فتي
ف - ت - ي
KÖK- 21 geçiş
- 19 ayet
- 17 sîga
- 9 sözlük
Kepçe, kefe demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: فتى
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kepçe, kefe demektir.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR663 harfMadde başı: فتىالفَتى: الشابُّ. والفتاةُ: الشابَّة. وقد فَتِيَ بالكسر يَفْتى فتًى، فهو فتِيُّ السنّ بيِّن الفتاءِ. وقد ولد له في فتاءِ سنِّه أولاد. والأفْتاءُ من الدوابّ: خِلاف المسانّ، واحدها فَتِيٌّ. ويقال: لفلان بنتٌ تَفَتَّتْ، أي تشبَّهت بالفتياتِ، وهي أصغرهنّ. وفُتِّيَت الجاريةُ تَفْتِيَةً، إذا خدِّرت وسترت ومُنعت اللعب مع الصبيان. والفَتى: السخيّ الكريمُ. يقال: هو فَتًى بيِّن الفتوّةِ. وقد تَفَتَّى
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.896 harf(باب الفاء والتاء وما يثلثهما)
(فـتح) الفاء والتاء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ الإغلاق.
يقال: فتحت البابَ* وغيرَه فتحاً. ثمَّ يحمل على هذا سائرُ ما في هذا البناء. فالفَتْح والفُِتاحة: الحُكْم. والله تعالى الفاتح، أي الحاكم. قال الشَّاعر([1]) في الفُِتاحة:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
والفَتح: الماء يَخرُج من عينٍ أو غيرها. والفَتْح. النَّصر والإظفار.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR630 harfMadde başı: فتى- الفتى الطري من الشباب، والأنثى فتاة، والمصدر فتاء، ويكنى بهما عن العبد والأمة. قال تعالى: ﴿تراود فتاها عن نفسه﴾ [يوسف/30]. والفتي من الإبل كالفتى من الناس، وجمع الفتى فتية وفتيان، وجمع الفتاة فتيات، وذلك قوله: ﴿من فتياتكم المؤمنات﴾ [النساء/25]، أي: إمائكم، وقال: ﴿ولا تكرهوا فتياتكم على البغاء﴾ [النور/33]، أي: إماءكم. ﴿وقال لفتيانه﴾ [يوسف/62]، أي: لمملوكيه وقال: ﴿إذ أوى الفتية إلى الكهف﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.575 harfف ت ي
هذا فتي بيّن الفتوة وهي الحرية والكرم.
قال عبد الرحمن بن حسان: إن الفتى لفتى المكارم والعلى ليس الفتى بمغملج الصبيان وقال آخر: يا عزّ هل لك في شيخ فتًى أبداً وقد يكون شبابٌ غير فتيان وتقول العرب: فتًى من صفته كيت وكيت من غير تمييز بين الشيخ والشاب وهذا فتًى بيّن الفتاء وهو طراءة السنّ.
قال: إذا عاش الفتى مائتين عاماً فقد ذهب البشاشة والفتاء وهذا ثور فتي وهذه بقرة فتية:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR437 harf* ف ت ي * * الفَتَى * الشاب و * الفَتَاةُ * الشابة وقد * فَتَي * بالكسر * فَتَاءً * بالفتح والمد فهو * فَتِيُّ * السن بين * الفَتَاءِ * و * الفَتَى * أيضا السخي الكريم يقال هو فتى بين * الفُتُوةِ * وقد * تَفَتَّى * و * تَفَاتَى * والجمع * فِتْيَانٌ * و * فِتْيَةٌ * و * فُتُوٌّ * كفعول و * فُتِيٌّ * كعصي بالضم و * اسْتَفْتَاهُ * في مسألة * فَأفْتَاهُ * والاسم * الفُتْيَا * و * الفَتْوَى * و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.683 harf: ( ي ( *!الفَتَاءُ ، كسَماءٍ : الشَّبابُ ) زِنَةً ومَعْنًى . يقالُ : قد وُلِدَ له في *!فَتاءِ سِنِّه أَوْلادٌ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي للرَّبيعِ بنِ ضبع الفَزَارِي :
إذا عاشَ الفَتَى مائتَيْنِ عاماً
فقد ذَهَبَ اللَّذاذَةُ *!والفَتاءُ ( *!والفَتَى : الشَّابُّ ) ، يكونُ اسْماً وصفَةً .
وفي المِصْباح : *!الفَتَى في الأصْلِ يقالُ للشابِّ الحديثِ ثم اسْتُعِيرَ للعَبْدِ وإن كانَ شيْخاً مجازاً
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.696 harfفَتِيَ
فَتِيَ A ( n. ac. فَتًى [ 4 ] , فَتَآء [ 22A ] ),
a. Was young.
b. Was brave, generous, chivalrous.
فَتَّيَ
فَتَّيَ II
a. [ pass. ], Was secluded, kept apart.
فَاْتَيَ
فَاْتَيَ III ,
a. Contended with.
b. Summoned before the judge, litigated with.
أَفْتَيَ
أَفْتَيَ IV ,
a. Judged, decided. ‐ ( b ) [ acc. & Fī ], Notified, gave to ( decision ).
تَفَتَّيَ
تَفَتَّيَ V ,
a. see
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR21.226 harfفتي
فَتَى - يَفْتِي - فَتْوى - أَفْتَى - يُفْتِي - اسْتَفْتَى - يَسْتَفْتِي
فَتَى - يَفْتِي + كائن + في قضية: يتبين الوجه الصواب في قضية أو أمر: يتبين الوجه أو المسار الذي يعتبر صواباً في قضية، وذلك بين عدد من المسارات أو الأوجه الممكنة، وذلك بالرجوع إلى قاعدة محددة مسبقاً تحكم المسألة
أفْتَى - يُفْتِي + كائن + كائناً + في قضية: على وزن "
فتي فَتَى - يَفْتِي - فَتْوى - أَفْتَى - يُفْتِي - اسْتَفْتَى - يَسْتَفْتِي فَتَى - يَفْتِي + كائن + في قضية: يتبين الوجه الصواب في قضية أو أمر: يتبين الوجه أو المسار الذي يعتبر صواباً في قضية، وذلك بين عدد من المسارات أو الأوجه الممكنة، وذلك بالرجوع إلى قاعدة محددة مسبقاً تحكم المسألة أفْتَى - يُفْتِي + كائن + كائناً + في قضية: على وزن " أفعل " من " فَتَى - يَفْتِي " جعله "يَفْتِي ": جعله يعلم الوجه أو المسار الذي يعتبر صواباً في قضية، وذلك بين عدد من المسارات أو الأوجه الممكنة، وذلك بالرجوع إلى قاعدة محددة مسبقاً تحكم المسألة فَتْوَى: على وزن " فـَعلة " اسم فعل من " فَتَى - يَفْتِي ": بيان الوجه الصواب، وهي كذلك بمعنى مفعول للمرة: الوجه الصواب في قضية، وذلك بين عدد من المسارات أو الأوجه الممكنة اسْتَفْتَى - يَسْتَفْتِي: على وزن " استفعل " من " فَتَى - يَفْتِي ": سعى وطلب أن " يَفْتي ": طلب بيان الوجه أو المسار الذي يعتبر صواباً وفق قاعدة محددة مسبقاً واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "انتهاء التفكير بإصدار القرار والحكم "، وهي: حَكَمَ - يَحْكُمُ، فَتَى - يَفْتِي، فَرَضَ - يفرِضُ، أَمَرَ - يَأْمُرُ، قََسَمَ - يَقْسِمُ، كَتَبَ - يَكْتِبُ يفرق لفظاً: فَتَى - يَفْتِي + كائن + في قضية: يتبين الوجه الصواب في قضية أو أمر فَتِيَ - يَفْتَى (فَتُوَ - يَفْتُو) + الكائن (الحدث) : شَبَّ وقوي: أي بلغ عمر الشباب بين 15 - 25 سنة، ويتمتع بنشاط في الجسم والعقل أفتى أفتى في رؤية ﴿وقال الملك إني أرى سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات ياأيها الملأ أفتوني في رؤياي إن كنتم للرؤيا تعبرون(43)﴾ يوسف ﴿يوسف أيها الصديق أفتنا في سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات لعلي أرجع إلى الناس لعلهم يعلمون(46)﴾ يوسف أفتى في أمر: تعليمات مشروع عمل ﴿قالت ياأيها الملأ أفتوني في أمري ما كنت قاطعة أمرا حتى تشهدوني(32)﴾ النمل استفتى الاستفتاء بالمحاكمة والاستدلال﴿فاستفتهم أهم أشد خلقا أم من خلقنا إنا خلقناهم من طين لازب(11)﴾ الصافات ﴿فاستفتهم ألربك البنات ولهم البنون(149)﴾ الصافات أنواع الاستفتاء (1) الاستفتاء على حكم شرعي﴿ويستفتونك في النساء قل الله يفتيكم فيهن وما يتلى عليكم في الكتاب في يتامى النساء اللاتي لا تؤتونهن ما كتب لهن وترغبون أن تنكحوهن والمستضعفين من الولدان وأن تقوموا لليتامى بالقسط وما تفعلوا من خير فإن الله كان به عليما(127)﴾ النساء ﴿يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة إن امرؤ هلك ليس له ولد وله أخت فلها نصف ما ترك وهو يرثها إن لم يكن لها ولد فإن كانتا اثنتين فلهما الثلثان مما ترك وإن كانوا إخوة رجالا ونساء فللذكر مثل حظ الأنثيين يبين الله لكم أن تضلوا والله بكل شيء عليم(176)﴾ النساء (2) الاستفتاء على تأويل رؤيا ﴿وقال الملك إني أرى سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات ياأيها الملأ أفتوني في رؤياي إن كنتم للرؤيا تعبرون(43)﴾ يوسف ﴿يوسف أيها الصديق أفتنا في سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات لعلي أرجع إلى الناس لعلهم يعلمون(46)﴾ يوسف ﴿ياصاحبي السجن أما أحدكما فيسقي ربه خمرا وأما الآخر فيصلب فتأكل الطير من رأسه قضي الأمر الذي فيه تستفتيان(41)﴾ يوسف (3) الاستفتاء في أمر : تعليمات مشروع عمل ﴿قالت ياأيها الملأ أفتوني في أمري ما كنت قاطعة أمرا حتى تشهدوني(32)﴾ النمل (4) الاستفتاء على قضية غيبية غير ممكن ﴿سيقولون ثلاثة رابعهم كلبهم ويقولون خمسة سادسهم كلبهم رجما بالغيب ويقولون سبعة وثامنهم كلبهم قل ربي أعلم بعدتهم ما يعلمهم إلا قليل فلا تمار فيهم إلا مراء ظاهرا ولا تستفت فيهم منهم أحدا(22)﴾ الكهف مختار الصحاح ● [فتي] ف ت ي: الفَتَى الشاب و الفَتَاةُ الشابة وقد فَتَي بالكسر فَتَاءً بالفتح والمد فهو فَتِيُّ السن بين الفَتَاءِ و الفَتَى أيضا السخي الكريم يقال هو فتى بين الفُتُوةِ وقد تَفَتَّى و تَفَاتَى والجمع فِتْيَانٌ و فِتْيَةٌ و فُتُوٌّ كفعول و فُتِيٌّ كعصي بالضم و اسْتَفْتَاهُ في مسألة فَأفْتَاهُ والاسم الفُتْيَا و الفَتْوَى و تَفاتَوْا اليه ارتفعوا اليه في الفُتْيَا الراغب فتى - الفتى الطري من الشباب، والأنثى فتاة، والمصدر فتاء، ويكنى بهما عن العبد والأمة. قال تعالى: }تراود فتاها عن نفسه﴿[يوسف/30]. والفتي من الإبل كالفتى من الناس، وجمع الفتى فتية وفتيان، وجمع الفتاة فتيات، وذلك قوله:﴾من فتياتكم المؤمنات﴿[النساء/25]، أي: إمائكم، وقال:﴾ولا تكرهوا فتياتكم على البغاء﴿[النور/33]، أي: إماءكم.﴾وقال لفتيانه﴿[يوسف/62]، أي: لمملوكيه وقال:﴾إذ أوى الفتية إلى الكهف﴿[الكهف/10]،﴾إنهم فتية آمنوا بربهم﴿[الكهف/13]. والفتيا والفتوى: الجواب عما يشكل من الأحكام، ويقال: استفتيته فأفتاني بكذا. قال:﴾ويستفتونك في النساء قل الله يفتيكم فيهن﴿[النساء/127]،﴾فاستفتهم﴿[الصافات/11]،﴾أفتوني في أمري{ [النمل/ 32]. ملخص اللسان: 1. الفتاء: الشَّباب. والفَتى والفَتِيَّةُ: الشابُّ والشابَّةُ ، والفعل فَتُوَ يَفْتُو فَتاء. 2. الفَتَى الكريم، هو في الأصل مصدر فَتِيَ فَتًى وُصف به، فقبل رجل فَتًى؛ 3. والفَتى والفَتاةُ: العبد والأَمة 4. وأَفْتَى الرجلُ في المسأَلة واسْتفتيته فيها فأَفتاني إفتاء. وفُتًى وفَتْوى: اسمان يوضعان موضع الإِفْتاء. 5. ويقال: أَفْتَيْت فلاناً رؤيا رآها إِذا عبرتها له، 6. وأَفْتَيته في مسأَلته إِذا أَجبته عنها. 7. وفي الحديث: أَن قوماً تَفاتَوا إِليه؛ معناه تحاكموا إِليه وارتفعوا إِليه في الفُتْيا. 8. يقال: أَفْتاه في المسأَلة يُفْتِيه إِذا أَجابه، 9. والاسم الفَتْوى؛ أَي التَّحاكُم وأَهل الإِفتاء. 10. قال: والفُتيا تبيين المشكل من الأَحكام، أَصله من الفَتَى وهو الشاب الحدث الذي شَبَّ وقَوِي، فكأَنه يُقَوّي ما أَشكل ببيانه فيَشِبُّ ويصير فَتِيّاً قوّياً، وأَصله من الفتى وهو الحديث السنّ. 11. وأَفْتَى المفتي إِذا أَحدث حكماً لسان العرب ● - فتا: الفتاء: الشَّباب. والفَتى والفَتِيَّةُ: السابُّ والشابَّةُ ، والفعل فَتُوَ يَفْتُو فَتاء. ويقال: افْعَلْ ذلك في فَتائِه. وقد فَتِيَ، بالكسر، يَفْتى فَتًى فهو فَتِيٌّ السنِّ بَيِّن الفَتاء، وقد وُلد له في فَتاء سنه أَولاد؛ قال أَبو عبيد: الفَتاء، ممدود، مصدر الفَتِيِّ؛ وأَنشد للربيع بن ضبع الفزاري قال: إذا عاشَ الفَتى مائتَينِ عاماً، فقد ذهَبَ اللَّذاذةُ والفَتاء فقصر الفتى في أَول البيت ومدَّ في آخره، واستعاره في الناس وهو من مصادر الفَتيِّ من الحيوان، ويجمع الفَتى فِتْياناً وفُتُوًّا، قال: ويجمع الفَتِيُّ في السن أَفْتاء. الجوهري: والأَفْتاء من الدوابّ خلاف المَسانِّ، واحدها فَتِيٌّ مثل يتِيم وأَيتام؛ وقوله أَنشده ثعلب: وَيْلٌ بزَيْدٍ فَتىً شَيْخٍ أَلُوذُ به، فلا أُعَشَّى لَدَى زَيْدٍ ولا أَرِدُ فسر فتى شيخ فقال أَي هو في حَزْم المشايخ، والجمع فتْيان وفِتْية وفِتْوة؛ الواو عن اللحياني ، وفُتُو
Sîgalar(17)
- أَفْتُونِيBana fikir verin(أَفْعِلُونِي)×2
- فَاسْتَفْتِهِمْOnlara fikrini sor(فَاسْتَفْعِلْهُمْ)×2
- لِفَتَاهُOnun genç erkeği(لِفَعَلِهِ)×2
- يُفْتِيكُمْSize fikir verir(يُفْعِلُكُمْ)×2
- أَفْتِنَاBize fikir ver(أَفْعِلْنَا)×1
- الْفِتْيَةُGenç erkekler(الْفِعْلَةُ)×1
- تَسْتَفْتِFikir sorma(تَسْتَفْعِلْ)×1
- تَسْتَفْتِيَانِİkiniz fikir sorarsınız(تَسْتَفْعِلَانِ)×1
- فَتًىGenç erkek(فَعَلًا)×1
- فَتَاهَاOnun genç erkeği(فَعَلَهَا)×1
Mücavir kökler150 mücavir (182 toplam)
- عجف
2 ortak ayet · Cılızlar
- نكح
3 ortak ayet · Nikah
- سمن
2 ortak ayet · Yağ
- سنبل
2 ortak ayet · Başaklar
- يبس
2 ortak ayet · Kurular
- سبع
3 ortak ayet · Yırtıcı hayvan demektir
- خمر
2 ortak ayet · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
- نصف
2 ortak ayet · Yarısı
- قول
12 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- خضر
2 ortak ayet · Hudr : Sebzedir
- أكل
4 ortak ayet · Ekel pas demektir
- بقر
2 ortak ayet · Sığır
Geçtiği ayetler(19)
… عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ
Bana fikir verinHükümdar dedi ki: Ben gördüm ki; yedi semiz ineği yedi zayıf inek yemektedir. Yedi yeşil başak ve bir o kadar da kurumuş başak. Ey ileri gelenler; eğer rüya yorumlayabiliyorsanız şu benim rüyamın anlamını söyleyin.
قَالَتْ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ
Bana fikir verinDedi ki: Ey ileri gelenler, vereceğim emir hakkında bana görüşünüzü söyleyin. Siz, benim yanımda bulunmadıkça bir iş hakkında kesin bir hüküm veremem.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فتي |
| Yapı | Üçlü (nakıs) |
| Özel Durum | Lam harfi illetli (yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شبب, غلم, قضي, حكم |
| Zıt Kök | شيخ |
| Çekirdek Özet 1 | Tazelik, gençlik, dinamizm ve kapalı bir meseleyi açıp taze bir beyanla açıklığa kavuşturma |
| Çekirdek Özet 2 | Olgunlaşma çağındaki atılgan fertler ile çözümsüz kalan karmaşık hallerde verilen aydınlatıcı hüküm ve görüş |
| Çekirdek Özet 3 | Tazeleyici ilmi ve ahlaki dirilik; körü körüne taklitten arınmış dinamik hakikat beyanı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik yaşa veya fıkhi görüş sormaya indirgeyip kökteki tazelik, dinamik adalet ve çözüm üretme bağını koparmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فت | Açma, ufalanma, aralama ve ilk ortaya çıkış; nitekim فتح örtülü olanı açmayı, فتق bitişik olanı yarmayı, فتل bükerek yeni bir form vermeyi, فتر gerginliğin gevşeyip açılmasını, فتن ise cevherin ortaya çıkması için madeni ateşte eritmeyi anlatır | ي | İkili çekirdekteki açılma ve ortaya çıkış fiiline süreklilik, tazelik ve esneklik katarak biyolojik açıdan taze gençliği, zihni açıdan ise tıkalı ve kapalı bir meselenin taze bir açıklamayla çözüme kavuşturulmasını (fetva) sağlar |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | İfadeye dökülme, dışa vurulma, kapalılığın yarılarak açılması |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Bir duruma işaret koyma, sınır belirleme, karara varma |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Fiili eylem, dinamizm, müdahale etme ve güç aktarımı |
| فتي | Ağızdan çıkan beyanla (ف) sınırları belirlenip tescil edilen (ت) ve dinamik bir güçle fiiliyata dökülen (ي) bütünsel hareket | Canlı, taze, henüz yıpranmamış güç ile bir belirsizliğe son verip açık hüküm koyma eyleminin birleşimi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin henüz kartlaşmamış, taze, kuvvetli ve diri olanına Arapça الفَتيّ denir; kökün ilk bedensel ve somut kullanımı etin ve kemiğin tazeliğini, yaşın körpeliğini ifade eder |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde yaşlılığın zıddı olarak gençlik tazeliğini anlatan şu beyit şahittir: إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً / فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ (Kişi iki yüz yıl yaşayacak olursa güler yüzlülük de gençlik ve tazelik de elden gitmiş olur) |
| Erken Arapça kullanım | Abdurrahman b. Hassân'a ait beyitte fütüvvet, biyolojik yaştan ziyade cömertlik ve asalet vasfı olarak zikredilir: إن الفتى لفتى المكارم والعلى / ليس الفتى بمغملج الصبيان |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça فتي kökü, Sami dil ailesinde genellikle gençlik, körpelik, tazelik ve delikanlılık semantik dairesiyle örtüşür. İbranicede yer alan ve genç, tecrübesiz yahut açık fikirli kimseyi niteleyen soydaş kök biçimleri (İbranice p-t-y / patah: açık olmak, saf veya genç olmak) ile semantik bir rezonans görülür. Arapçada kök çift yönlü bir ayrışma göstermiştir: Bir yandan biyolojik ve ahlaki diriliği (delikanlılık, fütüvvet, köle/hizmetli genç), diğer yandan zihni kapalılığı taze ve açık bir ifadeyle yarmayı (fetva, istifta) ifade eden soyut bir terime dönüşmüştür. Erken Sami katmanındaki "açılma, saf ve taze olma" çekirdeği, Klasik Arapçada fıkhi ve içtimai bir kurumun adlandırmasına zemin hazırlamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | طراوة ve تبيين حكم | Taze ve körpe olmak kökünden hem delikanlılık ve cömertlik hem de kapalı bir hükmün tazeleyici açıklamayla beyanı türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פתה / p-t-h | Açılmak, saf olmak, zihni henüz dolmamış genç kimse ile fonetik ve semantik akrabalık taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında kökün açık ve düzenli bir izomofu kesin olarak tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فتي | Anlamlı | Tazelik, gençlik, fetva | Taze, diri ve dinamik olmak; kapalı meseleyi beyanla aydınlatmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فيت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| تفي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| تيف | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يفت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يتف | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فتي | Merkez | Tazelik, dinamik güç, fetva verme | Yaşın tazeliğini, ahlaki atılganlığı ve kapalı bir meseleye getirilen taze çözümü aynı anda içerir | Hem şahsı (genç) hem ilmi faaliyeti (fetva) kapsayan dinamik köktür |
| شبب | Komşu | Gençlik, alevlenme | Biyolojik olarak büyümenin ve kuvvetin zirvesine, ateşin parlamasına odaklanır; ilmi beyan anlamı taşımaz | Yalnızca bedensel ve yaşsal parlamayı ifade eder |
| غلم | Komşu | Çocukluktan ergenliğe geçiş | Şehevi arzuların uyanmaya başladığı bıyığı yeni terleyen çağı vurgular; ahlaki yetkinlik şartı aramaz | Yaş dönemi olarak ergenliği anlatır |
| قضي | Komşu | Hüküm verme, sonuca bağlama | Meseleyi bağlayıcı ve icrai olarak kesin biçimde bitirmeyi ifade eder; fetva gibi fikri aydınlatma değil bağlayıcı hükümdür | Yargısal ve cebri bağlayıcılık içerir |
| حكم | Komşu | Hükmetme, engelleme | Meseleyi hikmetle zapturapt altına alıp fesadı önlemektir; fetvadaki istişari ve aydınlatıcı boyut yerine doğrudan otoriteyi vurgular | Hukuki ve ahlaki otorite merkezlidir |
| شيخ | Zıt | Yaşlılık, kartlaşma | Yaşın ilerlemesi, bedeni tazeliğin ve esnekliğin kaybolması, durağanlaşma halidir | Biyolojik ve dinamik yönden fütüvvetin tam zıddıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فتي | Gençlik, delikanlılık; hüküm beyanı | Hem taze bireyi hem de müşkil meseleyi aydınlatan fetvayı ifade eder | Kesin |
| Latince | Iuvenis; Responsum | Genç; hukuki görüş veya mütalaa | Iuvenis kelimesi sadece biyolojik gençliği karşılar; responsum ise kökün fıkhi fetva yönünü karşılar fakat ikisini birleştiren bir Latince kelime yoktur | Güçlü |
| İngilizce | Youth, young man; Legal opinion, edict | Gençlik, delikanlı; hukuki mütalaa | Kökün "feta" boyutunu youth, "fetva" boyutunu ise legal ruling veya advisory opinion karşılar | Güçlü |
| Almanca | Jüngling; Rechtsgutachten | Delikanlı; hukuki danışma mütalaası | Jüngling tazelik ve gençliği karşılarken, fatwa karşılığı olarak Rechtsgutachten kullanılır | Güçlü |
| Fransızca | Jeune homme; Consultation juridique | Delikanlı; hukuki istişare mütalaası | Kelime hem yaşsal tazeliği hem de istişari hukuki fikri ayrı ayrı terimlerle ifade etmek zorundadır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتًى, الْفِتْيَةُ | İman ve ahlakta dinamik genç, yiğit fert | Putperest topluma tek başına başkaldıran Hz. İbrahim bağlamında (Enbiyâ 21:60); mağaraya sığınan iman ehli gençler bağlamında (Kehf 18:10) |
| فَتَاهَا, لِفَتَاهُ | Yardımcı, hizmetinde bulunan genç yoldaş | Hz. Yusuf'un saraydaki konumu bağlamında (Yûsuf 12:30); Hz. Musa'nın yol arkadaşı bağlamında (Kehf 18:60, 18:62) |
| فَتَيَاتِكُمُ | Hür olmayan veya genç himaye altındaki kadınlar | Evlilik hukuku ve mehir bağlamında mümin genç cariyeler (Nisâ 4:25); fuhşa zorlanmama bağlamında (Nûr 24:33) |
| أَفْتُونِي, أَفْتِنَا | Rüya tabiri ve bilinmez hallerde görüş isteme | Hükümdarın ve yöneticilerin içinden çıkamadığı rüya ve olaylarda ehil kimselerden görüş istemesi bağlamında (Yûsuf 12:43, Neml 27:32, Yûsuf 12:46) |
| يُفْتِيكُمْ, يَسْتَفْتُونَكَ | İlahi hükmün, miras ve kadın hukukunun açıklanması | Yetim kadınların hakları ve kelale miras hukuku gibi girift meselelerde Allah'ın kesin hükmü açıklaması bağlamında (Nisâ 4:127, Nisâ 4:176) |
| فَاسْتَفْتِهِمْ, تَسْتَفْتِ | Sorgulama, zihni çelişkilerini yüzlerine vurma | Müşriklerin melekleri kız çocuğu saymaları veya yaratılış gerçeği karşısındaki tutarsızlıklarını sorgulama bağlamında (Sâffât 37:11, Sâffât 37:149, Kehf 18:22) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstifta ve akıl yürütme | İnsanın aklına ve vicdanına danışması; taklitten uzaklaşıp delile dayalı dinamik inanç oluşturması | Dogmatik kabulün aksine vicdani ve zihni tatmin arayışı |
| Fıkıh | Fetva ve ifta müessesesi | Kaza (yargı) ile fetva arasındaki fark; fetvanın bağlayıcı cebir değil, şer'i hükmün ehil fakih tarafından açıklanması oluşu | Hukuki olayın taze ve dinamik bir ilmi ictihad ile aydınlatılması |
| Tefsir | Eshâb-ı Kehf ve İbrahim kıssaları | Fütüvvet kavramının tefsiri; yaşça genç olmanın ötesinde nefsani arzulara karşı koyabilen faziletli birey tasviri | Ahlaki direnç, tevhidi cesaret ve istiklal bilinci |
| Hadis | İstifta ve ahlak rivayetleri | "Müftüler sana fetva verse de kalbine danış" (استفت قلبك) rivayetinde olduğu gibi ferdi vicdanın kontrol mekanizması olması | Dışsal formalitenin ötesinde içsel tazelik ve ahlaki duyuş |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve taklidin reddi | Fütüvvet (taze imânî cesaret) | Ataların putperest mirasını kırıp hakikate doğrudan yönelme | Hz. İbrahim'in putları kırmasında olduğu gibi dinin fosilleşmiş hurafelerden arındırılmasını sağlar | Kesin |
| İlmi | İctihad ve fetva kurumu | İfta (aydınlatıcı görüş) | Donuklaşan kuralların yeni vakıalara taze çözümlerle uygulanması | Bilginin statik bir dogma olmaktan çıkıp hayatın taze meselelerine yol göstermesini temin eder | Kesin |
| Siyasi | Müşavereli idare ve danışma | İstifta (istişare ve ehliyet arayışı) | İdarecinin mutlak buyurganlık yerine meseleleri ehline sorarak yönetmesi | Belkıs'ın kavminin ileri gelenlerine akıl danışmasında (Neml 27:32) görülen katılımcı yönetim esasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Emek gücü ve sömürünün önlenmesi | Himaye altındaki emek ve genç nüfus | Üretimde genç dinamizmin korunması ve istismarın yasaklanması | Cariyelerin fuhşa zorlanmasının yasaklanması (Nûr 24:33) ve zayıf emeğin hukuki koruma altına alınmasıdır | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi karşıtı dinamizm ve tekillik çözümü (resolving singularities) | Kapalı, belirsiz veya düğüm noktasına gelmiş bir sistemin (singularite) yeni bir parametre veya taze enerji girdisiyle kararlı ve açık hale getirilmesi | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Hukuki danışmanlık ve sivil ahlaki inisiyatif (fütüvvet) | Toplumsal tıkanıklık anlarında bürokratik yargı aygıtı dışından gelen esnek, tazeleyici ve vicdani kanaat mekanizması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | فتي kökünü yalnızca biyolojik takvim yaşına veya fıkhın sadece "resmi fetva belgesi" bürokrasisine hapsetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; bireyde put kırıcı ahlaki cesareti, idrakte taklidi aşan tazeliği, toplumda genç emeğin himayesini ve ilimde tıkanmış meseleleri açan vahyani çözümü kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Gençlik salt fiziksel bir evre sanılır, ahlaki ve tevhidi boyutu (fütüvvet) unutulur; fetva ise yaşayan dinamik bir hakikat beyanı olmaktan çıkıp donuk kalıplara dönüşür |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fertten beklediği dirençli duruşun (Eshâb-ı Kehf, Hz. İbrahim) ve toplumsal krizlerde hakikatin ortaya konuluş biçiminin (istifta/fetva) zihni ve ahlaki tazelikle kurulduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbrahim kıssasında (Enbiyâ 21:60), Kehf kıssasında (Kehf 18:10, 18:60), Yusuf kıssasındaki rüya ve yönetim süreçlerinde (Yûsuf suresi) ve miras/aile ahkâmında (Nisâ 4:127, 4:176) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın durağan, yaşlı ve pasif bir teslimiyet olduğu algısını yıkar; dinin aksine en taze zihin, en atılgan cesaret ve en diri ilmi çözüm arayışıyla kaim olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının henüz pörsümemiş, körpe, taze ve esnek hali; devenin veya insanın gençlik çağı.
- Soyut anlamBelirsizlik ve kapalılık arz eden bir vakıanın zihni bir tazelikle aydınlatılması, taze fikir ve beyan ile çıkmazın çözülmesi.
- Sistematik karşılıkKör taklit ve çürümeye karşı bireysel dinamizm (fütüvvet); hukuki ve fikri kilitlenmelere karşı dinamik çözüm üretme (ifta).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde donuklaşmış veya kapalı mevcut bilgi/toplum durumunu, zamana bağlı taze yönelimi ve dinamik yenilenmeyi, karşılaşılan karmaşık problem alanını, bu alan içindeki tıkanıklığı veya kapalılığı, kapalılıktan arındırılmış aydınlık durumu, ise kökün ürettiği taze çözümü, yani beyan edilen fetvayı veya ortaya konan genç iradeyi temsil eder.