قمر
ق - م - ر
KÖK- 27 geçiş
- 26 ayet
- 7 sîga
- 13 sözlük
Kamer gökteki ayın kütlesi demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kamer gökteki ayın kütlesi demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.647 harfالقاف والراء والميم معهما
ق ر م، ق م ر، م ق ر، م ر ق، ر ق م، ر م ق كلهن مستعملات قرم: القَرْمُ الفحل المصعب.
وأَقْرِمَ أي ترك حتى استَقْرَمَ أي صار مُقْرَماً فهو أقْرَمُ، وهو المُكَرَّم، ويترك للفحلة لا يحمل عليه.
والقَرْمُ: تناول الحمل والجدي الحشيش، وأول ما يقرِمُ أطراف الشجر شيئاً، وهو راضع بعد.
والقَرْمُ: أن يُقَرَمَ من أنف البعير جليدة للسمة أي تقطع قطيعة فيبقى أثرها. فتلك السمة القرمة
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.285 harfالقَمَرُ بعد ثلاث ليالٍ إلى آخر الشهر، سُمِّيَ قَمَراً لبياضه. ومن كلام بعضهم: قُمَيْرٌ، وهو تصغيره. والقَمَرُ أيضاً: تَحَيُّرُ البصرَ من الثلج. وقد قَمِرَ الرجل يَقْمَرُ قَمَراً، إذا لم يبصر في الثلج. وقَمِرَتِ القِرْبَةُ أيضاً، وهو شيء يصيبها من القمر كالاحتراق، فيدخل الماء بين الأدمة والبشرة. وتَقَمَّرْتُهُ: أتيته في القَمْراءِ. وتَقَمَّرَ الأسد، إذا خرج في القَمْراءِ يطلب الصَيد. ومنه قول
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR13.009 harfق ر م
قمر ، قرم ، رقم ، رمق ، مرق ، مقر : مستعملات .
قرم : الحرّاني عن ابن السكيت يقال : قَرَم يَقرِم قَرْماً : إذا أكل أكلاً ضعيفاً . ويقال : هو يتقرَّم تقرُّمَ البهمة .
أبو عبيد عن أبي زيد يقال للصبيّ أول ما يأكل : قد قَرَم يقرِم قَرْماً وقُروماً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قَرِمتُ إلى اللحم أقرَم قَرَماً . وقَرَمت البَهْمةُ : إذا تناوَلتْ .
وقال الفرّاء : السَّخْلة تقرِم قَرْماً : إذا تعلمت
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.248 harf(باب القاف والميم وما يثلثهما)
(قمن) القاف والميم والنون كلمةٌ واحدة. يقال: هو قَمَنٌ أنْ يفعَل كذا، لا يثنى* ولا يُجمَع إذا فتحتَ ميمه، فإن كَسَرتَ أو قُلْت قَمينٌ ثنَّيت وجَمعت. ومعنى قَمِينٍ: خَليقٌ.
(قمه) القاف والميم والهاء فيه كلماتٌ ليست بأصليَّة. يقولون: قَمَه الشّيء، إذا انْغَمَس في الماء فارتفعَ حيناً وغابَ حيناً. وقِفاف قُمَّه. تَغيبُ في السَّرابِ وتظهر. وهذا في الإبدال، وأصله
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR428 harf- القمر: قمر السماء. يقال عند الامتلاء وذلك بعد الثالثة، قيل: وسمي بذلك لأنه يقمر ضوء الكواكب ويفوز به. قال: ﴿هو الذي جعل الشمس ضياءا والقمر نورا﴾ [يونس/5]، وقال: ﴿والقمر قدرناه منازل﴾ [يس/39]، ﴿وانشق القمر﴾ [القمر/1]، ﴿والقمر إذا تلاها﴾ [الشمس/2]، وقال: ﴿كلا والقمر﴾ [المدثر /32]. والقمراء: ضوءه، وتقمرت فلانا: أتيته في القمراء، وقمرت القربة: فسدت بالقمراء، وقيل: حمار أقمر: إذا كان على لون
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR858 harfق م ر
أقمر الهلال: صار في الليلة الثالثة قمراً.
وفي مثل " الليل طويل وأنت مقمر " وليلة مقمرة وأتيته في القمراء وقعدنا في القمراء وهذه ليلة القمراء وهي ضوء القمر.
وتقمّر الظباء: تصيّدها في القمراء لأنه يقمر بصرها فيها.
يقال قمر الرجل إذا تحيّر بصره في القمراء وبياض الثلج فلم يبصر.
وقمر الكتان: احترق من القمر وغاب قمير وهو القمر عند المحاق.
قال عمر بن أبي ربيعة: وقمير
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.645 harfالقُمْرَة: لون إِلى الخُضْرة، وقيل: بياض فيه كُدْرَة؛ حِمارٌ أَقْمَرُ. والعرب تقول في السماء إِذا رأَتها: كأَنها بطنُ أَتانٍ قَمْراءَ فهي أَمْطَرُ ما يكون. وسَنَمَةٌ قَمْراءُ: بيضاء؛ قال ابن سيده: أَعني بالسَّنَمَة أَطرفَ الصِّلِّيان التي يُنْسِلُها أَي يُلْقيها. وفي الحديث: أَن النبي،صلى الله عليه وسلم، ذكر الدجال فقال: هِجانٌ أَقْمَرُ. قال ابن قتيبة: الأَقمر الأَبيض الشديد البياض، والأُنثى
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR608 harf* ق م ر * * القَمَرُ * بعد ثلاث إلى آخر الشهر سمي قمرا لبياضه والقمر أيضا تحير البصر من الثلج وقد * قَمِرَ * الرجل من باب طرب و * القِمَارُ المُقَامَرةُ * و * تَقَامَرُوا * لعبو القمار و * قَامَرَهُ فَقَمَرَهُ * من باب ضرب غلبه في لعب القمار وقامره فقمره من باب نصر فاخره في القمار فغلبه وعود * قَمَارِيٌّ * بفتح القاف منسوب الى موضع ببلاد لاهند و * القُمْرِيُّ * منسوب الى طير * قُمْرٍ * بوزن حمر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.443 harfالقمرة، بالضم: لون إلى الخضرة، أو بياض فيه كدرة، أو البياض الصافي، حمار أقمر. والعرب تقول في السماء إذا رأتها: كأنها بطن أتان قمراء، فهي أمطر ما تكون. وفي حديث الدجال: هجان أقمر. قال ابن قتيبة: الأقمر: الأبيض الشديد البياض، والأنثى قمراء. ويقال للسحاب الذي يشتد ضوءه لكثرة مائه: سحاب أقمر. وفي حديث حليمة: ومعها أتان قمراء، أي بيضاء. والقمر الذي في السماء معروف. قال ابن سيده: يكون في الليلة الثالثة
القمرة، بالضم: لون إلى الخضرة، أو بياض فيه كدرة، أو البياض الصافي، حمار أقمر. والعرب تقول في السماء إذا رأتها: كأنها بطن أتان قمراء، فهي أمطر ما تكون. وفي حديث الدجال: هجان أقمر. قال ابن قتيبة: الأقمر: الأبيض الشديد البياض، والأنثى قمراء. ويقال للسحاب الذي يشتد ضوءه لكثرة مائه: سحاب أقمر. وفي حديث حليمة: ومعها أتان قمراء، أي بيضاء. والقمر الذي في السماء معروف. قال ابن سيده: يكون في الليلة الثالثة من الشهر، وهو مشتق من القمرة، والجمع أقمار. وقال أبو الهيثم: يسمى القمر لليلتين من أول الشهر هلالا، ولليلتين من آخره ليلة ست وعشرين وليلة سبع وعشرين: هلالا، ويسمى ما بين ذلك قمرا. وفي الصحاح: القمر بعد ثلاث إلى آخر الشهر يسمى قمرا لبياضه. والقمراء: ضوءه، أي القمر. والقمراء طائر صغير من الدخاخيل. وفي التهذيب: القمراء: دخلة من الدخل. والقمراء: ليلة فيها القمر، قال: يا حبذا القمراء والليل الساج وطرق مثل ملاء النسـاخ وحكى ابن الأعرابي: ليل قمراء. قال ابن سيده: وهو غريب. قال: وعندي أنه عنى بالليل الليلة، أو أنثه على تأنيث الجمع. وسيأتي للمصنف في ظ ل م كالمقمرة والمقمر، كمحسنة ومحسن، والقمرة، كفرحة، يقال: ليلة قمرة، أي قمراء؛ عن ابن الأعرابي. قال: وقيل لرجل: أي النساء أحب إليك? قال بيضاء بهترة، حالية عطرة، حيية خفرة، كأنها ليلة قمرة. قال ابن سيده: وقمرة، عندي، على النسب. ووجه أقمر: مشبه به، أي بالقمر في بياض اللون. وأقمر الرجل: ارتقب طلوعه قال ابن أحمر: لا تقمرن على قمـر ولـيلـتـه لا عن رضاك ولا بالكره مغتصبا وتقمر الأسد: طلب الصيد في القمر، هكذا في النسخ، والصواب: في القمراء، ومنه قول عبد الله بن عنمة الضبي: أبلغ عثيمة أن راعي إبـلـه سقط العشاء به على سرحان سقط العشاء به على متقمـر حامي الذمار معاود الأقران قال ابن بري: هذا مثل لمن طلب خيرا فوقع في شر. قال: وأصله أن يكون الرجل في مفازة، فيعوي لتجيبه الكلاب بنباحها فيعلم إذا نبحته الكلاب أنه موضع الحي فيستضيفهم، فيسمع الأسد أو الذئب عواءه فيقصد إليه فيأكله. ومن المجاز: تقمر المرأة: بصر بها في القمراء، وقيل: اختدعها وطلب غرتها كما يختدع الطير؛ قاله الأصمعي. وقيل: ابتنى عليها في القمراء، أي ضوء القمر. وقال أبو عمرو: تقمرها: أتاها في القمراء. وبكل ذلك فسر قول الأعشى: تقمرها شيخ عشاء فأصبحـت قضاعية تأتي الكواهن ناشصا
وقمر السقاء، كفرح قمرا: بانت أدمته من بشرته، قال ابن سيده: وهو شئ يصيب القربة من القمر كالاحتراق. وقمر الرجل قمرا: تحير بصره في الثلج فلم يبصر. وقمر الظبي: أخذ نور القمر عينيه فحار؛ قاله ابن القطاع. وقمر الرجل قمرا: أرق في القمر فلم ينم. وقمرت الإبل: رويت من الماء وقيل: إذا تأخر عشاؤها أو طال في القمر. وقمر الماء والكلأ وغيرهما: كثر، وقال ابن القطاع: قمر الشيء: كثر. وماء قمر، كفرح: كثير، عن ابن الأعرابي، وأنشد: في رأسه نطـافة ذات أشـر كنطفان الشن في الماء القمر وفي الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم ذكر الدجال، فقال: هجان أقمر. قال ابن قتيبة: الأقمر: الأبيض الشديد البياض، والأنثى قمراء. وأقمر الثمر، هكذا بالمثلثة في سائر النسخ، والصواب التمر بالفوقية: تأخر إيناعه ولم ينضج حتى يدركه البرد، فتذهب حلاوته وطعمه، زاد ابن القطاع: من يبسه. وأقمرت الإبل: وقعت في كلإ كثير، قاله ابن القطاع، ونقله صاحب اللسان. وقامره مقامرة وقمارا فقمره، كنصره يقمره قمرا، وتقمره: راهنه فغلبه، وهو التقامر. وفي الصحاح: قمرت الرجل أقمره، بالكسر، إذا لاعبته فيه فغلبته، وقامرته فقمرته أقمره، بالضم، قمرا، إذا فاخرته عليه فغلبته، وتقمر الرجل: غلب من يقامره. وقال ابن القطاع في التهذيب: قمرته قمرا وأقمرته: غلبته في اللعب. وقميرك: مقامرك، عن ابن جنى ج أقمار، عنه أيضا، وهو شاذ، كنصير وأنصار. وقد قمره يقمره، بالكسر، قمرا. وقال ابن الأعرابي في شرح بيت الأعشى السابق ذكره، يقال: تقمر المرأة: تزوجها وذهب بها. وقال ثعلب: سألت ابن الأعرابي عن معنى قوله: تقمرها فقال: وقع عليها وهو ساكت فظنته شيطانا. والقمرية، بالضم: ضرب من الحمام، هو نص المحكم، وفيه: من الحمائم ج قمارى بكسر الراء، غير مصروف، وفتحها بعضهم، وله وجه، وقمر بالضم، وشاهد الأخير قول أبي عامر جد العباس ابن مرداس السلمي: لا نسب الـيوم ولا خـلة اتسع الفتق على الراتق لا صلح بيني فاعلموه ولا بينكم ما حملت عاتقـي سيفي وما كنا بنجد ومـا قرقر قمر الواد بالشاهق
وقال الجوهري: القمري: منسوب إلى طير قمر، وقمر إما أن يكون جمع أقمر مثل أحمر وحمر، وإما أن يكون جمع قمرى مثل رومى وروم وزنجى وزنج، أو الأنثى من القمارى قمرية، والذكر ساق حر؛ وقيل الياء في قمري للمبالغة، وقيل للنسبة. واختلف فيه فقيل إلى جبل أو موضع أو غير ذلك؛ كما حققه شيخنا في شرح الكفاية. ونخلة مقمار: بيضاء البسر. وأقمر البسر: لم ينضج حتى أدركه البرد فلم تكن له حلاوة. والمقمور: الشر. ويقال في المثل: وضعت يدي بين إحدى مقمورتين، أي بين إحدى شرتين؛ قال أبو زيد. وبنو قمر، محركة: حي من مهرة بن حيدان. وغب القمر: ع بين ظفار والشحر، على يمين من أيمن من الهند؛ قاله الصاغاني. وبنو قمير، كزبير: بطن من مهرة؛ كذا قاله الحافظ، والصواب أنه بطن من خزاعة، وهو قمير بن حبشية ابن سلول، منهم بسر بن سفيان، وسيأتي الاختلاف فيه في المستدركات. وقمار كقطام: ع يجلب منه العود القماري وهو ببلاد الهند، ويذكر مع مندل، وينسب إليه العود كذلك، فيقال: العود القماري والمندلي. وقمر المقنع، كمعظم: لقب ثور بن عميرة، من بني الشيطان ابن الحارث الولادة بن عمرو بن الحارث الأكبر بن معاوية بن كندة، أحد الدجاجلة الذين ادعوا الألوهية بطريق التناسخ. وكان من جملة ما أظهره صورة قمر هو الذي أظهره في الجو احتيالا يطلع ويراه الناس من مسافة شهرين من موضعه، ثم يغيب، أو أنه من عكس شعاع عين الزئبق كما قاله الصاغاني. قال شيخنا: وقد ذكره المعري في قوله: أفق إنما البدر المقنع رأسـه ضلال وغى مثل بدر المقنع ولما اشتهر أمره، قصده الناس وحاصروه في قلعته. فلما تيقن بالهلاك جمع نساءه وسقاهن سما فمتن، ثم تناول شربة منه، فمات لعنة الله؛ قاله ابن خلكان. قال شيخنا: ولم يتعرض له المصنف في قنع، وإنما أورده هنا استطرادا، وكان واجب الذكر في مظنته ومادته، وهذا من عاداته الغير الحسنة. وسيأتي التنبيه على ذلك في ق ن ع إن شاء الله تعالى. وقمير بنت عمرو، كأمير: اسم امرأة مسروق بن الأجدع الهمداني. وقمر، بالضم: ع، وراء بلاد الزنج يجلب منه الورق القماري، ولا يقال: القمري، كما حققه الصاغاني، وهو ورق حريف طيب الطعم. قلت: وهو ورق التنبل- كقنفذ- رائحته كرائحة القرنفل، يهضم الطعام، ويقوي اللثة والمعدة، وفيه تفريح عجيب. وسيأتي ذكره في موضعه إن شاء الله تعالى. ومما يستدرك عليه: أقمرت ليلتنا: أضاءت. وأقمرنا: طلع علينا القمر. وقال ابن الأعرابي: يقال للذي قلصت قلفته حتى بدا رأس ذكره: عضه القمر. ومن المجاز: العرب تقول: استرعيت مالي القمر، إذا تركته هملا ليلا بلا راع يحفظه، واسترعيته الشمس، إذا أهملته نهار. قال طرفة: وكان لها جاران، قابوس منهـمـا وبشر ولم أسترعها الشمس والقمر أي لم أهملها. وأراد البعيث هذا المعنى بقوله: بحبل أمير المؤمنين سرحتـهـا وما غرني منها الكواكب والقمر ومن أمثالهم: الليل طويل وأنت مقمر. وغاب قمير، كزبير: وهو القمر عند المحاق. وقمر الكتان، كفرح: احترق من القمر. وأراد الشاعر هذا المعنى في قوله:
لا تعجبوا من بلى غلالتـه قد زر أزراره على القمر والقمران: الشمس والقمر، على التغليب. وتقمرته: أتيته في القمراء. وقمروا الطير: عشوها في الليل بالنار ليصيدوها. وتقمر الصياد الظباء والطير بالليل، إذا صادها في ضوء القمر فتقمر أبصارها فتصاد. وقال أبو زبيد يصف الأسد: وراح على آثارهم يتقمر. أي يتعاهد غرتهم. وسحاب أقمر: ملآن، والجمع قمر، قال الشاعر: سقى دارها جون الربابة مخضل يسح فضيض الماء من قلع قمر وقمرة عنز: موضع، قال الطرماح: بقمرة عنز نهشلا أيما حصد. وقمر الشتاء يضرب به المثل في الضياع، فيقال: أضيع من قمر الشتاء لأنه لا يجلس فيه كما يجلس في قمر الصيف للسمر. وجبل القمر الذي منه منبع النيل هو بالتحريك، وجزم قوم بأنه بالضم. وفي قوانين الدواوين أن ينبوع النيل من خلف الاستواء من جبل هناك يعرف بجبل القمر، وذكر أنه قاف. وقيل: يأتي من خلف خط الاستواء بأحد عشر درجة إلى الجنوب. وزهير بن محمد بن تمير بن شعبة الشاشي، كزبير، عن عبد الرزاق وغيره. وعبد الرحمن بن محمد بن منصور الحضرمي القمري، محركة، كتب عنه السلفي. وعبد الكريم بن منصور القمري، بالضم: حدث عن أصحاب الأرموي، وله شعر، وكان يقرئ الحديث بمسجد قمرية غربي مدينة السلام، فنسب إليه. والقمري أيضا: شاعر، ذكره ابن نقطة. ومن القدماء: أبو الأزهر الحجاج بن سليمان بن أفلح المصري، القمري، روى عن مالك والليث. وأخوه فليح ابن سليمان، روى عنه سعيد بن عفير. قيل فيهما: إنهما منسوبان إلى القمر: قرية بمصر. ونسبوه إلى المجمل وأنكر بعضهم ذلك؛ كذا حققه البلبيسي في الأنساب. وبسر بن سفيان القميري، بفتح القاف وكسر الميم. قال الرشاطي: كتب إليه النبي صلى الله عليه وسلم يدعوه إلى الإسلام؛ كذا قاله الحافظ في التبصير. قلت: وهو بسر بن سفيان بن عمرو بن عويمر بن صرمة بن عبد الله بن قمير، كان شريفا شاعرا، نسبه ابن الكلبي. وفي أصل الرشاطي: قمير، كزبير: حي من خزاعة، وهو قمير بن حبشية بن سلول. وفي أسد الغابة مثل ما عند بن الكلبي، ووافقه الهمذاني إلا أنهما ضبطاه كزبير. وقمير، كزبير: ماء يمان. والقمري، بالفتح: واد يصب جنوبي غمرة وشمالي الدبيل؛ كذا في مختصر البلدان. وقمير بن مالك بن سواد، كزبير: بطن من الأنصار.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.024 harfقَمِرَ
1 قَمِرَ ذ , aor. قَمَرَ , (S, A, K,) inf. n. قَمَرٌ, (S,) He, (a man, S, A, K, and an antelope, and a bird, TA,) and it, (a man's sight, A,) became dazzled (S, A, K) in the moonlight, (A,) or by snow, (S, A, K,) so that he could not see: (S, A:) he (an antelope) became deprived of his sight by the light of the moon, so that he was perplexed, and unable to see his right course. (IKtt.) ―
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.792 harfقَمَرَ
قَمَرَ I , ( n. ac. قَمْر 1 ),
a. Played, gambled.
b. I , U ( n. ac. قَمْر 1 ), Vanquished at play.
c. [ coll. ], Vanquished in disputing.
قَمِرَ
قَمِرَ A ( n. ac. قَمَر 4 ),
a. Was white.
b. Was snow-blind; was dazzled.
c. Was unable to sleep in the moonlight; was moon-struck.
d. Burst ( water-skin ).
قَاْمَرَ
قَاْمَرَ III ,
a. Played, gambled with.
b. [ coll. ],
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok28.397 harfقمر
قَمِرَ - يَقْمَرُ - قَمَر
قَمِرَ - يَقْمَرُ + الكائن أو الشيء: يكون ذا لون أبيض مضيء مشوب بكدرة
قَمَر: اسم فعل من " قَمِرَ - يَقْمَرُ ": وهو كذلك اسم آلة منه: ما " يَقْمَرُ " الأشياء: وهو اصطلاحاً اسم الكوكب المعروف، ويبدو أنه سمي بذلك لأنه يضفي على الأشياء ضوءاً أبيض مشوباً بكدرة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " شدة اللون ونصوعه بالضياء"،
Mücavir kökler33 mücavir (122 toplam)
- شمس
18 ortak ayet · Güneş demektir
- ليل
10 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- سخر
8 ortak ayet · Sahr kayalık sahadır
- نهر
9 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
- نجم
3 ortak ayet · Gezegen yıldızdır
- أجل
4 ortak ayet · İcl havuz demektir
- سرج
2 ortak ayet · Kandil demektir
- سمي
4 ortak ayet · Ad verilen
- جري
4 ortak ayet · Cariye yelkenli sandal demektir
- خلق
6 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- ولج
2 ortak ayet · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
- سمو
6 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
Geçtiği ayetler(26)
فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ
Ve aySabahı yarıp çıkarandır. Geceyi bir sükun, güneşi ve ayı da vakit ölçüsü kılmıştır. İşte bu; Aziz, Alim olanın takdiridir.
… عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ …
Ve ayMuhakkak ki sizin Rabbınız; gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş’a hükmeden Allah’tır. Gündüzü; durmadan kovalayan gece ile bürür. Güneş, ay ve yıldızlar O’nun emri ile müsahhar kılmışlardır. Bilin ki; yaratma da, emir de O’nundur. Alemlerin Rabbı olan Allah’ın şanı ne yücedir.
هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ مَا …
Ve ayGüneşi ziya ayı nur yapan, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için aya konak yerleri düzenleyen O’dur. Allah, bunları ancak hak ile yaratmıştır. Bilen insanlar için ayetlerini uzun uzadıya açıklar.
إِذْ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَاأَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ
Ve ayHani Yusuf babasına demişti ki: Babacığım, rüyamda on bir yıldızla, güneşi ve ayı gördüm. Gördüm ki onlar bana secde etmektedirler.
… عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ …
Ve ayAllah O’dur ki; gökleri gördüğünüz gibi yükseltmiş, sonra Arş’a hükmetmiştir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır. Bunların her biri belli bir süreye kadar hareket edecektir. İşleri yürütür. Rabbınızla karşılaşacağınıza kesin olarak inanmanız için ayetleri uzun uzun açıklar.
وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ
Ve ayDevamlı olarak yörüngelerinde yürüyen güneşi ve ayı size müsahhar kıldı. Geceyi ve gündüzü de size teshir etti.
وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
Ve ayGeceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin buyruğunuza verdi. Yıldızlar da O’nun buyruğu ile müsahhar kılınmıştır. Muhakkak ki bunda, akleden bir kavim için ayetler vardır.
وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ
Ve ayGeceyi ve gündüzü, güneşi ve ayı yaratan O’dur. Her biri bir yörüngede yüzer.
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ
Ve ayAndolsun ki; onlara: Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı müsahhar kılan kimdir? diye sorsan, elbette; Allah’tır, diyecekler. O halde neye, çevrilip döndürülüyorlar?
… فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا …
Ve ayGörmez misin ki; Allah, geceyi gündüze, gündüzü de geceye katar. Güneşi ve ayı buyruk altında tutar. Her birisi belirli bir süreye kadar akıp gider. Muhakkak ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قمر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هلل, نور, كوكب |
| Zıt Kök | شمس |
| Çekirdek Özet 1 | Donuk beyazlık, ay ışığı ve bu ışığın aydınlattığı kütle |
| Çekirdek Özet 2 | Belirli menzillerle geceyi aydınlatan ve takvimi kuran gök cismi |
| Çekirdek Özet 3 | Kozmik teshîr, matematiksel hesap ve nesnel zaman intizamı |
| Kritik Hata Riski | Ayı bağımsız bir ışık kaynağı veya kutsal bir güç sanmak; döngüsel hesap işlevini göz ardı etmek |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Döngüsel hareket, odaklanma ve belirli menzillerle sınırlanma |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Işığın yayılması, akıcı aydınlanma ve geceyi kuşatan fazlar |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Gökkubbede yükselme, tepede görünür olma ve belirginleşme |
| قمر | Belirli bir sınır ve döngü içinde toplanan ışığın gökte yükselerek yumuşak bir akışla yayılması | Harflerin birleşimi, gökyüzünde yükselen, sınırları ve evreleri belirli, aydınlığını geceye yayan beyaz kütle hareketini kurar |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Pürüzlü, donuk veya yeşile çalan beyazlık rengi; özellikle yaban eşeğinin sırtındaki veya buluttaki soluk beyaz renk; ayın üçüncü gecesinden sonra kazandığı parlak beyaz kütle hali |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ, ay ışığının aydınlığında avlanma ve aldatma anlamında kullanmıştır: تَقَمَّرَها شيخٌ عِشاءً فأصبحتْ / قُضاعِيَّةً تَأْتي الكواهنَ ناشِصا |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ömer b. Ebî Rebî‘a, ayın küçülüp inceldiği son demlerini tasvir etmek için kökün ism-i tasgîr formunu kullanmıştır: وقميرٍ بدا ابن خمسٍ وعشرينَ فقالت له الفتاتان قُوما |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’l-Aʿşâ.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde genel olarak ay kavramı için *y-r-ḥ (İbranice yārēaḥ, Fenikece yrḥ, Ugaritçe yrḥ, Akadca arḫu) veya *ś-h-r (Aramice ve Süryanice sahrā) kökleri yaygın biçimde kullanılırken, Arapça قمر kökü bu genel adlandırmadan ayrılarak semantik açıdan renk ve parlaklık niteliği üzerinden ayırt edici bir gelişim göstermiştir. Kökün Afro-Asyatik ve Güney Sami katmanındaki izdüşümleri, belirgin bir beyazlık, ay ışığı ve solgun parıltı anlam alanında yoğunlaşır. Güney Arabistan (Epigrafik Sabaice) yazıtlarında kökün ışık saçma ve dolunay bağlamlarıyla kesiştiği görülürken, Ge‘ez (Eski Habeşçe) dilinde güvercin rengi veya soluk beyazlık çağrışımı varlığını korur. Arapçada hilal evresinden sonra, özellikle üçüncü geceden itibaren gökte tam olarak beliren, pürüzsüz ziyânın aksine geceye dingin bir nur veren beyaz gök kütlesi bu kökle adlandırılmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Leslau (Comparative Dictionary of Ge'ez), Lane’s Lexicon, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Donuk beyazlık, ay ışığı ve bu ışıkta avlanma | Bulanık beyaz renkten (kudra ile karışık beyazlık) hareketle ayın üçüncü gecesinden itibaren gökteki cisme isim verilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve epigrafik bağlar | Kuzeybatı Sami dillerindeki yaygın ay köklerinden farklı olarak Güney Arapça ve Habeşçe kollarında parlaklık ve renk tonu üzerinden özelleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda güvenilir ve spekülasyondan uzak bir ortak kök biçimi tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قمر | Anlamlı | Beyazlık ve ay | Gökteki ay, donuk beyazlık, ay ışığında avlanmak veya aldatmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قرم | Anlamlı | Isırma, kabuk soyma, üstünlük | Ağaç kabuğunu kemirmek; damızlık aygır deve veya kabilenin önderi | Kur'an'da geçmez; çekirdekteki öne çıkma ve kavrama ile ilgilidir |
| مقر | Anlamlı | Acılık, ekşilik, tuzlu suya yatırma | Sabır otu gibi acı tat; balığı tuzlu suda bekletme | Kur'an'da geçmez |
| مرق | Anlamlı | Delip geçme, hızla çıkma | Okun avı delip hızla fırlaması; dinden hızla çıkmak; çorba suyu | Kur'an'da geçmez |
| رقم | Anlamlı | Çizme, yazma, damgalama | Yazılmış kitap, alamet koyma, kumaşa nakış yapma | Kur'an'da geçer; iz bırakarak belirgin kılma yönüyle örtüşür |
| رمق | Anlamlı | Göz ucuyla bakma, son hayat belirtisi | Hafifçe göz ucuyla bakmak; can çekişirken kalan son nefes | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قمر | Merkez | Gece ışığı ve döngüsel gök cismi | Yansıtıcı, soğuk ve aşamalı beyaz ışığıyla geceyi aydınlatan kütle | Belirli menzilleri olan, evre evre değişen ve takvim hesabı sunan gök cismi |
| شمس | Zıt | Gündüz ışığı ve bizzat ısı/ışık kaynağı | Bizzat yakıcı ışık (ziyâ) ve hararet kaynağı iken, kamer yansıtılmış nur taşır | Gündüzü kuran, bizzat yakan ve tekdüze dönen ana gök kütlesi |
| هلل | Komşu | Ayın ilk evresi ve başlangıç | Ayın ilk bir iki gecesindeki ince hilal halidir; kamer ise dolmaya başladığı andır | Zaman başlangıcını duyuran ince yay biçimi |
| نور | Komşu | Aydınlık ve ışıma | Genel anlamda aydınlatıcı unsurdur; kamer ise bu nurun gökteki somut taşıyıcısıdır | Ziyadan farklı olarak yakıcı olmayan yumuşak aydınlık |
| كوكب | Komşu | Gezegenler ve yıldız kütleleri | Noktasal parlaklık gösteren gök cisimleridir; kamer ise geniş yüzeyli ve menzillidir | Gökyüzünü bezeyen ve yön bulduran diğer gök kütleleri |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قمر | Gökteki ay kütlesi ve soğuk beyaz ışık | Dolunay ve döngüsel ay evrelerini kapsayan temel gök cismi adı | Kesin |
| Latince | Luna | Ay, ay ışığı | Yalnızca gök cismini ve dişil gece sembolizmini karşılar; kökün donuk beyazlık ve avlanma türevlerini içermez | Güçlü |
| İngilizce | Moon, lunar body | Ay, kamerî gök cismi | Astronomik gök cismini ve evrelerini karşılar; kökün renk (soluk beyazlık) ve kumar türevlerini dışarıda bırakır | Kesin |
| Almanca | Mond | Ay | Astronomik kütleyi ve periyodik takvim döngüsünü karşılar; Arapçadaki pürüzlü beyazlık çağrışımını taşımaz | Kesin |
| Fransızca | Lune | Ay | Gece ışığını ve gök cismini verir; kökün erken dönem Arapçasındaki avcılık ve ışık aldanması türevlerini kapsamaz | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْقَمَرَ / وَالْقَمَرَ | Zaman ölçüsü ve takvim aracı (menziller) | Kozmik intizam, yılların sayısı ve takvim hesabı bağlamı; Yûnus 10:5, Yâsîn 36:39, er-Rahmân 55:5 |
| الْقَمَرَ / لِلْقَمَرِ | Allah'ın emrine boyun eğdirilmiş (müsahhar) bir ayet | Kozmik tevhid ve aya secde edilmemesi uyarısı; el-A'râf 7:54, en-Nahl 16:12, Fussilet 41:37 |
| وَقَمَرًا / الْقَمَرَ | Yansıtıcı yumuşak ışık (nûr) kaynağı | Güneşin ziyâ, ayın ise aydınlatıcı bir nûr kılındığı yaratılış bağlamı; Furkân 25:61, Nûh 71:16 |
| اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ / وَخَسَفَ الْقَمَرُ | Kıyamet alameti ve kozmik çöküş işareti | Ayın yarılması mucizesi veya ışığının sönüp güneşle birleştirilmesi bağlamı; el-Kamer 54:1, el-Kıyâme 75:8-9 |
| وَالْقَمَرِ | Üzerine yemin edilen azametli kozmik şahit | İlahî kudretin büyüklüğüne ve gece-gündüz dengesine yemin bağlamı; el-Müddessir 74:32, el-İnşikâk 84:18, eş-Şems 91:2 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmik intizam ve tevhid delili (hudûs ve teshîr) | Ayın bir yörüngeye ve hesaba boyun eğdirilmiş olması; şirk unsuru veya ilah olamayacağı | Teshîr, inşikak ve kozmik nizam kavramları |
| Fıkıh | İbadet vakitlerinin ve takvimin tespiti (hilal ve rüyet) | Ay döngüsünün oruç, hac ve iddet gibi şer'i hükümlere esas teşkil etmesi; hesap ile rüyet ilişkisi | Kamerî takvim, menziller ve vakit tayini |
| Tefsir | Ziyâ ve nûr ayrımı, menziller ve inşikaku'l-kamer | Güneş ile ay arasındaki ışık farkı, ayın menzilleri ve kıyamet bağlamındaki yarılma mucizesi | Kozmik ayetlerin hikmeti ve mucize boyutu |
| Hadis | Rüyet-i hilal, küsûf/husûf ve rüyetullah tasviri | Ay tutulmasının ölüm veya doğumla bağının olmaması; müminlerin Rablerini dolunayı görür gibi görecekleri | Küsûf namazı, tevhid ve rüyetullah tasviri |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik tevhid ve ibadet bilinci | Boyun eğdirilmiş ilahî nişane (ayet-i müsahhara) | İlahlaştırılmayı reddedip yaratıcıya işaret etme | Ay doğrudan secde edilen bir güç değil, insana hizmet eden ve Allah'a secde eden bir kuldur (Fussilet 41:37) | Kesin |
| İlmi | Astronomi, matematik ve takvim bilimi | Döngüsel hareket ve menzil cetveli | Zamanın ve hesaplamanın objektif ölçütü olma | Ayın menzilleri matematiksel zaman ve takvim tayini için evrensel bir cetvel işlevi görür (Yûnus 10:5) | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal düzen ve ortak zaman birliği | Evrensel takvim ve ortak senkronizasyon | Bütün insanlık için açık ve manipüle edilemez zaman standardı | Kamerî döngü, otoritelerin takvim tahrifini engelleyen nesnel ve kamusal bir referanstır | Güçlü |
| İktisadi | Borç, vade, ziraat ve akit süreleri | Vade belirleme ve periyodik ölçü | İktisadi yükümlülüklerin zamanlamasını kesinleştirme | Borçlanma, kira ve zekat gibi mali alanların vade sınırları ay takvimiyle belirlenir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Periyodik fonksiyon ve döngüsel yörünge dinamiği (dalga/faz modeli) | Ayın evreleri, matematikteki sinüzoidal dalgalar ve periyodik faz geçişleri gibi düzenli aralıklarla kendini tekrar eden kapalı yörünge mekaniğiyle örtüşür | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kolektif zaman algısı ve kurumsal periyodisite | İnsan topluluklarının ritüellerini, sosyo-ekonomik döngülerini ve ortak hafızalarını belirli aralıklarla tazeleyen senkronizasyon yapısıyla eşyapısaldır | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kameri yalnızca romantik veya mitolojik bir gece unsuru saymak; fonksiyonel takvim boyutunu ve güneşle olan matematiksel tamamlayıcılığını göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Ay, göklerin ve yerin teshîr nizamı içinde matematiğin (hisâb), takvimin, menzillerin ve kozmik teslimiyetin taşıyıcısı, güneşin ziyasına mukabil nûr ile dengelenmiş bir ölçüdür |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ay ile güneş arasındaki niteliksel ve işlevsel ayrımın (ziyâ-nûr) fark edilmemesi; Kur'an'daki nesnel zaman ve hesap tasavvurunun keyfi yorumlara açık hale gelmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tevhid inşasında gök cisimlerinin ilahlaştırılmasını engellemek, evrendeki hareketin matematiksel bir takdir (hisâb) olduğunu ortaya koymak ve insan hayatını nesnel bir zaman ölçüsüne bağlamak için merkezî önem taşır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmik nizam, yaratılış ve teshîr ayetlerinde (Yûnus 10:5, Yâsîn 36:38-40), tevhid ve ibadet bağlamlarında (Fussilet 41:37, el-En'âm 6:77-78), kıyamet sahnelerinde (el-Kıyâme 75:8-9, el-Kamer 54:1) ve kozmik yeminlerde (eş-Şems 91:2, el-Müddessir 74:32). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayın veya yıldızların metafizik birer kader belirleyici güç olduğu batıl inancını yıkar; onların da yaratılmış, sınırlandırılmış ve insana hizmet için emre amade kılınmış birer ilahî memur olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDonuk beyazlık; gökyüzünde belirli menzillerle hareket eden, ışığı yansıtan kütle.
- Soyut anlamPeriyodik döngüsellik, düzenli zaman hesabı, yansıtılmış aydınlık ve teshîr edilmiş intizam.
- Sistematik karşılıkZamansal koordinat sistemi; evrensel periyotlarla insan eylemlerini ve doğa olaylarını senkronize eden kozmik ölçü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde ayın kapalı yörüngesini, açısal konumu (menzilleri), açısal hızı ve tam bir kamerî periyodu temsil eder. ise ayın aydınlanma fazını gösterir; fonksiyonun periyoduyla kendini tekrarlaması (), kökün Kur'an'da temsil ettiği düzenli, matematiksel, şaşmaz döngüsellik ve zaman hesabı niteliğini matematiksel olarak ifade eder.