عشر
ع - ش - ر
KÖK- 27 geçiş
- 26 ayet
- 19 sîga
- 13 sözlük
“On” demektir. Küçük kalabalıklara “aşiret”, büyük kalabalıklara da “elf” denmiştir. Aşereye 10, elfe de 1.000 denmiştir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“On” demektir. Küçük kalabalıklara “aşiret”, büyük kalabalıklara da “elf” denmiştir. Aşereye 10, elfe de 1.000 denmiştir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR10.363 harfباب العين و الشين والراء معهما
)ع ش ر، ع رش، ش ع ر، ش ر ع، ر ع ش مستعملات، ر ش ع مهمل( عشر: العَشْرُ: عدد المؤنّث، والعَشَرَةُ: عدد المذكّر، فإذا جاوزت ذلك أنّثت المؤنث وذكّرت المذكر.
وتقول: عَشْرُ نسوة، وإحدى عَشْرَةَ امرأة، وعشرةُ رجالٍ، وأَحدَ عَشَرَ رجلاً وثلاثةَ عَشَرَ رجلاً تلحق الهاء في ثلاثة وتنزعها من عشرة، ثم تقول: ثلاث عشرة امرأة تنزع الهاء من ثلاثة وتلحقها بالعشرة.
وعَشَرْتُ القوم:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.419 harfعَشَرَةُ رجال وعَشْرُ نسوة. وتقول: إحدى عَشِرَةَ امرأة، بكسر الشين. وإن شئت سكَّنت إلى تِسْعَ عَشْرَةَ. والكسر لأهل نجد، والتسكين لأهل الحجاز. وللمذكَّر أحَدَ عَشَرَ لا غير. وعِشْرون: اسمٌ موضوع لهذا العدد، وليس بجمع لعشرة. والعُشْرُ: الجزء من أجزاء العَشَرَةِ، وكذلك العَشيرُ. وجمع العَشيرِ أَعْشِراء. وفي الحديث: "تسعة أعْشِراءِ الرِزقِ في التجارة". ومِعْشار الشيء: عُشْرُهُ. ولا يقولون هذا في
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR31.694 harfباب العين والشين مع الراء
عشر ، عرش ، شرع ، رعش ، شعر : مستعملات
عشر : قال الليث : العَشْر عدد المؤنّث ، والعشرة عدد المذكّر ، فإذا جاوزت العشرة أنَّثت المذكر وذكَّرتَ المؤنث ، تقول عشر نسوة وعشرة رجال ، فإذا جاوزْت العشر فإنّ ابن السكيت حكَى عن الفراء تقول في المذكر أحد عشَر . قال : ومن العرب من يسكِّن العين فيقول أَحَدَ عْشَر ، وكذلك يسكّنها إلى تسعةَ عشَر ، إلاّ اثني عشر فإنَّ العين منه لا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.053 harf(باب العين والشين وما يثلثهما)
(عشق) العين والشين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تجاوُزِ حدِّ المحبَّة. تقول: عَشِق يَعْشَق عِشْقاً وعَشَقاً. قال رؤبة:
* ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([1]) *
ويقال: امرأةٌ عاشق أيضاً، حملوه على قولهم: رجلٌ بادنٌ وأمراةٌ بادنٌ. وزعم ناسٌ أنَّ العَشَقَة اللّبْلابة، قالوا: ومنها اشتُقَّ اسم العاشق لذيولـه وهو كلامٌ.
(عشك) العين والشين والكاف([2]) . ليس فيه معنىً
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.086 harf- العشرة والعشر والعشرون والعشر معروفة. قال تعالى: ﴿تلك عشرة كاملة﴾ [البقرة/196]، ﴿عشرون صابرون﴾ [الأنفال/65]، ﴿تسعة عشر﴾ [المدثر/30]، وعشرتهم أعشرهم: صرت عاشرهم، وعشرهم: أخذ عشر مالهم، وعشرتهم: صيرت مالهم عشرة، وذلك أن تجعل التسع عشرة، ومعشار الشيء: عشرة، قال تعالى: ﴿وما بلغوا معشار ما آتيناهم﴾ [سبأ/45]، وناقة عشراء: مرت من حملها عشرة أشهر، وجمعها عشار. قال تعالى: ﴿وإذا العشار عطلت﴾ [التكوير/4]،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.003 harfع ش ر
فلان لا يعشر فلاناً ظرفاً أي لا يبلغ معشاره.
وعشرت القوم تعشيراً إذا كانوا تسعة فجعلتهم عشرة.
وعشرتهم إذا أخذت واحداً فصاروا تسعة.
وعشرت الناقة: صارت عشراء نحو: ثيّبت المرأة وعوّد البعير.
وحمار معشر: شديد النهاق متتابعه لا يكف حتى يبلغ به عشر نهقات.
والضبع تعشر كما يعشر العير.
وكانت العرب تقول: إذا أراد الرجل دخول قرية يخاف وباءها عشر على بابها فلا يضرّه.
وعن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR19.324 harfالعَشَرة: أَول العُقود. والعَشْر: عدد المؤنث، والعَشَرةُ: عدد المذكر. تقول: عَشْرُ نِسْوة وعَشَرةُ رجال، فإِذا جاوَزْتَ العِشْرين استوى المذكر والمؤنث فقلت: عِشْرون رجلاً وعِشْرون امرأَة، وما كان من الثلاثة إِلى العَشَرة فالهاء تلحقه فيما واحدُه مذكر، وتحذف فيما واحدُه مؤنث، فإِذا جاوَزْتَ العَشَرة أَنَّثْت المذكرَ وذكّرت المؤنث، وحذفت الهاء في المذكر في العَشَرة وأَلْحَقْتها في الصَّدْر، فيما
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.519 harf* ع ش ر * * عَشَرَةُ * رجال بفتح الشين و * عَشْرُ * نسوة بسكونها ومن العرب من يُسكن العين لطول الاسم وكثرة حركاته فتقول أحد عَشْر وكذا إلى تسعة عَشْر إلا اثني عشر فان العين منه لا تُسكن لسكون الألف والياء قبلها وتقول إحدى عشرة امرأة بكسر الشين وإن شئت سكنت إلى تسع عشرة والكسر لأهل نجد والتسكين لأهل الحجاز وللمُذكر أحد عشر بفتح الشين لا غير و * عِشْرُون * اسم موضوع لهذا العدد وليس جمعا لعشرة وإذا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR21.254 harfالعشرة، محركة: أول العقود، وإذا جردت من الهاء، وعد بها المؤنث، فبالفتح، تقول، تقول: عشر نسوة، وعشرة رجال، فإذا جاوزت العشرين استوى المذكر والمؤنث فقلت: عشرون رجلا، وعشرون امرأة. وما كان من الثلاثة إلى العشرة فالهاء تلحقه فيما واحده مذكر، وتحذف فيها واحده مؤنث. فإذا جاوزت العشرة أنثت المذكر وذكرت المؤنث، وحذفت الهاء في المذكر في العشرة، وألحقتها في الصدر فيما بين ثلاثة عشر إلى تسعة عشر، وفتحت
العشرة، محركة: أول العقود، وإذا جردت من الهاء، وعد بها المؤنث، فبالفتح، تقول، تقول: عشر نسوة، وعشرة رجال، فإذا جاوزت العشرين استوى المذكر والمؤنث فقلت: عشرون رجلا، وعشرون امرأة. وما كان من الثلاثة إلى العشرة فالهاء تلحقه فيما واحده مذكر، وتحذف فيها واحده مؤنث. فإذا جاوزت العشرة أنثت المذكر وذكرت المؤنث، وحذفت الهاء في المذكر في العشرة، وألحقتها في الصدر فيما بين ثلاثة عشر إلى تسعة عشر، وفتحت الشين، وجعلت الاسمين اسما واحدا مبنيا على الفتح. فإذا صرت إلى المؤنث ألحقت الهاء في العجز، وحذفتها من الصدر، وأسكنت الشين من عشرة، وإن شئت كسرتها، كذا في اللسان. ومن الشاذ في القراءة فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا. بفتح الشين. قال ابن جنى: ووجه ذلك أن ألفاظ العدد تغير كثيرا في حد التركيب، ألا تراهم قالوا في البسيط واحد، وأحد، ثم قالوا في التركيب: إحدى عشرة وقالوا عشر وعشرة ثم قالوا في التركيب: عشرون. ومن ذلك قولهم: ثلاثون، فما بعدها من العقود إلى التسعين، فجمعوا بين لفظ المؤنث والمذكر في التركيب، والواو للتذكير وكذلك أختها، وسقوط الهاء للتأنيث. وتقول: إحدى عشرة امرأة، بكسر الشين، وإن شئت سكنت، إلى تسع عشرة، والكسر لأهل نجد، والتسكين لأهل الحجاز، قال الأزهري: وأهل النحو واللغة لا يعرفون فتح الشين في هذا الموضع. وروى عن الأعمش أنه قرأ وقطعناهم اثنتي عشرة. بفتح الشين. قال: وقد قرأ القراء بفتح الشين وكسرها، وأهل اللغة لا يعرفونه، وللمذكر أحد عشر لا غير. قال ابن السكيت: ومن العرب من يسكن العين فيقول: أحد عشر، وكذلك يسكنها إلى تسعة عشر، إلا اثني عشر فإن العين لا تسكن لسكون الألف والياء قبلها. وقال الأخفش: إنما سكنوا العين لما طال الاسم وكثرت حركاته. والعدد منصوب ما بين أحد عشر إلى تسعة عشر، في الرفع والنصب والخفض، إلا اثني عشر، فإن اثني واثنتي يعربان لأنهما على هجاءين. وعشر يعشر عشرا: أخذ واحدا من عشرة. أو عشر يعشر: زاد واحدا على تسعة، هكذا في اللسان. وعشر القوم يعشرهم، بالكسر، عشرا: صار عاشرهم، وكان عاشر عشرة، أي كملهم عشرة بنفسه. وقد خلط المصنف هنا بين فعلي البابين. والذي صرح به شراح الفصيح وغيرهم أن الأول من حد ضرب والذي في كتب الأفعال أنه من حد كتب، والثاني من حد ضرب، قياسا على نظائره من ربع وخمس، كما سيأتي. وقد أشار لذلك البدر القرافي في حاشيته، وتبعه شيخنا منبها على ذلك، متحاملا عليه أشد تحامل. وثوب عشاري، بالضم: طوله عشرة أذرع. والعاشوراء، قال شيخنا: قلت: المعروف تجرده من ال والعشوراء، ممدودان ويقصران، والعاشور: عاشر المحرم قال الأزهري: ولم أسمع في أمثلة الأسماء اسما على فاعولاء إلا أحرفا قليلة. قال ابن بزرج: الضاروراء: الضراء، والساروراء: السراء، والدالولاء: الدلال. وقال ابن الأعرابي: الخابوراء: موضع. وقد ألحق به تاسوعاء. قلت فهذه الألفاظ يستدرك بها على ابن دريد حيث قال في الجمهرة: ليس لهم فاعولاء غير عاشوراء لا ثاني له، قال شيخنا: ويستدرك عليهم حاضوراء، وزاد ابن خالويه ساموعاء. أو تاسعه، وبه أول المزني الحديث لأصومن التاسع، فقال:
يحتمل أن يكون التاسع هو العاشر، قال الأزهري: كأنه تأول فيه عشر الورد أنها تسعة أيام، وهو الذي حكاه الليث عن الخليل، وليس ببعيد عن الصواب. والعشرون، بالكسر: عشرتان، أي عشرة مضافة إلى مثلها، وضعت على لفظ الجمع، وليس بجمع العشرة لأنه لا دليل على ذلك، وكسروا أولها لعلة. فإذا أضفت أسقطت النون، قلت: هذه عشروك وعشري، بقلب الواو ياء للتي بعدها فتدغم.وعشرنه: جعله عشرين، نادر للفرق الذي بينه وبين عشرت. والعشير: جزء من عشرة أجزاء، كالمعشار، بالكسر، الأخير عن قطرب، نقله الجوهري في ر ب ع والعشر، بالضم، والعشير والعشر واحد، مثل الثمين والثمن، والسديس والسدس، يطرد هذان البناءان في جميع الكسور، ج عشور وأعشار. وأما العشير فجمعه أعشراء، مثل نصيب وأنصباء. وفي الحديث: تسعة أعشراء الرزق في التجارة. والعشير: القريب، والصديق ج عشراء. وعشير المرأة: الزوج لأنه يعاشرها وتعاشره. وبه فسر الحديث: لأنهن يكثرن اللعن ويكفرن العشير. والعشير: المعاشر، كالصديق والمصادق. وبه فسر قوله تعالى: لبئس المولى ولبئس العشير. والعشير في حساب مساحة الأرض- وفي بعض الأصول: الأرضين-: عشر القفيز، والقفيز: عشر الجريب. والعشير: صوت الضبع. غير مشتق. وعشرهم يعشرهم، مقتضى اصطلاحه أن يكون من حد كتب، كما تقدم آنفا، عشرا، بالفتح على الصواب، ورجح شيخنا الضم، ونقله عن شروح الفصيح، وعشورا، كقعود، وعشرهم تعشيرا: أخذ عشر أموالهم وعشر المال نفسه وعشره، كذلك. ولا يخفى أن في قوله: عشرهم يعشرهم، إلى آخره، مع ماسبق. وعشر: أخذ واحدا من عشرة، تكرار، فإن أخذ واحد من عشرة هو أخذ العشر بعينه، أشار لذلك البدر القرافي في حاشيته، وتبعه شيخنا. وهو أحد المواضع التي لم يحرر فيها المصنف تحريرا شافيا. والصواب في العبارة هكذا: والعشر: أخذك واحدا من عشرة، وقد عشره. وعشرهم عشرا: أخذ عشر أموالم، وعشرهم يعشرهم: كان عاشرهم أو كملهم عشرة بنفسه. ولا تناقض في عبارة المصنف كما زعموا. وقول البدر في تصويب عبارة المصنف- مع أن الأول لازم، والثاني متعد؛ وكذا قوله: ويقال: العشور: نقصان، والتعشير: زيادة وإتمام- محل نظر، فتأمل. والعشار قابضه، وكذلك العاشر. ومنه قول عيسى بن عمر لابن هبيرة، وهو يضرب بين يديه بالسياط: تالله إن كانت إلا أثيابا في أسيفاط قبضها عشاروك. وفي الحديث: إن لقيتم عاشرا فاقتلوه، أي إن وجدتم من يأخذ العشر على ما كان يأخذه أهل الجاهلية مقيما على دينه فاقتلوه، لكفره أو لاستحلاله لذلك إن كان مسلما وأخذه مستحلا وتاركا فرض الله وهو ربع العشر، فأما من يعشرهم على ما فرض الله سبحانه وتعالى فحسن جميل. وقد عشر جماعة من الصحابة للنبي والخلفاء بعده. فيحوز أن يسمى آخذ ذلك عاشرا، لإضافة ما يأخذه إلى العشر، كيف وهو يأخذ العشر جميعه، وهو زكاء ما سقته السماء، وعشر أموال أهل الذمة في التجارات. يقال: عشرت ماله أعشره عشرا، فأنا عاشر، وعشرته، فأنا معشر وعشار: إذا أخذت عشره. وكل ما ورد في الحديث من عقوبة العشار فمحمول على هذا التأويل.وفي الحديث: النساء لا يحشرن ولا يعشرن: أي لا يؤخذ العشر من حليهن. والعشر، بالكسر:
ورد الإبل اليوم العاشر، وهو الذي أطبقوا عليه، أو العشر في حساب العرب اليوم التاسع كما في شمس العلوم نقلا عن الخليل، قال: وذلك أنهم يحبسونها عن الماء تسع ليال وثمانية أيام، ثم تورد في اليوم التاسع، وهو اليوم العاشر من الورد الأول. وفي اللسان: العشر: ورد الإبل اليوم العاشر. وفي حسابهم: العشر: التاسع. فإذا جاوزوها بمثلها فظمؤها عشران. والإبل في كل ذلك عواشر، أي ترد الماء عشرا، وكذلك الثوامن والسوابع والخوامس. وقال الأصمعي إذا وردت الإبل في كل يوم قيل: قد وردت رفها، فإذا وردت يوما ويوما لا، قيل: وردت غبا، فإذا ارتفعت عن الغب فالظمء الربع، وليس في الورد ثلث، ثم الخمس إلى العشر، فإذا زادت فليس لها تسمية ورد، ولكن يقال: هي ترد عشرا وغبا، وعشرا وربعا، إلى العشرين، فيقال حينئذ: ظمؤها عشران. فإذا جاوزت العشرين فهي جوازئ. وفي الصحاح: والعشر: ما بين الوردين، وهي ثمانية أيام، لأنها ترد اليوم العاشر. وكذلك الأظماء كلها بالكسر، وليس لها بعد العشر اسم إلا في العشرين، فإ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok28.050 harfعَشَرَ
1 عَشَرَ ذ , (K,) aor. عَشُرَ , as is expressly stated by the expositors of the Fs and by others, but F, confounding two usages of the verb, says عَشِرَ , (TA,) inf. n. عَشْرٌ, (TA,) He took one from ten. (K.) ― -b2- And عَشَرَهُمْ He took one from among them, they being ten. (Msb.) ― -b3- And عَشَرَهُمْ, (S, K,) aor. عَشُرَ , (S, O, TA,) accord. to the K عَشِرَ , but this is at variance
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.214 harfعَشَرَ
عَشَرَ I , U ( n. ac. عَشْر 1 , عُشُوْر 27 ),
a. Took a tenth from; tithed, took tithes of.
b. I ( n. ac. عَشْر 1 ), Made ten; was the tenth; was in the tenth month ( female ).
عَشَّرَ
عَشَّرَ II ,
a. see I (a) .
b. Took the tenth of; decimated.
c. see IV (b) .
عَاْشَرَ
عَاْشَرَ III ,
a. Mixed, consorted, associated with; visited.
أَعْشَرَ
أَعْشَرَ IV ,
a. Became ten; was
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR109.964 harfعشر
1.BAB
عَشَرَ - يَعْشُرُ- عِشار- عَشير- عَشيْرَة - مَعْشَر- يامَعْشَر - عَاشَرَ - يُعَاشِرُ
عَشَرَ - يَعْشُرُ + كائن + كائناً: يلزمه ويصاحبه ويعيش معه في بيت واحد، سواء كانا زوجين بعقد، أو زوجين بدون عقد، أو أبوين وأبناءهم وأحفادهم، أو أصحاب وأصدقاء وما شابه
عِشَار - العشار: على وزن " فـِعال " : اسم فعل مبالغة من " عَشَرَ - يَعْشُرُ ":
Mücavir kökler79 mücavir (250 toplam)
- ثني
4 ortak ayet · Sena yaka demektir
- تمم
3 ortak ayet · Çiçeklenmiş ağaç demektir
- ربع
3 ortak ayet · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
- ثلث
3 ortak ayet · Sülle çokluk demektir
- بلغ
4 ortak ayet · İş ayakkabısı
- صوم
2 ortak ayet · “Sume” damga demektir
- وجد
4 ortak ayet · Su birikintisidir
- ربص
2 ortak ayet · “Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden…
- عصو
2 ortak ayet · Asân
- جنن
5 ortak ayet · Bahçe demektir
- شهر
2 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- حجر
2 ortak ayet · Taş demektir
Geçtiği ayetler(26)
… أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ …
OnAnd olsun ki, Allah İsrailoğullarından söz almıştı. Biz, onlardan oniki temsilci seçtik. Allah demişti ki: Muhakkak ki Ben, sizinleyim; namaz kılar, zekat verir, peygamberlerime inanır, onlara yardım ederseniz, Allah’a güzel bir borç verirseniz; andolsun ki sizin kötülüklerinizi örterim. Ve andolsun ki sizi, altlarından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Bundan sonra sizden her kim de küfrederse; şüphesiz doğru yoldan sapmış olur.
إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ …
OnDoğrusu ayların sayısı; gökleri ve yeri yarattığı günden beri Allah’ın kitabında oniki aydır. Bunlardan dördü haram olanlardır. İşte doğru din budur. O halde bunlardan nefislerinize zulmetmeyin. Müşrikler sizinle nasıl toplu olarak savaşıyorlarsa, siz de onlarla tolu olarak savaşın. Ve bilin ki; muhakkak Allah, müttakilerle beraberdir.
إِذْ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَاأَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ
OnHani Yusuf babasına demişti ki: Babacığım, rüyamda on bir yıldızla, güneşi ve ayı gördüm. Gördüm ki onlar bana secde etmektedirler.
عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ
OnOnun üzerinde ondokuz vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عشر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خلط, صحب, جمع |
| Zıt Kök | فرد |
| Çekirdek Özet 1 | Birbirine karışma, kaynaşma ve tek basamaklı sayıların nihayete erip tam bir bütün oluşturması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsani birlikteliklerin, akrabalık bağlarının ve sayısal yetkinliğin tamamlanmış bir düzen teşkil etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Parçaların dağınık kalmayıp birbirine kenetlenerek organik bir cemaat veya onluk tam sisteme dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yalın bir aritmetik sayıya indirgeyerek içerdiği sosyal kaynaşma ve yetkinlik boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عش | Birbiri içine geçme, örtüşme, zayıf veya karmaşık bağlarla sarılma; örneğin عشو kökünde görmenin zayıflayıp bulanıklaşması ve nesnelerin birbirine karışması | ر | Birbiri içine geçip sarılan unsurların bir baş, sınır veya tam bir yetkinlik halkasına bağlanarak tastamam bir onluk bütünlük oluşturması |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | göz | Görme, idrak, kaynak ve ortak bir odak etrafında bulunma hareketini simgeler. |
| ش | diş | Birbirine geçme, kenetlenme, çiğneme gibi sıkı bir temas ve parçaların iç içe girmesini ifade eder. |
| ر | insan başı | Zirveye varma, toparlanma, birleşimin bir baş veya yetkin bir eşiğe ulaşmasını temsil eder. |
| عشر | Odağın birbirine kenetlenerek tam bir başa ve bütüne ulaşması | Unsurların ortak bir mecrada birbirine geçip kenetlenerek tek basamaklı dağınıklıktan yetkin bir onluk yapıya ve sosyal birlikteliğe dönüşmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin onuncu günde bir suya varması (el-‘işr), gebe devenin onuncu ayına basarak yavrusunu olgunlaştırması (el-‘işâr) ve tek tek unsurların on sayısında tam bir عقد (düğüm/deste) meydana getirmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde kırılmış ve on parçaya bölünmüş bir kalbi veya kabı tasvir ederken kökü şu şekilde kullanır: بسهميك في أعشار قلب مقتل / Burada parçalanmış tası veya kalbi niteleyen أعشار lafzı, nesnenin on parçaya ayrılmasını ifade eder. |
| Erken Arapça kullanım | Bir beldeye girildiğinde salgın hastalıktan korunmak amacıyla kapısında eşek gibi anırma geleneğine تعشير denmesi; ayrıca birbirine karışıp bir arada yiyip içen, iç içe geçen topluluğa ve yakın hısımlara عَشِيرَة ve مَعْشَر denmesi. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Dīvānu İmrıilqays.
Sami etimolojik katman
Arapça عشر kökü, Proto-Sami kök sisteminde sayısal yetkinliği ve onluk düzeni ifade eden temel bir miras olarak yer alır. Batı ve Doğu Sami dillerinde düzenli fonetik denkliklerle kesintisiz biçimde korunmuştur. İbranicede עֶשֶׂר (‘eser; on) ve עָשָׂר (‘asar), Aramice ve Süryanicede עֲסַר (‘asar), Ugarit dilinde ‘-ş-r, Akadcada ešerû / ešertu biçimlerinde tespit edilir. Bu dillerin tamamında kök, bir yandan on sayısını ve onda birlik vergi/öşür payını gösterirken diğer yandan parçaların bir düğümde birleşerek tamamlanmasını işaret eder. Arapçada kökün sergilediği özgün semantik zenginleşme, salt soyut bir sayıyla sınırlı kalmayıp müdâhala ve muhâlata kavramları üzerinden sosyal kaynaşmaya (muâşeret, aşiret) ve biyolojik olgunlaşmaya (‘işâr) doğru genişlemesidir. Bu durum, Sami dillerindeki ortak onluk çekirdeğin Arap yarımadasındaki göçebe ve kabilevi hayat şartlarında iç içe geçmiş insan topluluklarını ve deve biyolojisini adlandırmada genişletildiğini göstermektedir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith ve Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Müdâhala ve sayma | Aritmetik on sayısı ile fertlerin birbirine karışıp kaynaşması anlamı aynı kökte birleşerek cemiyet ve tamlık manasını üretmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ortak Afro-Asyatik / Sami mirası | İbranice ‘eser, Süryanice ‘asar ve Akadca ešerû ile tam fonetik ve semantik denklik içinde on sayısını ve onda birlik payı bildirir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dil ailesi | Mısır hiyeroglif yazısında m-ḏ (on) ile uzaktan tipolojik paralellikler kurulsa da doğrudan ödünçleme bağı tespit edilmemiştir. | Muhtemel |
Kaynak Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عشر | Anlamlı | On sayısı ve kaynaşma | Parçaların birleşerek onlu bir tamlık ve sosyal bağ kurması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عرش | Anlamlı | Tavan kurmak, yükseltmek | Bir yapıyı dikmek, çardak yapmak, taht kurmak ve düzeni yukarıda sabitlemek | Kur'an'da geçer; çatıyı bir araya getirme yönüyle akrabadır |
| شعر | Anlamlı | Hissetmek, bilmek, kıl | İnce bir duyarlılıkla fark etmek, örtü veya kıl gibi sarmak | Kur'an'da geçer; duyu ve temas bağı taşır |
| شرع | Anlamlı | Yola girmek, açığa çıkarmak | Suya giden açık yol açmak, kural ve nizam koymak | Kur'an'da geçer; açık ve düzenli bir mecra kurma yönü |
| رعش | Anlamlı | Titremek, sarsılmak | Bedende veya nesnede meydana gelen hızlı ve istemsiz hareket | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta‘meldir |
| رشع | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kaydedilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عشر | Merkez | Kaynaşma ve onlu bütünlük | Parçaların hem sayıca kemale ermesi hem de sosyal olarak iç içe geçip birbirine bağlanması | Sayısal düğüm ile sosyal kaynaşmanın birleşik hali |
| خلط | Komşu | Karışma | Nesnelerin veya insanların yapısal olarak birbirine geçmesi ancak her zaman tam bir sayısal kemal veya organik hısımlık içermemesi | Maddi ve manevi karışmayı ifade eder |
| صحب | Komşu | Yoldaşlık | Birlikte yürüme, eşlik etme ve refakat etme bağı | Beraberlik esastır; aşiret gibi organik bir kan ve hısımlık düğümü şart değildir |
| جمع | Komşu | Toplanma | Dağınık olanın bir araya getirilmesi | Yalnızca niceliksel toplanmadır, عشر kökündeki gibi onlu bir eşik veya iç içe kaynaşma şartı taşımaz |
| فرد | Zıt | Teklik ve ayrılık | Bir başına kalma, bütünden ve topluluktan ayrılma, tekil olma hali | Kaynaşmanın ve çokluktan oluşan tamlığın tam karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عشر | On sayısı, aşiret, birlikte yaşama | Hem tekil rakamların düğümlendiği on sayısını hem de birbirine kaynaşmış insan topluluğunu kapsar. | Kesin |
| Latince | Decem, decuria, consuetudo | On, onluk birlik, bir arada yaşama alışkanlığı | Decem salt on sayısını, decuria idari onluk birliği karşılar; kökün muâşeret boyutunu ise consuetudo kısmen verir. | Güçlü |
| İngilizce | Ten, decade, clan, fellowship, cohabitation | On, onluk dönem, aşiret, yakın arkadaşlık, birlikte yaşama | Ten yalnızca aritmetik sayıyı karşılar; aşiret ve muâşeret anlamı için fellowship veya clan kelimelerine ihtiyaç duyulur. | Güçlü |
| Almanca | Zehn, Dekade, Sippe, Gemeinschaft | On, onluk grup, kabile/aşiret, topluluk | Zehn aritmetik boyuttur; Sippe kandaş aşiret bağını, Gemeinschaft ise birlikte yaşama ve kaynaşma halini yansıtır. | Güçlü |
| Fransızca | Dix, décade, clan, fréquentation, commerce | On, aşiret, düşüp kalkma, sosyal ilişki | Dix matematikseldir; fréquentation ve commerce kökün insanlarla içli dışlı olma ve geçinme yönünü karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short ve Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَشَرَ / عَشْرَةَ / بِعَشْرٍ | Yalın on sayısı | Sayısal tamamlama, kefaret günleri, mucizevi pınarlar ve haram aylar bağlamında (Bakara 2:60, Bakara 2:196, Mâide 5:89, Fecr 89:2). |
| عِشْرُونَ | Yirmi sayısı | Savaşta sabır ve mukavemet gücünün onluk katları bağlamında (Enfâl 8:65). |
| عَشِيرَتَكَ / عَشِيرَتَهُمْ | En yakın hısımlar, kandaş aşiret | Tebliğe en yakından başlama ve inanç bağının akrabalık bağının önüne geçmesi bağlamında (Şuarâ 26:214, Mücâdele 58:22). |
| يَامَعْشَرَ | Büyük topluluk, cemaat | İnsan ve cin topluluklarına hitap ve ilahi çağrı bağlamında (En'âm 6:128, En'âm 6:130, Rahmân 55:33). |
| وَعَاشِرُوهُنَّ | Birlikte güzelce yaşamak, geçinmek | Aile içi ilişkilerde karşılıklı haklara riayet ve muaşeret bağlamında (Nisâ 4:19). |
| الْعَشِيرُ | Yoldaş, sığınılan dost, kabiledaş | Müşriklerin ilah edindikleri sahte sığınakların kötülüğünü niteleme bağlamında (Hac 22:13). |
| الْعِشَارُ | On aylık gebe develer | Kıyamet dehşetiyle en kıymetli malların bile terk edilmesi bağlamında (Tekvîr 81:4). |
| مِعْشَارَ | Onda bir | Geçmiş kavimlere verilen kudret ve servetin az bir cüzü bağlamında (Sebe' 34:45). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Velâ ve berâ, ilahi kudret | Mücâdele 58:22 çerçevesinde aşiret ve akrabalık sevgisinin Allah ve Resulü sevgisiyle çatışması durumunda imanın gereği olan tavır tartışılmıştır. | Asabiyet bağının inanç bağı karşısında ikincil kılınması. |
| Fıkıh | Aile hukuku ve zekât | Nisâ 4:19 gereğince karı-koca arasındaki muaşeretin sınırları, nafaka ve iyi geçim hükümleri; ayrıca tarım ürünlerinden alınan onda bir vergi (öşür) bağlamında ele alınmıştır. | Karşılıklı haklara saygılı ortak yaşam tarzı ve mali mükellefiyet oranı. |
| Tefsir | Adedi tamamlama ve cemiyet | Bakara 2:196 ayetindeki o tam on gün ifadesi ve Tekvîr 81:4 ayetindeki gebe develerin terk edilişi üzerinden dünyanın en değerli varlıklarının anlamsızlaşması incelenmiştir. | Sayısal yetkinlik ve kıymetli nesnelerin değersizleştiği dehşet hali. |
| Hadis | Sosyal ahlak ve nankörlük | İyilik eden eşe nankörlük etmeyi ifade eden كفران العشير tabiri ile toplumla kaynaşmayı ve tebliğ önceliğini bildiren rivayetlerde yer bulmuştur. | Birlikte yaşanan hayat arkadaşına veya kabileye vefa gösterme yükümlülüğü. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Toplumsal hiyerarşi ve tebliğ | Çekirdek cemaat | İnancın toplumsallaşma eşiği | Dinin önce en yakın çevreye tebliğ edilmesi (Şuarâ 26:214) ve inanç kardeşliğinin kabile bağını dönüştürmesi işlevidir. | Kesin |
| İlmi | Matematiksel sınıflandırma | Desimal (onluk) taban | Sayısal düğüm noktası | Tek haneli birimlerin tamamlanarak bir üst basamağa (onluk عقد) geçişini sağlayan temel yapıtaşıdır. | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal örgütlenme | Aşiret ve me'şer | Organik siyasal meşruiyet | Siyasi otoritenin kabilevi dayanışmayı asabiyetten çıkarıp ortak hedefe yönelen bir topluluğa dönüştürmesi mekanizmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Vergilendirme ve sermaye | Öşür ve değerli mülk | Üretim payı ve servet birikimi | Tarımsal artığın onda birinin kamuya aktarılması ve en kıymetli sermaye sayılan on aylık devenin korunması işlevidir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Onluk taban sistemi ve doygunluk eşiği (modulo 10) | Aritmetikte 1-9 arasındaki bağımsız basamakların 10 sayısında toplanıp yeni bir basamak dizilimine geçmesi; kimyada veya fizikte bir kabuğun elektronla dolarak kararlı hale gelmesi yapısıyla örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Birincil grup ve organik dayanışma (primary group) | Sosyolojide fertlerin yüz yüze, yoğun ve iç içe ilişkiler kurduğu en küçük organik birlik olan aile ve akraba grubunun, cemiyetin temel yapıtaşını oluşturması sürecine karşılık gelir. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca aritmetik bir rakam (on) veya dar kabilevi bir soy kütüğü (aşiret) olarak algılanıp, onun içerdiği birlikte yaşama ahlakı ve kaynaşma (muâşeret) boyutunun unutulması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da sadece bir sayı değil; tebliğin başlangıç halkasını (aşiret), insan ve cinlerin müşterek varoluş zeminini (me'şer), eşler arasındaki adil ve merhametli ortak yaşamı (muâşeret) ve değerlerin altüst oluşunu (el-‘işâr) kuşatan bütüncül bir yapıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök daraltıldığında, ayetlerdeki aşiret vurgusu ilkel bir kabilecilik sanılabilir veya ailedeki muaşeret emri şekli bir tahammüle indirgenerek Kur'an'ın inşa etmek istediği organik sosyal doku kavranamaz. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem sayısal kemal ve süre tasavvurunu (on gece, on gün kefaret) hem de toplumun çekirdekten genele doğru nasıl teşekkül ettiğini (aşiret, me'şer, muaşeret) aynı semantik eksende birleştirmesini kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukukunu düzenleyen muaşeret ayetlerinde (Nisâ 4:19), tebliğ metodolojisini belirleyen akraba ayetlerinde (Şuarâ 26:214), kozmolojik ve ontolojik hitaplarda (En'âm 6:130, Rahmân 55:33) ve kıyamet sahnelerinde (Tekvîr 81:4) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Akrabalık bağının tamamen reddedilmesi gerektiği şeklindeki aşırı yorumları düzeltir; akraba ve aşiretin ilk sorumluluk alanı olduğunu ancak imanın bu bağın üstünde bir meşruiyet terazisi kurduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTekil unsurların on sayısında düğümlenip bir araya gelmesi; devenin onuncu ayına girerek yavrusunu tamamlaması ve insanların birbiri içine girerek ortak hayat kurması.
- Soyut anlamDağınıklığın ve tekil durumların sona erip yetkin bir eşiğe ulaşması, parçaların birbirine kenetlenmesi suretiyle kararlı ve düzenli bir toplumsal veya sayısal sisteme dönüşmesi.
- Sistematik karşılıkSosyolojide birincil akrabalık ve cemaat dayanışması; matematikte tek haneli dizilimin onluk bir düğümde bir üst basamağa sıçrayarak sistem oluşturması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde tekil ve bağımsız fertleri veya sayı birimlerini temsil eder. Bu birimlerin birbirine eklenip kaynaşması toplam simgesi ile gösterilmiştir. ifadesi, tekil basamakların on sınırına ulaştığı yetkinlik ve kemal eşiğini simgeler. ise ulaşılan bu eşik sonucunda ortaya çıkan kararlı bütünü; yani aşiret, muaşeret ve onluk basamak sisteminin oluşturduğu organik yapıyı sembolize eder.