bıraktıkları eşler; kendi kendilerine dört ay ve on gün beklerler. Müddetlerini bitirdikleri vakit onların, kendileri için uygun olanı yapmalarından dolayı size bir günah yoktur. Ve Allah, işlediklerinizden haberdardır.
… وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ
Tanınan ileTemas etmediğiniz veya bir mehir kesmediğniz kadınları boşamışsanız, size vebal yoktur. Şu kadar ki, zengin olan kudretince, darda bulunan da halince ma’ruf bir fayda ile onları faydalandırmalıdır. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur.
وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ
Tanınan ileBoşanan kadınlar için uygun şekilde geçimlerini sağlamak vardır. Bu, müttakiler için bir vazifedir.
وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
Tanınanıİçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten alıkoyan bir topluluk bulunsun. İşte onlar, kurtuluşa erenlerdir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عرف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | علم, فقه, شعر |
| Zıt Kök | نكر |
| Çekirdek Özet 1 | İki şeyin birbiri ardınca bitişmesi, yükselti, koku alma ve kalbin yatışıp sükûnet bulması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın iz ve alametlerini idrak ederek ortak toplumsal sağduyuya, fıtrata ve hakikate intibak etme |
| Çekirdek Özet 3 | Meşruiyetini kamusal ve fıtri tanınırlıktan alan ahlaki, hukuki ve toplumsal normatif düzen |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca zihinsel bilgi veya pozitivist örf olarak daraltılıp fıtrat, vicdan ve sükûnet bağının koparılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عر | Açığa çıkma, belirme, arız olma, kabarma veya yüzeye vurma; nitekim عرض, عرش, عرب köklerinde de ortaya çıkma, yükselme ve belirginleşme esastır | ف | Ağız, kenar ve dış sınır imgesini taşıyan harfin eklenmesiyle açığa çıkış; nesnenin sınırlarını, kokusunu ve dış ayırt edici alametlerini kavrayıp kabullenme yönünde özelleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Görme, derinden algılama, kaynağa ve öze vakıf olma |
| ر | İnsan başı | Baş, öncelik, üstte olma, doruk ve zihinsel kavrayış |
| ف | Ağız | Açıklık, dışa vurum, telaffuz, sınır ve nefesle koklama |
| عرف | Başın ve gözün yönelmesiyle dış alametlerin açığa çıkması | Dışa vuran ayırt edici işaretlerin dikkatle gözlenip baş ve zihin tarafından ayırt edilmesi, kokunun ve yüksekliğin algılanması gibi fıtri bir yatışma ve kabule ulaşılması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Atın boynundaki kılların birbiri ardınca dizilmesi (at yelesi), arazideki diğer yerlerden yüksek ve belirgin sırt, koklanan hoş koku |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî beytinde adaletin zıddı olan münkerin asla maruf olamayacağını ve marufun zayi olmayacağını ifade eder: أبى الله إلا عدله وقضاءه / فلا النكر معروف ولا العرف ضائع |
| Erken Arapça kullanım | Kabile temsilcisi ve bilirkişi için kullanılan arîf nitelemesi ile Taif ve Ukaz panayırlarında kabilelerin alametlerini tanıyan kimseler hakkında kullanılır; Tarif b. Mâlik el-Anberî şiirinde bu makamı zikreder: أوكلما وردت عكاظ قبيلة / بعثوا إلي عريفهم يتوسم |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde عرف kökü, özellikle Güney ve Batı Sami dillerinde belirginleşen, dış işaretleri ayırt etme, koklama ve kabullenme eksenli bir semantik alana dayanır. İbranice ve Süryanicede doğrudan 'r-p ses dizilimi bu biçimiyle yaygın epistemolojik bir fiil olarak değil, daha çok ense, boyun arkası ve boyun bükme gibi anatomik ve fiziksel yükseklik-ardışıklık alanlarında (İbranice עֹרֶף / orep) temsil edilir; bu durum Arapçadaki at yelesi (عُرْف) ve boyun anlamıyla etimolojik bir bağ kurar. Arapçada kök, kokunun duyumsanması, alametlerin birbirini izlemesi ve zihnin bu alametler aracılığıyla bir nesneye güven duyup sükûnete kavuşması şeklinde özgün bir felsefi ve ahlaki sıçrama yaşamıştır. Dolayısıyla kökün epistemolojik ve ahlaki kullanımı, Arap yarımadasının kavramsal gelişiminde nesnenin ardışık alametlerini ayırt etme ve benimseme temelinden türetilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عرف | At yelesi, tepe/yükselti ve hoş koku somut anlamlarından hareketle; ardışık alametlerin zihinde sükûnet ve kesin teşhis oluşturması sürecidir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice עֹרֶף, Süryanice 'arpā | Boyun arkası, ense, eğilme ve fiziksel çıkıntı anlamları üzerinden at yelesi ve itiraf/kabullenme semantiğiyle kökdeştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik havzada fonetik olarak güvenilir ve kanıtlanmış bir dış paralellik tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عرف | Anlamlı | Tanımak, yükselti, koku, iyilik | Dış alametlerden hareketle bilmek, fıtrata uygun düşen maruf amel | Hedef kök |
| عفر | Anlamlı | Toza toprağa bulamak, toprak rengi | Nesneyi toprağa sürtmek, tozu dumana katmak, cesur ve atılgan olmak | Yüzey ve temas bağı |
| رعف | Anlamlı | Burundan kan gelmesi, öne geçmek | Kanın veya bir şeyin öne fırlayıp çıkması, akması | Alametin öne fırlaması |
| رفع | Anlamlı | Yükseltmek, kaldırmak | Bir şeyi bulunduğu konumdan yukarı taşımak, görünür kılmak | عرف kökündeki yükselti ve tepe anlamıyla semantik ortaklık |
| فعر | Anlamlı | Ağzı açmak, feryat etmek | Ağzı alabildiğine açıp bağırmak veya yarılmak | Erken sözlüklerde müsta'mel kayıtlı |
| فرع | Anlamlı | Dal, tepe, yukarı tırmanmak | Ağacın üst dalları, bir şeyin en üst kısmı, soyluluk | Yükselti ve zirve yönüyle ortak çekirdek |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عرف | Merkez | Alametle tanıma ve benimseme | Nesnenin alametlerinden ve etkisinden hareketle tanımak; nefsin o bilgiyle yatışması ve onu fıtraten kabul etmesi | Zihinsel idrak ile ahlaki onayın birleşimi |
| علم | Komşu | Mutlak ve künhüne vakıf bilgi | Nesnenin hakikatini ve mahiyetini kuşatıcı şekilde kavramak; cehaletin karşıtıdır ve doğrudan şüpheyi giderir | Allah için kullanılırken عرف fani idraki çağrıştırdığı için sınırlıdır |
| فقه | Komşu | Derin kavrayış ve gaye bilgisi | Sözün veya hükmün ardındaki ince maksatları, gerekçeleri sezerek kavrama | Yüzeyden derine ve gayeye nüfuz etme |
| شعر | Komşu | Sezgi ve duyusal farkındalık | Kıl inceliğindeki ayrıntıları duyular ve iç hislerle fark etme | Akli çıkarımdan ziyade sezgisel algı |
| نكر | Zıt | Yadırgama, reddetme, inkâr | Kalbin yatışmadığı, fıtratın yabancıladığı, tanımsız ve gayrimeşru bulduğu durum | Marufun tam karşıtı olarak bilinmeyen ve reddedilen kötülük |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عرف | Tanımak, maruf, fıtri norm | Alametleri idrak edip benimsemeyi, yüksekliği, sükûneti ve toplumca onaylanan iyiliği kapsar | Kesin |
| Latince | Cognoscere, Notum, Mos | Tanımak, bilinen şey, gelenek/töre | Zihinsel teşhisi (cognoscere) ve toplumsal kabul görmüş normu (mos) karşılar; ancak hoş koku ve sükûnet çekirdeğini dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Recognize, Acknowledge, Common good | Tanımak, itiraf etmek, ortak sağduyu | Daha önce bilineni yeniden teşhis etmeyi ve ahlaki kabulü içerir; Arapçadaki at yelesi ve yükseklik metaforu eksiktir | Güçlü |
| Almanca | Erkennen, Anerkennen, Sitte | Tanımak, onaylamak, yerleşik ahlak | Nesneyi alametleriyle tespit etme ve ahlaken tanıyıp tasdik etme yönünü tam verir; ontolojik fıtrat boyutunu kısmen karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Reconnaître, Notoriété, Usage | Ayırt edip tanımak, bilinirlik, teamül | Hukuki ve kamusal meşruiyeti iyi yansıtır; kalbin içsel mutmainliği boyutunda dar kalır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْمَعْرُوفِ / مَعْرُوفًا | Şeriatın ve aklıselimin güzel bulduğu normatif iyilik, hakkaniyet | Aile hukuku, nafaka, boşanma, yetim malı ve toplumsal muamele hükümleri (Bakara 2:178, 2:229, 2:236; Nisâ 4:19) |
| يَعْرِفُونَ / عَرَفُوا | Alamet ve delillerle kesin teşhis etme, tanıma | Ehl-i Kitab'ın peygamberi kendi evlatları gibi tanıması veya hakkı yüzünden sezmesi (Bakara 2:89, 2:146; Mâide 5:83) |
| الْأَعْرَافِ | Cennet ile cehennem arasındaki yüksek surlar, tepeler | Ahirette iki zümreyi de simalarından ayırt eden yüksek gözetleme mevkiindeki konum (A'râf 7:46, 7:48) |
| اعْتَرَفُوا | Suç ve günahı itiraf etme, boyun eğip kabullenme | Kusurlarını ve hatalarını açıkça ikrar edip tevbe eden kimselerin hali (Tevbe 9:102) |
| بِالْعُرْفِ | Kolay olanı, toplumun fıtraten benimsediği erdemli davranışı benimseme | Peygamberî ahlak ve insanlarla ilişkide müsamaha çağrısı (A'râf 7:199) |
| عَرَّفَهَا | Hoş kokulu ve çekici kılma, güzelleştirme | Cennetin nimetlerinin ve kokularının müminlere önceden tanıtılıp sevdirilmesi (Muhammed 47:6) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Marifetullah ve aklın iyiyi-kötüyü bilmesi (hüsün-kubuh) | Allah'ın varlığının bilinmesinde nakil gelmeden önce aklın marifet yükümlülüğü ve bilginin kalpteki sükûneti | Delilden hareketle ulaşılan zaruri veya kesbi idrak |
| Fıkıh | Hukukun ikincil kaynağı olarak örf ve maruf ölçüsü | Nassın belirlemediği miktarların, nafakanın ve muamelelerin toplumsal teamülle sınırlandırılması kaidesi | Şeriata aykırı olmayan kamu vicdanı ve cari teamül |
| Tefsir | Emr-i bi'l-ma'rûf nehy-i ani'l-münker kavramlaştırması | Marufun fıtrat, akıl ve vahiyle uzlaşan ortak iyilik, münkerin ise fıtrata yabancı kötülük olarak tahlili | Vicdanların ve aklın tanıdığı evrensel ve şer'i meşruiyet |
| Hadis | Marufun sadaka sayılması ve fitne zamanında marufa sarılma | Her meşru ve fıtri iyiliğin bir sadaka olduğu, kötülük yayıldığında marufun korunması buyrukları | İyiliğin somutlaşmış, tanınabilir ve uygulanabilir biçimleri |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve vahiy uyumu | Maruf | İlahi hitabın insan vicdanıyla uyuşmasını sağlama | Dinin emrettiği iyilik, fıtratın zaten yabancısı olmadığı, gördüğünde sükûnet bulduğu değerdir | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Marifet | Dış delillerden ve eserlerden hareketle müessire ulaşma | Doğrudan kuşatılamayan hakikatin, işaretleri ve alametleri takip edilerek kesinlikle bilinmesi | Kesin |
| Siyasi | Kamu düzeni ve meşruiyet | İcma ve kamu vicdanı | İdarenin kararlarında toplumca kabul görmüş meşruiyet sınırını koruma | Yöneticinin keyfi iradesini engelleyen, adalet ve hakkaniyetin somut teamüllerle denetlenmesi | Güçlü |
| İktisadi | Hakkaniyetli paylaşım ve nafaka | Maruf ölçüsü | Piyasa ve aile harcamalarında nesnel, dengeli taban ve tavan standardı | İsraf ve cimrilikten uzak, zamanın ve çevrenin ekonomik teamülüne uygun adil bedel tayini | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Örüntü tanıma ve sinyal işleme | Bir sistemin karmaşık veri dizilimleri arasından daha önceden tanımlanmış karakteristik izleri ve süreklilikleri ayrıştırıp eşleştirmesi; tıpkı at yelesindeki sıralı kıllar gibi verinin düzenli sürekliliğini teşhis etmesidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif teamül ve kamuoyu mutabakatı | Yazılı kuralların ötesinde, toplumun örtük vicdanında meşru kabul edilen, ihlal edildiğinde dışlama yaratan, fıtri ve rasyonel ortak davranış kodudur | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten türeyen maruf ve örf kavramlarının, herhangi bir toplumda salt tarihsel süreçte oluşmuş her türlü cari alışkanlığa, geleneğe veya pozitivist çoğunluk talebine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da maruf, aklıselimin, selim fıtratın ve ilahi vahyin ortaklaşa onayladığı; kalbin gördüğünde irkilmeyip yatıştığı mutlak hakkaniyet ve adalet standardıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Toplumsal yozlaşmaların, ataerkil baskıların veya şirk temelli adetlerin örf ve maruf kılıfı altında meşrulaştırılması; dinin ahlaki ve fıtri süzgecinin devre dışı bırakılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve hukuk sisteminin havada kalan soyut teoriler olmadığını, insan fıtratı ve toplumsal sağduyu ile tam bir mutabakat içinde (maruf) işlediğini gösterdiği için merkezidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukuku (evlilik, boşanma, emzirme, nafaka), toplumsal ahlak nizamı (emr-i bi'l-ma'rûf) ve peygamberlik delillerinin kavranması bağlamındaki ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şeriatın insana tamamen yabancı ve dışsal kurallar yığını olduğu zannını yıkar; emredilen hükümlerin vicdanın zaten tanıdığı, nefsin huzur bulduğu meşru değerler olduğunu kanıtlar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBirbirini izleyen kılların oluşturduğu at yelesi, arazide göze çarpan yüksek sırt ve nefse huzur veren hoş koku.
- Soyut anlamBelirgin işaretler ve deliller vasıtasıyla bir şeyi tereddütsüz teşhis etme; aklın, fıtratın ve vahyin ortaklaşa onayladığı iyiliği içselleştirip kabul etme.
- Sistematik karşılıkDikeyde hakikati izlerden tanıma yöntemi (marifet), yatayda ise toplumsal barış ve adalet zeminini kuran meşru fıtrat normu (maruf).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde evrendeki veya toplumdaki eylemler ve durumlar kümesini; belirli bir davranışı veya alameti temsil eder. fıtrat ve aklıselimin onay fonksiyonunu, ise vahyin meşruiyet dairesini simgeler. Bu iki kaynağın ortak kesişiminde yer alan eylemler (maruf) kümesini oluşturur. dönüştürücüsü, bu uyumun vicdanda yarattığı sükûnet ve kesin teşhis halini; ise kalbin mutmain olduğu istikrarlı kabul ve tanıma durumunu gösterir.