فرد
ف - ر - د
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Ferd (dal) Düzlükte tek başına yükselen tepe demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ferd (dal) Düzlükte tek başına yükselen tepe demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.147 harfباب الدال والراء والفاء معهما
ر د ف، ف ر د، ر ف د، د ف ر، ف د ر مستعملات
ردف:
الرِّدْفُ: ما تَبِعَ شيئاً فهو رِدْفُه، إذا تتابع شيءٌ خَلْفُ شيءٍ فهو التّرادُف، والجميعُ: الرُّدافَى، قال:
عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافىَ تَخَوَّنَها نُزولي وارتِحالي
ويقال: جاءَ القومُ رُدافَى أي بعضهم يتبع بعضاً.
ورَديفُكَ: الذي تُردِفه خَلفَك، ويَرْتَدِفُكَ، ويُردِفُه غيرُك.
ونَزَلَ بالقوم أمرٌ قد رَدِفَ لهم
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR794 harfالفَرْدُ: الوِتْرُ، والجمع أفْرادٌ وفُرادى على غير قياس، كأنَّه جمع فَردانَ. وثورٌ فَرْدٌ وفارِدٌ وفَرِدٌ وفَريدٌ كلُّه بمعنى مُنفرِدٍ. وظبيةٌ فارِدٌ: انقطعت عن القطيع؛ وكذلك السِدْرَةُ الفارِدَةُ التي انفردتْ عن سائر الِدْرِ. والفَرندُ: الدُرُّ إذا نُظِمَ وفُصِّل بغيره. ويقال: فَرائِدُ الدرِّ: كبارها. وأفرادُ النجوم: الدَراريُّ في آفاق السماء. ويقال: جاءوا فُراداً وفرادى منوَّناً وغير منوَّن، أي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.309 harfد ر ف
ردف ، رفد ، فدر ، فرد ، دفر : مستعملات .
ردف : قال الليث : الرِّدْفُ ما تَبع شيئاً فهو رِدْفُه ، وإذا تَتابَع شيءٌ خلْفَ شيء فهو التَّرادُف ، والجميع الرُّدافَى ، وقال لبيد :
عُذَافرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى
تَخَوَّنها نُزولي وارْتِحَالي
ويقال : جاء القوم رُدَافَى ، أي بعضهم يَتْبعُ بعضاً .
ويقال : للْحُداةِ الرُّدافَى ، وأنشد أبو عبيد قول الراعي :
وَخُودٍ من اللائي يسمِّعنَ بالضُّحَى
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR19.227 harf(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR520 harf- الفرد: الذي لا يختلط به غيره، فهو أعم من الوتر وأخص من الواحد، وجمعه: فرادى. قال تعالى: ﴿لا تذرني فردا﴾ [الأنبياء/89]، أي: وحيدا، ويقال في الله: فرد، تنبيها أنه بخلاف الأشياء كلها في الازدواج المنبه عليه بقوله: ﴿ومن كل شيء خلقنا زوجين﴾ [الذاريات/49]، وقيل: معناه المستغني عما عداه، كما نبه عليه بقوله: ﴿غني عن العالمين﴾ [آل عمران/97]، وإذا قيل: هو منفرد بوحدانيته، فمعناه: هو مستغن عن كل تركيب
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR996 harfف ر د
هذا شيء فرد وفارد وفريد.
وفي الحديث: " لا تمنع سارحتكم ولا تعد فاردتكم " وهي التي أفردتها عن الغنم تحتلبها في بيتك.
وظبية فارد: منقطعة عن القطيع.
وهو فارد بهذا الأمر أي منفرد به.
وفردته فروداً.
وبعثوا في حاجتهم راكباً مفرداً: لا ثاني معه.
وجاؤا فرادى.
وعددت الدراهم أفراداً أي واحداً واحداً.
وطلعت أفراد النجوم وهي الدراري.
وأفردت الحامل وأتأمت فهي مفرد
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.398 harfالله تعالى وتقدس هو الفَرْدُ، وقد تَفَرَّدَ بالأَمر دون خلقه. الليث: والفَرْد في صفات الله تعالى هو الواحد الأَحد الذي لا نظير له ولا مثل ولا ثاني. قال الأَزهري: ولم أَجده في صفات الله تعالى التي وردت في السنَّة، قال: ولا يوصف الله تعالى إِلا بما وصف به نفسه أَو وصفه به النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: ولا أَدري من أَين جاء به الليث. والفرد: الوتر، والجمع أَفراد وفُرادَى، على غير قياس، كأَنه جمع
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR342 harf* ف ر د * * الفَرْدُ * الوتر والجمع أفراد و * فُرادَى * بالضم على غير قياس كأنه جمع فردان و * الفَرِيدُ * الدر إذا نظم وفصل بغيره وقيل * فَرائدُ * الدر كبارها ويقال جاءوا * فُراداً * و * فُرادَى * منونا وغير منون أي واحدا واحدا و * فَرَد * بمعنى * انْفَرد * يَفْرُد * بالضم * فَرادةً * بالفتح و * تَفَرَّدَ * بكذا و * اسْتَفْرَدَهُ * انفرد به
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.737 harfالفرد: نصف الزوج. والفرد: المتحد، ج: فراد، بالكسر، على القياس في جمع فعل بالفتح. وعن الليث: الفرد في فات الله تعالى: من لا نظير له ولا مثل ولا ثاني. قال الأزهري: ولم أجده في صفات الله تعالى التي وردت في السنة، قال: ولا يوصف الله تعالى إلا بما وصف به نفسه، أو وصفه به النبي صلى الله عليه وسلم، قال: ولا أدري من أين جاء به الليث. والفرد: الوتر، وج أفراد وفرادى، على غير قياس، كأنه جمع فردان كسكراى،
الفرد: نصف الزوج. والفرد: المتحد، ج: فراد، بالكسر، على القياس في جمع فعل بالفتح. وعن الليث: الفرد في فات الله تعالى: من لا نظير له ولا مثل ولا ثاني. قال الأزهري: ولم أجده في صفات الله تعالى التي وردت في السنة، قال: ولا يوصف الله تعالى إلا بما وصف به نفسه، أو وصفه به النبي صلى الله عليه وسلم، قال: ولا أدري من أين جاء به الليث. والفرد: الوتر، وج أفراد وفرادى، على غير قياس، كأنه جمع فردان كسكراى، وسكران. وبعضهم ألحقه بالألفاظ الثلاثة التي ذكرت في فرخ. والفرد: الجانب الواحد من اللحي، كأنه يتوهم مفردا، والجمع أفراد، قال ابن سيده: وهو الذي عناه سيبويه بقوله: نحو فرد وأفراد، ولم يعن الفرد الذي هو ضد الزوج، لأن ذلك لا يكاد يجمع. والفرد من النعأل: السمط التي لم تخصف طاقا على طاق ولم تطارق، وفي الحديث: جاء رجل يشكو رجلا من الأنصار شجه، فقال: يا خير من يمشي بنعل فرد أوهبه لـنـهـدة ونـهـد أراد النعل التي هي طاق واحد، وهم يمدحون برقة النعال، وإنما يلبسها ملوكهم وسادتهم. أراد: يا خير الأكابر من العرب، لأن لبس النعأل لهم دون العجم. كذا في اللسان. ويقال: شيء فارد وفرد، بفتح فسكون وفرد، كجبل، وكتف، وندس وعنق وسحبان وحليم وقبول: متفرد، وينشد بيت النابغة: من وحش وجرة موشي أكارعهطاوي المصير كسيف الصيقل الفرد
بفتح الراء، وضمها، وكسرها مع فتح الفاء، وبضمتين، وكذلك: ثور فارد وفرد وفرد وفرد وفرليد بمعنى منفرد. وشجرة فارد وفاردة: متنحية انفردت عن سائر الأشجار، قال المسيب بن علس: في ظل فاردة من السدر وسدرة فاردة: انفردت عن سائر السدر. وظبية فارد: منفردة، انقطعت عن القطيع، وناقة فاردة، ومفراد، وفرود كصبور، إذا كانت تنفرد وتتنحى في المرعى والمشروب، والذكر فارد لا غير. وأفراد النجوم وفرودها: التي تطلع في آفاق السماء، وهي الدراري، سميت بذلك لتنحيها وانفرادها من سائر النجوم. وعن ابن الأعرابي: فرد الرجل تفريدا، إذا تفقه، واعتزل الناس، وخلا لمراعاة، الأمر والنهي، ومنه الحديث: طوبى للمفردين وهي رواية من الحديث المروي عن أبي هريرة رضي الله عنه: أن رسول الله صلى الله عليه وسلم، كان في طريق مكة على جبل، يقال له: بجدان فقال: سيروا، هذا بجدان، سبق المفردون، قالوا: يا رسول الله، ومن المفردون? قال: الذاكرون الله كثيرا والذاكرات . هكذا رواه مسلم في صحيحه. ويقال أيضا: هم المهترون بذكر الله تعالى كما جاء ذلك في رواية أخرى، ونصها: قال: الذين أهتروا في ذكر الله: يضع الذكر عنهم أثقالهم، فيأتون يوم القيامة خفافا وهم أي المفردون أيضا على قول القتيبي في تفسير الحديث: الهرمى الذين قد هلكت، كذا في النسخ، وفي بعضها هلك لداتهم، بالكسر، أي من الناس، وذهب القرن الذي كانوا فيه، وبقوا هم يذكرون الله عز وجل. وفي بعض النسخ: هلكت لذاتهم. قال أبو منصور: وقول ابن الأعرابي في التفريد عندي أصوب من قول القتيبي. وراكب مفرد: مامعه غير بعيره. وفي الأساس: بعثوا في حاجتهم راكبا مفردا: لا ثاني معه. وفرد بالأمر، مثلثة الراء، الفتح هو المشهور، قال ابن سيده: وأرى اللحياني حكى الكسر والضم. وأفرد، وانفرد، واستفرد، إذا تفرد به، وقال أبو زيد: فردت بهذا الأمر أفرد به فرودا، إذا انفردت به. وقولهم: جاءوا فرادا وفرادا بالضم والكسر مع التنوين، وفرادآ كسكارى، وفراد، كثلاث ورباعا، وفراد، بالفتح غير منصرفين، وفردى كسكرى، أي واحدا بعد واحد، قال أبو زيد عن الكلابيين: جئتمونا فرادى، وهم فراد وأزواج، نونوا قال: وأما قوله تعالى: ولقد جئتمونا فرادى فإن الفراء قال: فرادى جمع، قال: والعرب تقول: قوم فرادى، وفراد، فلا يجرونها، شبهت بثلاث ورباع، قال: والواحد: فرد، بالتحريك، وفرد ككتف، وفريد، كأمير، وفردان كسكران، ولا يجوز فرد في هذا المعنى، أي بفتح فسكون، قال الفراء: وأنشدني بعضهم: ترى النعرات الزرق تحت لبانهفراد ومثنى أضعفتها صواهله
وفي بصائر ذوي التمييز للمصنف: هو قول تميم بن أبي بن مقبل، يصف فرسا. ويروى أيضا: أحأد ومثنى ثم قال: وجاء فردى، مثال سكرى، ومنه قراءة الأعرج ونافع، وأبي عمرو ولقد جئتمونا فردى . واستفرد فلانا: انفرد به واستفرد الشيء: أخرجه من بين أصحابه وأفرده: جعله فردا. وفي الأساس: واستفردته فحدثته بشقورى أي وجدته فردا لا ثاني معه، ويقال: استطرد للقوم فلما استفرد منهم رجلا كر عليه فجدله. وفرد بفتح فسكون، وفرد، بالكسر، وفرد، بالضم، وفردة، كتمرة، وفردى، كجمزى، وفارد، والفردات، الأخير بضمتين، كل ذلك أسماء مواضع جاء ذكر آخرها في قول عمرو بن قميئة. وأما بفتح فسكون، فجبل بين جبلين، يقال لهما: الفردان، وأما بالكسر فسكون فموضع عند بطن الإياد، من بلاد يربوع بن حنظلة، ثم وقعة. كذا في المعجم. وفارد: جبل بنجد، وفردة: جبل بالبادية ورملة معروفة، قال الراعي: إلى ضوء نار بين فردة والرحى وقيل: موضع بين المدينة والشام انتهى إليه زيد بن حارثة لما بعثه النبي صلى الله عليه وسلم لاعتراض عير قريش، وروي قول عبيد: ففردة فقفـا عـبـر ليس بها منهم عريب وقد تقدم في: ع - ر - د وقال لبيد: بمشارق الجبلين أو بمحجر فتضمنتها فردة فرخامها وفردة: جبل آخر لطيئ يقال له: فردة الشموس، وفردة ماء لجرم، وهناك قبر زيد الخيل، أو هو بالقاف، وسيأتي وفي قول الشاعر: لعمري لأعرابية في عـبـاءة تحل الكثيب من سويقة أو فردا فقيل: إنه مرخم من فردة، رخمه في غير النداء اضطرارا. وقولهم: فلان يفصل كلامه تفصيل الفريد، الفريد: الشذر الذي يفصل بين اللؤلؤ والذهب ويقال له: الجاورسق، بلسان العجم، ج: فرائد، وقيل: الفريد، بغير هاء: الجوهرة النفيسة، كأنها مفردة في نوعها، كالفريدة، بالهاء، والفريد أيضا: الدر، إذا نظم وفصل بغيره، وفسر العصام الفريدة بالدرة الثمينة التي تحفظ في ظرف على حدة، ولا تخلط باللآلئ، لشرفها. قال شيخنا: وهذه القيود تفقهات منه، على عاداته. وبائعها، وصانعها: فراد. وقال إبراهيم الحربي: الفريد جمع لفريدة، وهي الشذر من فضة كاللؤلؤ، وفرائد الدر: كبارها. والفريد، أيضا المحأل التي انفردت فوقعت بين آخر المحلات الست التي تلي دأى العنق، وبين الست التي بين العجب وبين هذه، كالفرائد، سميت به لانفرادها، وقيل: الفريدة، المحالة التي تخرج من الصهوة التي تلي المعاقم، وإنما دعيت فريدة لأنها وقعت بين فقار الظهر ومعاقم العجز، والمعاقم: ملتقى أطراف العظام. والفردود، كسرسور، كما هو نص التكملة، وفي بعض النسخ: الفرود: كواكب زاهرة، مصطفة خلف، وفي بعض النسخ: حول الثريا، وهي النسق أيضا، قاله ابن الأعرابي. ويقال: الفرود هذه نجوم حول حضار، أحد المحلفين، أنشد ثعلب: أرى نار ليلى بالعقيق كـأنـهـا حضار إذا ما أعرضت وفرودها
كذا في اللسان. قلت: وثاني المحلفين الوزن، وهما كوكبان يطلعان قبل سهيل، تقول العرب: حضار والوزن محلفان وذلك أنهما يطلعان قبله، فيظن الناس بكل واحد منهما أنه سهيل، فيتحالفون على ذلك. وفي كتاب أنواء العرب: ويكون مع حضار كواكب صغار، يقال لها: الفرود، سميت بذلك لانفرادها عنه من جانب. وذهب مفرد كمعظم مفصل بالفريد. ومن سجعات الأساس: كم في تفاصيل المبرد، من تفصيل فريد ومفرد: والفرنداد بالكسر: شجر قاله ابن سيده و: ع به قبر ذي الرمة الشاعر المشهور. وقيل: رملة مشرفة في بلاد بني تميم، ويزعمون أن قبر ذي الرمة في ذروتها قال ذو الرمة: ويافع من فرندادين ملموم ثناه ضرورة. وفي التهذيب: فرنداد: جبل بناحية الدهناء، وبحذائه جبل آخر، ويقال لهما معا: الفرندادان. وأنشد بيت ذي الرمة، ذكره في الرباعي. والفوارد من الإبل: التي لا تشبهها فحول. ويقال: لقيته فردين، أي لم يكن معنا أحد، وعبارة اللسان لقيت زيدا فردين، إذا لم يكن معكما أحد. والفردين، بصيغة التثنية: قناة. وزياد بن الفرد أو ابن أبي الفرد، ويقال: القرد، بالقاف صحابي لم يصح حديثه. كذا في معجم الصحابة. وحفص الفرد المصري، أبو حفص من الجبرية مشهور، من المتكلمين. وكان قد تلمذ أبا يوسف، وناظر الشافعي. والفرد: اسم سيف عبد الله بن رواحة بن ثعلبة الأنصاري، أبي محمد النقيب البدري، رضي الله عنه والفارد من السكر: أجوده وأبيضه. والفارد: جبل بنجد، تقدم ذكره. والفردة، كهمزة: من يترك الرفقة، ويذهب وحده. والفردات بضم الفاء وسكون الراء: الآكام. ويقال: سيف فرد، بفتح فسكون، وفرد، ككتف، وفريد كأمير، وفرد، محركة، وفردد، كجعفر، وفرند، بالكسر، أي لا نظير له من جودته، فهو منقطع القرين، هكذا فسرا بن السكيت في قوله: طاوي المصير كسيف الصيقل الفرد قال: الفرد والفرد، بالفتح والضم، ولم أسمع بالفرد إلا في هذا البيت. والذي في الكملة: سيف فرد وفريد: ذو فرند. فتأمل ذلك. وأفرده: عزله. وأفرد إليه رسولا: جهزه. وأفردت المرأة: وضعت واحدة هكذا في النسخة: وفي بعضها:واحدا، فهي مفرد، وموحد، ومفذ. وزاد في الأساس: وأتأمت، إذا وضعت اثنين. قال الأزهري ولا يقال ذلك في الناقة، لأنها لا تلد إلا واحدا، وكذا في اللسان. وفردد، كجعفر: ة بسمرقند، منها أبو إسحاق إبراهيم بن منصور ابن شريح، عن محمد بن أيوب الرازي. ومما يستدرك عليه: المفرد: ثور الوحش، وفي قصيدة كعب: ترمي الغيوب بعيني مفرد لهق شبه به الناقة. وفي الحديث: لا تعد فاردتكم يعني الزائدة على الفريضة، أي لا تضم إلى غيرها فتعد معها وتحسب. وقال الزمخشري في الأساس: الفاردة هنا. هي التي أفردتها عن الغنم تحلبها في بيتك. وفي حديث أبي بكر: فمنكم المزدلف صاحب العمامة الفردة إنما قيل له ذلك، لأنه كان إذا ركب لم يعتم معه غيره إجلالا له. وفي الحديث: لا يغل فاردتكم، فسره ثعلب فقال: معناه من انفرد منكم، مثل واحد أو اثنين، فأصاب غنيمة فليردها على الجماعة، ولا يغلها أي لا يأخذها وحده. واستفردت الشيء، إذا أخذته فردا لا ثاني له ولا مثل، قل الطرماح يذكر قدحا من قداح الميسر: إذا انتحت بالشمأل بارحة جال بريحا واستفردته يده
والفارد والفرد: الثور. وعددت الجوز، أو الدراهم أفرادا، أي واحدا واحدا. وفرد: كثيب منفرد عن الكثبان، غلب عليه ذلك، وليس فيه الالف واللام حتى جعل ذلك اسما له كزيد، ولم يسمع فيه الفرد. وفي حديث الحديبية: لأقاتلنهم حتى تنفرد سالفتي أي حتى أموت. السالفة: صفحة العنق وكنآ بانفرادها عن الموت، لأنها لا تنفرد عما يليها إلا به. واستفرد الغواص الدرة: لم يجد معها أخرى. كذا في الأساس. وفرود النجوم، مثل أفرادها.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.526 harfفَرَدَ
1 فَرَدَ ذ , aor فَرُدَ , [inf. n. فُرُودٌ,] He, or it, was, or became, single; sole; or one, and no more. (Msb.) ― -b2- See also 7, (with which two other forms of the unaugmented verb, namely, فَرِدَ and فَرُدَ, are also mentioned,) in four places.
فرّد
2 فرّد ذ , inf. n. تَفْرِيدٌ, He applied himself to the study of practical religion, or the law, and withdrew from [the rest of]
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.938 harfفَرَدَ
فَرَدَ U ( n. ac. فُرُوْد 27 ),
a. Was single, alone; was unique; was simple ( substance ).
b. [ Bi ], Devoted himself to, occupied himself solely with.
c. [ 'An ], Withdrew, became separaed from.
فَرِدَ
فَرِدَ A فَرُدَ U ( n. ac. فُرُوْد 27 ),
a. see I (a) .
فَرَّدَ
فَرَّدَ II ,
a. Secluded himself, withdrew from mankind ( to study religion & c. ).
أَفْرَدَ
أَفْرَدَ IV ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR24.206 harfفرد
فَرَدَ - يَفْرُدُ (فَرِدَ - يَفْرُدُ) - فَرْد -أَفْرَاد - فُرَادى
فَرَدَ - يَفْرُدُ (فَرِدَ - يَفْرُدُ) + الكائنُ: يكون بمفرده ولوحده: ينفرد أو ينعزل أو يتميز عن مجموعة من الأشياء أو الكائنات لوحده
فَرْد: اسم فعل " فَرَدَ - يَفْرِدُ ": الانفراد: وهو كذلك بمعنى مفعول: كائن معزول ومفصول عن غيره، وحده دون آخر معه
أفراد: جمع " فَرْد "
Mücavir kökler37 mücavir (53 toplam)
- ورث
2 ortak ayet · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
- خول
1 ortak ayet · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
- زكريا
1 ortak ayet · Zekeriya
- زعم
1 ortak ayet · Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan…
- فكر
1 ortak ayet · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
- ثني
1 ortak ayet · Sena yaka demektir
- وعظ
1 ortak ayet · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
- شفع
1 ortak ayet · “Şefeve” dudak demektir
- وري
1 ortak ayet · Arka
- مرر
1 ortak ayet · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
- قطع
1 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim
- ترك
1 ortak ayet · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
Geçtiği ayetler(5)
وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا
BireyOnun söylemekte olduğuna Biz, mirasçı olacağız. Kendisi Bize tek olarak gelecektir.
وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا
BireyHepsi kıyamet günü O’na tek olarak gelecektir.
وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ
BireyZekeriyya’ya da. Hani o, Rabbına niyaz etmiş ve Rabbım; beni tek başıma bırakma. Sen, varislerin en hayırlısısın, demişti.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فرد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | وحد, عزل, نفر |
| Zıt Kök | زوج |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bütünden veya sürüden koparak tek başına, bağımsız ve yalın kalma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın varoluşsal yalnızlığı, yaratılış ve hesap gününde her türlü toplumsal ve nesnel bağdan soyutlanmış yalın birey hali |
| Çekirdek Özet 3 | Şahsiyetin ontolojik ve ahlaki sorumluluğunun kolektif yapılara devredilemezliği |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sayısal bir teklik veya modern bireycilik gibi algılanıp varoluşsal yalınlık ve hesaba çekilme boyutunun göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Yarmak, açmak, ayrışmak, kaçarak veya ayrılarak bütünden kopmak. Ortak çekirdeği taşıyan فرق, فرج, فرز, فرغ ve فرر köklerinde de bir bağın çözülmesi, ayrılma ve açığa çıkma esastır. | د | Kapı, sınır ve durma imgesini taşıyan harfin eklenmesiyle ayrışma hareketi sabit bir sınıra ulaşmış; ayrılan varlığın kendi sınırları içinde tekil, yalın ve bağımsız bir fert olarak kalması anlamı pekişmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; dışa açılma, çıkış, ayrılma hamlesi | Bir bütünden, topluluktan veya başlangıç noktasından dışarıya doğru yönelen ayrılma ve çözülme hareketini temsil eder. |
| ر | İnsan başı; öncelik, belirginlik, yükseklik | Ayrılan şeyin kendi başına görünür hale gelmesini, başını öne çıkararak diğerlerinden ayırt edilmesini anlatır. |
| د | Kapı; giriş-çıkış sınırı, hareketin bitimi, sabitlik | Ayrılma hareketinin kesin bir sınıra kavuşmasını, tekil nesnenin kendi sınırlarına kapanarak bağımsızlaşmasını ifade eder. |
| فرد | Bütünden dışa doğru ayrılıp (ف), tekil ve belirgin olarak yükselen (ر), kendi sınırları içine kapanıp yalın bir varlık olarak duran (د) hareket bütünlüğü. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sürüden kopup tek başına otlayan yabani sığır veya ceylan; çölde diğer ağaçlardan uzakta tek başına duran ağaç; kolyede diğer incilerden aralıkla dizilmiş iri ve tek inci tanesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kâ‘b b. Züheyr bâned su‘âd kasidesinde devesinin gözlerini sürüden ayrılmış tekil yabani sığırın gözlerine benzetirken kökü kullanır: تَرْمِي الغُيوبَ بَعَيْنَي مُفْرَدٍ لَهِقٍ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in zikirde ve hayırda öne geçenleri nitelediği hadiste kök şu ibareyle yer alır: سَبَقَ الْمُفَرِّدُونَ |
Kaynak Lisânü’l-Arab, Tâcü’l-Arûs, Mekâyîsü’l-Luğa ve Müfredât.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde فرد kökü, fiziksel ayrışma, tek kalma ve çiftin zıddı olarak yalınlaşma matrisiyle örtüşür. Kökün İbranice ve Aramice/Süryanice yansımalarında da ayrılma, dağılma ve dallara ayrılma (İbranice p-r-d פרד: ayrılmak, bölünmek, kendi yoluna gitmek; Akadca parādu: ürküp kaçmak, ayrışmak) temel anlam örgüsünü kurar. Bu katmanda ortak semantik çekirdek bir kümeden, ilişkiler ağından yahut çiftten fiziki olarak kopma hareketidir. Arapçada bu kök, salt bir parçalanma veya mekanik bölünme olmaktan ziyade, bütünden ayrılan şeyin kendine has bir yalınlık ve benzersizlik kazanması (fard, ferîd) yönünde anlam daralması ve semantik derinleşme yaşamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çiftten ve sürüden ayrılma | Kök, çiftin (zevc) karşıtı olarak tek kalmayı ve sürüden ayrılarak bağımsızlaşan nesneyi adlandırır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פרד ve Süryanice p-r-d | Batı Sami dillerinde ayrılmak, kopmak ve kendi başına kalmak anlamlarında ortak kök karakteri gösterir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-r kökleri | Yarmak, dağıtmak ve ayırmak anlamındaki en eski iki ünsüzlü biçimlerle morfolojik yakınlık taşır. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lane’s Lexicon, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فرد | Anlamlı | Tek kalmak, ayrılmak | Sürüden veya çiftten ayrılarak tek başına bağımsız kalma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| فدر | Anlamlı | Semirip tembelleşmek, gevşemek | Bedenin veya devenin güçten düşüp gevşemesi; parçalanan kaya kütlesi. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| رفد | Anlamlı | Desteklemek, bağışta bulunmak | Birine dayanak olmak, hediye vermek ve yardım etmek. | Kur'an'da geçer; tekliğe karşı dış destek ve ekleme ilişkisi taşır. |
| ردف | Anlamlı | Ardından gelmek, peşine takılmak | Bir şeyin hemen arkasından gelip ona eklemlenmek, terkisine binmek. | Kur'an'da geçer; ferdiyetin karşıtı olan peşpeşe dizilme ilişkisidir. |
| دفر | Anlamlı | İtmek, kokmak | Bir şeyi göğsünden şiddetle itip defetmek; pis koku. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| درف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde (Ayn, Tehzîb) mühmel kabul edilmiştir. | Veri bulunamadı |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فرد | Merkez | Teklik, yalınlık, ayrışma | Bir bütünden ayrılarak bağımsız ve desteksiz kalmayı anlatır. | Hem fiziki tekliği hem ontolojik yalınlığı kapsar. |
| وحد | Komşu | Birlik, teklik, bölünmezlik | Kendi zatında bölünmez ve dengi bulunmaz olmayı ifade eder. | Varlığın içsel bütünlüğünü ve eşsizliğini belirtirken, فرد ilişkilerden soyutlanmış yalınlığı öne çıkarır. |
| عزل | Komşu | Ayrılmak, kenara çekilmek | Bir konumdan bilerek ve eylemli olarak uzaklaşmayı anlatır. | Toplumsal veya mekânsal bir uzaklaşmayı vurgular; فرد ise doğrudan tekil varoluşu kurar. |
| نفر | Komşu | Ayrılıp kaçmak, ürkmek | Topluluktan korku veya telaşla fırlayıp ayrılmayı belirtir. | Hareketteki ürkme ve kaçış psikolojisini taşır. |
| زوج | Zıt | Eşleşme, çift olma, birliktelik | İki şeyin birbirini tamamlayarak bir arada bulunması durumudur. | Bütün yaratılmışların çift oluşunu ve tekliğin karşıtı olan eşleşmeyi anlatır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فرد | Tek, yalın, bütünden ayrılmış | Sürüden veya ilişkilerden kopup tek başına kalan varlığı eksiksiz niteler. | Kesin |
| Latince | Individuum, singularis | Bölünemez olan, tekil | Tekil varlığı ve bütünden ayrılmış birimi karşılar; ancak çöldeki fiziki yalınlık çağrışımı eksiktir. | Güçlü |
| İngilizce | Individual, solitary, single | Birey, tek başına, yalın | Bireysel bağımsızlığı ve yalnızlığı iyi karşılar; ilahi hesap bağlamındaki ontolojik çıplaklığı daraltabilir. | Güçlü |
| Almanca | Einzelne, Einzelwesen, isoliert | Tekil varlık, birey, yalıtılmış | Bireyin sistemden ayrık duruşunu verir; Kur'an'daki ahlaki ve varoluşsal çıplaklığı tam kapsamaz. | Güçlü |
| Fransızca | Individu, solitaire, unique | Birey, yalnız, benzersiz | Bireyin tekilliğini ve eşsizliğini karşılar; kabile bağlarından soyutlanma nüansı dışarıda kalır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَرْدًا | Mal ve evlattan soyutlanmış çıplak nefis | Ahirette kabile, servet ve taraftarlardan kopuk olarak tek başına hesaba geliş; Meryem 19:80, Meryem 19:95. |
| فَرْدًا | Varis ve yardımcıdan mahrum yalnızlık | Zekeriyya aleyhisselamın nesilsiz ve yapayalnız kalmaktan Allah'a sığınması; Enbiyâ 21:89. |
| فُرَادَى | İlk yaratılıştaki gibi tekil ve desteksiz oluş | Diriliş günü ilk yaratılış anındaki gibi yalın, mülksüz ve taraftarsız geliş; En‘âm 6:94. |
| وَفُرَادَى | Zihinsel tefekkürde bağımsızlaşma | Hakikati ararken kabile ve sürü psikolojisinden arınıp tek başına düşünme hali; Sebe’ 34:46. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı İlâhiyye ve vahdaniyet | Allah'ın "el-Ferd" olarak isimlendirilip isimlendirilemeyeceği; zâtında eşi, dengi ve terkibi bulunmaması. | Mutlak benzersizlik ve zâtî tenzih. |
| Fıkıh | Bireysel mükellefiyet ve miras | Bireyin kendi fiilinden tek başına sorumlu olması (şahsî mesuliyet) ve ferâiz hükümleri. | Hukuki ehliyet ve devredilemez sorumluluk. |
| Tefsir | Diriliş ve mahşer tasvirleri | İnsanın yaratılışta ve hesaba çekilişte dünyevi aracılardan, nesep bağlarından ve mallardan arınmış yalın hali. | Ontolojik yalnızlık ve çıplaklık. |
| Hadis | Zikir ve ahlaki yoğunlaşma | İbadet ve tefekkürde başkalarını geride bırakıp tek başına Allah'a yönelen "müferridûn" zümresi. | Kalbî ve amelî tecerrüd hali. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret ve hesap | Yalın kul | Sorumluluğu yüklenme | Mahşerde hiçbir kabile ve şefaat bağına sığınamayan mutlak muhatap. | Kesin |
| İlmi | Hakikati arama ve idrak | Bağımsız akıl | Sürü etkisinden arınma | Toplumsal önyargı ve kalabalıklardan bağımsızlaşarak tefekkür etme. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otorite önündeki konum | Fert / Vatandaş | Şahsi mesuliyet | Suçun ve itaatin şahsiliği ilkesiyle kolektif baskıyı kırma. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf | Tekil iktisadi aktör | Mülkiyetin bireyselleşmesi | Kazancın ve harcamanın nihai olarak bireyin kendi zimmetine bağlanması. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asal sayı / Bağımsız birim | Kendisinden başka böleni olmayan, diğer bileşenlere indirgenemeyen, sistem içinde tekil ve atomik kalan temel yapı taşı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Özerk şahsiyet / Sosyolojik tekillik | Kolektif yapıların, aşiretin veya sınıf baskısının eritemediği, kendi karar ve eylemlerinin bilincinde olan ahlaki özne. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü modern liberal bireyciliğin benmerkezci, toplum tanımaz ve bencil atom-insan kurgusuna indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da fert, toplumsal bağları hiçe sayan bir egoist değil; Allah karşısında her türlü dünyevi statü, servet ve soy bağından sıyrılmış, yalın ve devredilemez ahlaki mesuliyete sahip öznedir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök modern anlamıyla okunduğunda, ahiretteki hesap sahnesi ferdî bir varoluş bilinci yerine bencillik gibi anlaşılır; Sebe’ 34:46'daki "furâdâ" tefekkürü ise kolektif sorumluluktan kaçış olarak yorumlanabilir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel ahlaki ve ontolojik tezi olan "şahsi sorumluluk" ilkesini doğrudan kurar. İnsanın kabileye, ırka veya zümreye sığınarak kurtulamayacağını, yaratılışın başında ve hesabın sonunda tekil ve çıplak bir nefis olduğunu bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mahşer sahnelerini, dirilişi ve hesaba çekilmeyi anlatan eskatolojik ayetlerde (En‘âm 6:94, Meryem 19:80, 19:95) ve tefekkürün yöntemini belirleyen metodolojik ayette (Sebe’ 34:46) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kabilenin, cemaatin veya aracı güçlerin insanı hesaptan kurtarabileceği vehmini yıkar; ahlaki fiilin nihai öznesinin daima tekil nefis olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSürüden veya kümeden ayrılarak tek başına kalan, düzlükte tekil yükselen tepe ya da kolyede araları açılmış tek inci.
- Soyut anlamHer türlü aracıdan, toplumsal maskeden ve mülkiyet bağından soyutlanarak mutlak ahlaki sorumluluk alanıyla baş başa kalmış yalın insan şahsiyeti.
- Sistematik karşılıkKolektif veya ikili yapılardan bağımsızlaşarak ahlaki ve hukuki ehliyetin nihai taşıyıcısı haline gelen indirgenemez tekillik.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde insanın içinde bulunduğu dünyevi ilişkiler, mülkiyet ve kabile yapılarının bütününü temsil eder. unsurları, insanın sığındığı soy, taraftar, mal ve aracı bağları gösterir. Bu bağların tamamı dışlandığında geriye yalnızca yalın, tekil varlık olan kalır. Bu tekilleşme ise doğrudan ile ifade edilen şahsi ve devredilemez ahlaki sorumluluk fonksiyonunu netice verir.