مرأ
م - ر - أ
KÖK- 38 geçiş
- 37 ayet
- 21 sîga
- 11 sözlük
Mer’, “merve”den dönüşmüştür. Sert taş demektir. İnsanın kişiliğine işaret etmek için istiare edilmiştir. Mer’e kadın kişi demektir. Merve ve mer’e çocukları da içine alır. Ama recul sadece savaşçı erkekler için kullanılır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: مرء
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Mer’, “merve”den dönüşmüştür. Sert taş demektir. İnsanın kişiliğine işaret etmek için istiare edilmiştir. Mer’e kadın kişi demektir. Merve ve mer’e çocukları da içine alır. Ama recul sadece savaşçı erkekler için kullanılır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.922 harfباب الرّاء والميم و و ا ي ء معهما
ر و م، و ر م، م و ر، ر م ي، ر ي م، م ر ي، م ي ر، ي م ر، ر أ م، أ ر م، م أ ر، أ م ر، م ر أ مستعملات
روم:
الرَّوْمُ: طَلَبُ الشَّيْءِ. والمَرامُ: المَطْلَبُ. رام يروم روماً ومراما: طَلَبَ.
ورم:
الوَرَمُ: مَعروفٌ، وقد وَرِمَ يَرِم وَرَمأ فهو وارمٌ.
ومَوْرِمُ الأضراس: أصول مَنابتها.
مور:
المَوْرُ: المَوْجُ.. والمَوْزُ: مصدر مار يمور، وهو الشّيء يَتَرَدَّدُ في
باب الرّاء والميم و و ا ي ء معهما ر و م، و ر م، م و ر، ر م ي، ر ي م، م ر ي، م ي ر، ي م ر، ر أ م، أ ر م، م أ ر، أ م ر، م ر أ مستعملات روم: الرَّوْمُ: طَلَبُ الشَّيْءِ. والمَرامُ: المَطْلَبُ. رام يروم روماً ومراما: طَلَبَ. ورم: الوَرَمُ: مَعروفٌ، وقد وَرِمَ يَرِم وَرَمأ فهو وارمٌ. ومَوْرِمُ الأضراس: أصول مَنابتها. مور: المَوْرُ: المَوْجُ.. والمَوْزُ: مصدر مار يمور، وهو الشّيء يَتَرَدَّدُ في عَرض كالدّاغِصة في الرُّكْبة. والبَعير يَمُورُ عَضُداه، إذا تردّدا في عَرْض جنبيه. والطَّعْنة تمورُ، إذا مالت يَميناً أو شِمالاً. والدّماءُ تمورُ في وَجْهِ الأَرْض، إذا انصبّت فتردّدتْ. وانمارت لبدة الفَحْل، وعَقِيقةُ الجَحْش، إذا سَقَطَتْ عنه أَيّامَ الرَّبيع. وكلّ طائفةٍ منه: موّارة، قال: فانْمار عنهنّ مُواراتُ المِزَقْ والمَوْزُ: تُرابٌ وجَوْلانٌ تَمورُ به الرِّيحُ. وفي القرآن: "يوم تَموُرُ السّماء موراً. وناقة موّارةٌ: سريعةٌ في سَيْرها. والفَرَسُ يكونُ موّارَ الظَهر، قال: على ظَهْر مَوّارِ المِلاطِ حِصانِ رمي: رَمَى يَرْمي رَمْياً فهو رامٍ، قال تَعالَى: "وما رَمَيْتَ إذْ رَمَيْتَ ولكنّ اللَّه رَمَى. والرَّمِيُّ: قِطَعٌ صِغارٌ من السَّحاب رِقاقٌ، قدرُ الكفِّ، أو أكبر شيئاً، والجميع: الأرماء. وأَرْمَى فلانٌ في هذا الشَّيء، أي: زاد فيه، قال: وأَسْمَرَ خِطِّيّاً كأنّ كُعُوبَهُنَوَى القَسْبِ قد أَرْمَى ذراعاً على العَشْرِ والرِّماءُ: الرِّبا، والارتماء: أن يَتَرامَى الشّيء بين الشَّيئين. والمِرْماةُ: السَّهْمُ الّذي يُتَعَلَّمُ به الرَّمْي وفي الحديث: لو أنّ أَحَدَكُمْ دُعي إلى مِرْماتَيْنِ لأجاب، وقد يُفَسَّر بأنّهما: ما بين ظلفي الشّاة، وليس بمعروف. والرَّميّة: الصَّيْد الذي تَرميه فتَصْرَعُه ذكَراً كان أو أنثى، قال امرؤ القَيْس: فهو لا تَنْمِي رَمِيَّتُـهُ ما له لا عُدَّ من نَفَرِهْ ريم:
الرَّْمُ: البَراح، والفعل: رام يَرِيم، وتقول: ما يَرِيمُ يَفْعَلُ كذا، أي: ما يَبْرَحُ. والرَّيْمُ: اسم لما يروم من الأشياء كلها. والرَّيم: أنْ يُقْسَم الجَزور على أجزاء يُسَوَّى بَيْنَها، فما فضل في يد الجزّار من قطعة لحم، أو عَظْم فتلك الفضلة: الرَّيم، قال: وكنتم كعَظْمِ الرَّيْمِ لم يَدْرِ جـازِرٌ على أيّ بَدْأَي مَقْسِمِ اللَّحْم يُجْعَلُ. وقال العجّاج: بالرَّيْمِ والرَّيْمُ على المَزْجُورِ أي: من زُجِرَ فعليه الفضل، وكانوا في زَمَن الحجّاج يَسْتقرِضونَ على أُعْطياتِهِمْ فإِذا كان على الرَّجُلِ في عَطائِهِ فَضْلٌ قيل له: عليك رَيْمٌ، أي: دَيْنُك أكثرُ من عَطائِك، قال المخبّل: فأَقعِ كما أَقْعَى أبوكَ على اسْتِهِ يَرَى أنّ رَيْماً فَوْقَه لا يُعادِلُـهْ مري: المريّ، بلا همز: النّاقةُ الكثيرةُ اللَّبَن، قال: إذا ما مَرِيّ الحَرْب قلّ غزارها والمَرْيُ، بالتَّخْفيف: مَسْحُكَ ضَرْعَ النّاقة تمريها بيدك كي تَسْكُنَ للحَلب. والرِّيحُ تمري السَّحاب مَرْياً.. والمُرِيّ: معروف. والمِرية: الشّكّ في الأمر، ومنه: الامتراء والتّماري في القرآن، يقالُ: تَمارَى يَتَمارَى تَمارِياً وامترى امتراء، إذا شكّ. مير: المِيرة بلا همز: جَلْب القَوْم الطّعامَ للبَيْع، وهم يَمْتارونَ لأَنْفُسِهِمْ، ويَمِيرُونَ غَيْرَهم ميراً. يمر: اليامور من دَوابِّ البحر، يجري عليه الحكم إذا صيد في الحَرَم. رأم: الرَّأْم، مهموز: هو البَوّ، قال: كأُمّهات الرّأم أو مطافلا وقد رَئِمَتْهُ رَأْماً ورَأَماناً فهي رائمٌ ورؤوم. وأرأمناها، أي: عَطَفْناها على رأمٍ، والنّاقةُ رَؤُومٌ رائمة. والآرام: الظِّباءُ البيض، واحدها: رِئْم. والروائم في وصف الدِّيار: الأَثافيُّ، لأنّها قد رَئِمَتِ الرّماد. ورَئِمَ الجُرحُ رِئماناً، إذا انضمّ فوه للبُرْء. وكلّ من أَحَبَّ شيئاً وأَلِفَهُ فقد رَئِمَهُ. أرم: الأَرامُ: مُلْتَقَى قبائل الرَّأْس، وبذلك سَمِّي الرّأس الضَّخْم مُؤَرَّماً... وبيضةٌ مُؤَرَّمة: واسعة الأعلى. والأَرَمِيُّ: من أعلام قوم عاد، كانوا يَبْنونه كهيئة المنارة، وكهيئة القُبُور، قال أبو الدُّقَيْش: الأُروم: قبور عاد، وكذلك الإرَم، قال: بها أُرُومٌ كهوادي البُخْتِ ويقال: ما بها إرم، أي: ما بها أحدٌ. وإِرَم كان أبا عادٍ الأُولى.. والأَرُومةُ: أصلُ كُلِّ شجرة. وأصل الحَسَب: أُرُومَتُهُ، والجميع: أَرومٌ وأَرُومات. وأَرومُ الأضراس: أُصولُ منابتها. والأُرُومةُ، بضمّ الألف: غلط، لأنّها اسمٌ واحِد، ولا يَجيءُ اسمٌ واحدٌ على فُعُولةٍ إلاّ في المَصادِر. والأُرَّم: الحجارة هكذا جمع. قال: يَلُوكُ من حَرْدٍ عليّ الأُرَّما ويقال: بل الأرّم: الأضراس، يقال: إنّه لَيَحْرُق عليه الأُرَّمَ، قال: أُخْبِرْتُ أحماء سُلَيْمَى إنّما باتوا غِضاباً يَحْرُقون الأُرَّما مأر: المِئْرة: العداوة، وجَمْعُها: المِئَر.. ماءَرْتُ بين القَوْم مُماءَرةً، أي: عادَيْتُ. وامْتَأَرَ فلان على فلان، أي: احْتَقَدَ. أمر: الأَمْرُ: نقيضُ النَّهي، والأمرُ واحدٌ من أمور النّاس. وإذا أَمَرْتَ من الأمر قلت: اؤْمُرْ يا هذا، فيمن قرأ: "وأْمُرْ أهلك بالصّلاة".
لا يُقال اُؤْمُرْ ولا اُؤْخُذ منه شَيْئا، ولا اُؤْكُل، إنّما يُقالُ:: مُرْ وخُذْ وكُلْ في الابتداء بالأمر، استثقالاً للضَّمَّتين، فإِذا تقدم قبل الكلام واوٌ أو فاءٌ قلت: وأْمُرْ، فَأْمُرْ، كما قال عز وجلّ-: "وأْمُر أهلك بالصّلاة"، فأمّا كُلْ من أَكَلَ يَأْكُلُ فلا يكاد يُدْخلون فيه الهمزة مع الفاء والواو، ويقولون: وكُلا وخذا، وارفعاه فكُلاهُ، ولا يَقُولونَ فأْكلاه.. وهذه أحرف، جاءتْ عن العَرَبَ نوادرُ، وذلك أنّ أكثر كلامها في كُلّ فِعْلٍ أوّله همزة مثل: أَبَل يأبِلُ، وأَسَرَ يأسِرُ أن يكسروا يَفْعِلُ منه وكذلك أَبَق يأبِق، فإِذا كان الفِعْلُ الذي أوّلُهُ همزة ويَفْعِلُ منه مكسوراً مردوداً إلى الأمر قيل: اِيسِرْ يا فلانُ، اِيبِقْ يا غلام، وكأنّ أَصْلَهُ اِئْسِر بهمزتين فكرهوا جَمْعاً بين هَمْزَتَيْنِ، فحوّلوا إحداهما ياءً إذ كان ما قَبْلَها مكسوراً، وكان حقّ الأمر من أَمَرَ يأمُرُ أن يُقال اُؤْمُرْ اُؤْخُذ، اُؤكُلْ بهمزتين فتُرِكَتِ الهمزةُ الثّانية وحُوّلت واواً للضّمّة فاجتمع في الحرف ضمّتان بينهما واوٌ والضّمّة من جنس الواو، فاسْتَثْقَلَتِ العربُ جمعاً بين ضمّتين وواو فطَرَحوا همزة الواو، لأنّه بقي بعد طرحها حرفان فقالوا: مُرْ فلاناً بكذا وكذا، وخذ من فلانٍ وكُلْ، ولم يقولوا: اُكُلْ ولا اُمُرْ ولا أُخُذْ، إلاّ أنّهم قالوا في أَمَرَ يأمُرُ إذا تقدّم قبل أَلِفِ أَمْرِهِ واوٌ أو فاءٌ أو كلامٌ يتّصِلُ به الأمر من أَمَرَ يأْمُرُ، فقالوا: الْقَ فلاناً وأْمُره فردُّوه إلى أَصْلِهِ. وإنّما فعلوا ذلك لأنّ ألف الأمر إذا اتّصلت بكلام قبلها سقطتِ الأَلِفُ في اللفظ، ولم يفعلوا ذلك في كُلْ وخُذْ إذا اتّصل الأَمْرُ بهما بكلام قبله، فقالوا: الْقَ فُلاناً وخُذْ منه كذا، ولم نَسْمَعْ وأْخُذْ كما سمعنا وأْمُرْ. قال الله تعالى: "وكُلا منها رَغَداً" ولم يقل: وأْكُلا. فإِن قيل: لِمَ ردّوا مُرْ إلى أصلها ولم يَرُدُّوا وكُلا، ولا وخُذْ قيل: لسَعَة كلامِ العَرَب، وربّما ردّوا الشّيء إلى أَصْلِهِ، وربّما بنوه على ما سبق، وربما كتبوا الحرف مهموزاً، وربّما تركوه على ترك الهمزة، وربّما كتبوه على الإدغام وكلّ ذلك جائزٌ واسِعٌ. والأَمِرة: البَرَكة. وامرأة أَمِرةٌ، أي: مباركة على زَوْجها. وأَمِرَ الشَّيء، أي: كَثُرَ. والإِمَّرة: الأُنْثَى من الحُمْلان.. والإمَّرُ الضَّعيف من الرِّجال، قال امرؤ القيس: ولست بذى رَثْيَةٍ إمَّـرٍ إذا قِيد مُسْتَكْرَها أصحبا والإمْرةُ الإمارة، وهو أمير مُؤَمّر. والأَمارُ: الموعد، قال: إلى أمارٍ وأمارٌ مدّتي وأَمِرَ وَلَدُها، أي: كَثُر ما في بَطْنها.. وأَمِرَ بنو فلانٍ أمارة، أي: كثروا وكَثُرَتْ نَعَمُهم. مرء: المَريء: رأس المَعِدَة والكَرِش اللاّزق بالحُلْقُوم. وهو مجرى الشّراب والطّعام، وهو أحمرُ مُسْتطيلٌ جوفُه أبيض. ومريء الطّعام أضيق من الحُلْقُوم. والمُرُوءةُ: كمالُ الرُّجوليّة، وقد مَرُؤَ الرّجل، وتمرّأ إذا تَكَلَّف المُروءةَ، وهو مريءٌ بيِّنُ المروءة. ومَرُؤَ الطّعام، وهو مريءُ بيِّنُ المَراءَةِ. ويقال: ما كان الطّعام مريئاً، وقد مَرُؤَ مَراءةً، واستمرأ، وهذا الشّيءُ يُمْرِئني الطّعام. والمرأة: تأنيث المَرْء: ويُقالُ: مَرَة بلا ألف.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.546 harfمَرُؤَ الطَعامُ يَمْرُؤُ مَراءةً: صار مَريئاً، وكذلك مَرِئَ الطعامُ. قال الأخفش: هو كما تقول فَقُهَ وفَقِهَ، يَكسِرون القاف ويضمونها. قال: ومَرَأَني الطَعامُ يَمْرَأُ مَرَاءةً، قال: وقال بعضهم: أمْرَأَني الطعام. وقال الفراء: يقال هَنَأَني الطَعامُ ومَرَأَني، إذا أتْبَعوها هَنَأني قالوها بغير ألفٍ وإذا أفْرَدوها قالوا أمْرَأَني. وهو طعامٌ مُمْرِئٌ. ومَرِئْتُ الطَعامَ: اسْتَمْرَأتُهُ. والمُروءَةُ:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok33.014 harfر م ( وايء )
أمر ، رمى ، رام ، ريم ، مري ، مار ، مور ، مرأ ، أرم ، مرو ، ورم .
رمى : اللَّيث : رَمَى يَرْمِي رَمْياً ، فهو رامٍ ؛ وقال الله تعالى : ( وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَاكِنَّ اللَّهَ رَمَى ) ( الأنفال : 17 ) .
قال أبو إسحاق : ليس هذا نَفْي رَمْي النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ولكنّ العرب خُوطبت بما تَعْقل .
ويُروى أنّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قال لأبي بكر : ناوِلْني كَفّاً مِن
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.602 harf(باب الميم والراء وما يثلثهما)
(مرز) الميم والراء والزاء أصلٌ يدلُّ على تقطيع شيءٍ وخَدْشه. ومرَزَتِ المرأةُ العجينَ: قطّعته، وكلُّ قطعةٍ مَرْزَةٌ. ويقولون في القياس على هذا: امتَرزَ عِرْضَه، إذا نال منه. ومَرز جِلدَه: خَدَشَه.
(مرس) الميم والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مُضامَّةِ شيءٍ لشيءٍ بشِدّةٍ وقُوّة.
منه المَرَس: الحَبْل، سمِّيَ لتمرُّسِ قُواهُ بعضِها ببعض، والجمع أمراس ومَرِسَ الحبلُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR293 harf- يقال: مرء، ومرأة، وامرؤ، وامرأة. قال تعالى: ﴿إن امرؤ هلك﴾ [النساء/ 176]، ﴿وكانت امرأتي عاقرا﴾ [مريم/5]. والمروءة: كمال المرء، كما أن الرجولية كمال الرجل، والمريء: رأس المعدة والكرش اللاصق بالحلقوم، ومرؤ الطعام وأمرأ: إذا تخصص بالمريء لموافقة الطبع، قال تعالى: ﴿فكلوه هنيئا مريئا﴾ [النساء/4].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR409 harfم ر أ
هو امرؤ صدق وهي امرأة سوء.
وفيه مروءة وهي كمال الرجولية وقد مرؤ فلان وتمرّأ.
وفلان يتمرّأ بنا أي يطلب المروءة بنقصنا وعيبنا وهو متمرّيء بنا.
ومريء الرجل ورجلت المرأة أي صار كالمرأة وصارت كالرجل.
وطعام مريء وقد مرؤ مراءة وهنأني الطعام ومرأني وأمرأني واستمرأت الطعام وهذا مما يمريء الطعام ونزل الطعام والشراب في المريء وهو فم المعدة.
وفي حديث الأحنف يأتينا ما يأتينا في مثل مريء
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.715 harfالـمُرُوءة: كَمالُ الرُّجُولِيَّة.
مَرُؤَ الرجلُ يَمْرُؤُ مُرُوءة، فهو مَرِيءٌ، على فعيلٍ، وَتمَرَّأَ، على تَفَعَّلَ: صار ذا مُروءة. وتَمَرَّأَ: تَكَلَّفَ الـمُروءة. وتَمَرَّأَ بنا أَي طَلَب بإِكْرامِنا اسم الـمُروءة. وفلان يَتَمَرَّأُ بنا أَي يَطْلُبُ المُروءة بنَقْصِنا أَو عيبنا. والـمُرُوءة: الإِنسانية، ولك أَن تُشَدّد. الفرَّاءُ: يقال من الـمُرُوءة مَرُؤَ الرجلُ يَمْرُؤُ مُرُوءة، ومَرُؤَ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.259 harfمرؤ الرجل ككرم يمرؤ مروءة بضم الميم فهو مريء على فعيل كما في الصحاح أي ذو مروءة وإنسانية. وفي العباب: المروءة: الإنسانية وكمال الرجولية. ولك أن تشدد، قال الفراء: ومن المروءة مرؤ الرجل. وكتب عمر بن الخطاب إلى أبي موسى: خذ الناس بالعربية، فإنه يزيد في العقل ويثبت المروءة. وقيل للأحنف: ما المروءة? فقال: العفة والحرفة. وسئل آخر عنها فقال: هي أن لا تفعل في السر أمرا وأنت تستحيي أن تفعله جهرا. وفي شرح
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.421 harfMadde başı: مرءمَرَأَ
مَرَأَ A ( n. ac. مَرَاْءَة 22t ),
a. Was wholesome, nutritious ( food ).
b. Agreed with, nourished.
c. ( n. ac. مَرْء 1 ), Ate.
d. Inivit.
مَرِىَ
mariY^a A ( n. ac. مَرَاْءَة 22t ),
a. see supra (a) .
b. Was like a woman.
c. see X (a) .
مَرُؤَ
مَرُؤَ U ( n. ac. مَرَاْءَة 22t ),
a. see I (a) .
b. Was healthy, salubrious ( country ).
c. ( n. ac. مُرُوْءَة [ مُرُوْءَة 27t
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.284 harfMadde başı: مرءمرء
مَرَأَ - يَمْرَأُ (مَرِئَ - يَمْرَأُ) - مَرِيْئ - مَرِيْئَاً
مَرَأَ - يَمْرَأُ (مَرِئَ - يَمْرَأُ) + شيء + كائناًً: يلذه ويهنأه وخاصة من حيث سهولة البلع والهضم على الكائن
مَرِيْئ: على وزن " فعيل ": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " مَرأَ - يَمْرأ ": صفة للشيءالذي يكون سهل الهضم والبلع، ولذيذ الطعم
مَرِيْئَاً: حال من " مَرِيء ": بشكل يؤدي إلى
Sîgalar(21)
- امْرِئٍKişi(افْعِلٍ)×5
- امْرَأَةُKadın(افْعَلَةُ)×4
- امْرَأَتَهُOnun karısı(افْعَلَتَهُ)×4
- الْمَرْءُKişi(الْفَعْلُ)×2
- الْمَرْءِKişi(الْفَعْلِ)×2
- امْرَأَةٌKadın(افْعَلَةٌ)×2
- امْرَأَةَKadın(افْعَلَةَ)×2
- امْرَأَتَكَSenin karın(افْعَلَتَكَ)×2
- امْرَأَتِيBenim karım(افْعَلَتِي)×2
- وَامْرَأَتُهُVe onun karısı(وَافْعَلَتُهُ)×2
Mücavir kökler85 mücavir (282 toplam)
- غبر
5 ortak ayet · Ğubar, Toz demektir
- عقر
3 ortak ayet · “Akv” derinin zedelenmesinden oluşmuş yaradır
- لوط
4 ortak ayet · “Liyat” sıva harcı demektir
- نجو
5 ortak ayet · Özel konuşmak
- نصف
2 ortak ayet · Yarısı
- أهل
5 ortak ayet · Hilal yeni ay demektir
- أخو
4 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
- ولد
4 ortak ayet · “Yavru” demektir
- قول
17 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- خطب
2 ortak ayet · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
- كون
15 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- غلم
2 ortak ayet · Ğulam, Genç, delikanlı demektir
Geçtiği ayetler(37)
… تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ …
KişiDoğrusu uydurulmuş bir yalanla gelenler, içinizden bir zümredir. Bunu kendiniz için kötü sanmayın. O, sizin için hayırlı olmuştur. O kimselerden her birine kazandığı günaha karşılık ceza vardır. En büyük azab da içlerinden elebaşılık yapanındır.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ
Kişiİman edip de soyları da imanda kendilerine tabi olanlar; onlara, soylarını da kattık. Onların işlediklerinden hiç bir şey eksiltmedik. Herkes kazandığı ile bağlıdır.
أَيَطْمَعُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٍ
KişiOnlardan herkes Naim cennetine konulacağını mı umuyor?
بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتَى صُحُفًا مُنَشَّرَةً
KişiHayır, onlardan her biri, önüne açılıvermiş sahifeler verilmesini ister.
لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ
KişiO gün; herkesin kendisine yeter bir işi vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مرأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أنس, بشر, رجل |
| Zıt Kök | وحش |
| Çekirdek Özet 1 | Boğazdan pürüzsüzce geçip bedene uyum sağlayan besin ve insanın fıtri özü |
| Çekirdek Özet 2 | Hukuki ve ahlaki sorumluluk taşıyan yalın insan teki ile onun erdem kapasitesi |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal cinsiyet ve biyolojiden önce gelen şahsiyet, ehliyet ve mürüvvet zemini |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca kadın veya biyolojik cinsiyet eşi olarak daraltıp taşıdığı şahsiyet ve ehliyet boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مر | Geçiş, akışkanlık, hareket ve bir halden diğerine intikal etme | أ | Ham akış ve sürtünme hareketini insanın iç organlarına ve sindirime uygun pürüzsüz bir kabule, oradan da insanın içsel kıvamına ve ahlaki şahsiyetine dönüştürmüştür; nitekim aynı çekirdeği taşıyan مرج serbestçe akıp karışmayı, مرح taşkınca salınmayı, مرد pürüzsüzleşip soyutlanmayı, مرر ise akıp gitmeyi ifade eder. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Akışkanlık, içsel uyum, bedene giren ve hayat veren temel sıvı öğe |
| ر | İnsan başı | Bilinç, irade, bedenin ve toplumun en üst yönlendirici merkezi |
| أ | Öküz başı | Başlangıç gücü, öncülük, bireysel varoluşun ham kudreti ve teki temsil etmesi |
| مرأ | Akış, iradi merkez ve bireysel gücün birleşimi | Bireyin iç dünyasıyla dışsal varoluşunun pürüzsüzce uyuşması, sindirilen gıdanın bünyeye veya ahlaki erdemin insan şahsiyetine yerleşerek onu kamil bir fert kılması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yutulan lokmanın ve içeceğin boğazdan (yemek borusu / مريء) zorlanmadan, pürüzsüzce, bedene afiyet ve hafiflik vererek mideye inmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays ve Tarafe gibi erken şairlerin adlarında ve beyitlerinde kişi, soylu fert ve erdemli insan manasında unvanlaşmış olarak şahıs adı ve niteliği şeklinde kullanılmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Ahnef b. Kays’a mürüvvetin ne olduğu sorulduğunda iffet ve meslek cevabını vermiş, Hz. Ömer de Ebu Musa el-Eş‘arî’ye yazdığı mektupta insanlara Arapçayı öğretmesini, çünkü bunun aklı artırıp mürüvveti pekiştireceğini ifade etmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde مرأ kökü, hem fiziksel sindirim ve boğaz kanalını hem de hiyerarşik ve insani şahsiyeti adlandıran iki temel kolda tezahür eder. Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde bu kök veya fonetik varyantları doğrudan efendi, bey, hür insan ve kişi manalarına bağlanır. Klasik Süryanicede yer alan ve efendi, saygıdeğer kişi, rab anlamına gelen kelime ile Palmira ve Nabatî kitabelerindeki unvan kullanımları Arapçadaki fert, kişi ve erdemli insan anlamına gelen kelimelerle doğrudan akrabadır. Arapça bu kökte hem yemek borusu ve afiyetle sindirilme anlamını korumuş hem de bunu insanın ahlaki kıvamı, kemali ve hür iradeli fert oluşu anlamına doğru genişletmiştir. İbranice ve Aramice katmanında kökün hür fert ve saygın kişi boyutu öne çıkarken, Arapçada kök hem erkeğe hem kadına ad teşkil edecek biçimde şahsiyet merkezli bir cinsiyet ikiliğine kavuşmuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Boğazdan kayıp gitme, mideye uyma, şahsiyet bulma | Lokmanın bedene uygunluğu fiziksel anlamı oluştururken, nefsin ahlaka ve toplum fıtratına uygunluğu insaniyet ve mürüvvet kavramını kurmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve Nabatice efendi, soylu kişi, hür fert | Erken Sami kitabelerinde ve Arami lehçelerinde saygın şahıs ve efendi anlamları Arapçadaki kişi ve şahsiyet manasıyla tam bir paralellik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dışı Afro-Asyatik katmanlarda doğrudan ses ve anlam denkliği gösteren kök güvenilir biçimde belgelenmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Payne Smith, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مرأ | Anlamlı | Pürüzsüz sindirim, insan, şahsiyet | Yutulanın afiyet vermesi, ferdin kamil erdem kazanması | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| مأر | Anlamlı | Düşmanlık, fitne, kin gütme | İnsanlar arasını bozma, içte husumet saklama | Zıtlaşma ve çekişme yönü; Kur'an'da geçmez. |
| رمأ | Anlamlı | Toplanma, bir yere sığınma, çökme | Bir mekanda sabit kalma veya bir nesneye yapışma | Hareketsizlik ve toplanma; Kur'an'da geçmez. |
| رأم | Anlamlı | Şefkat gösterme, yavrusunu benimseme | Dişi devenin başkasının yavrusunu emzirmesi, sevgiyle sarılma | Duygusal kaynaşma ve kabul; Kur'an'da geçmez. |
| أمر | Anlamlı | Emretme, iş, yönlendirme, çoğalma | İradeyi başkasına geçirme, yetki kurma ve büyüme | İrade ve yönetim ilişkisi; Kur'an'da geçer. |
| أرم | Anlamlı | Taş yığma, işaret koyma, kökten kazıma | Yol işareti olarak dikilen taşlar ve helak | Alamet ve sınır çekme; Kur'an'da geçer. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مرأ | Merkez | İnsani fert, şahsiyet ve uyumlu rızık | Biyolojik cinsiyetten önce gelen hukuki fert ve ahlaki erdem potansiyeli | Bireyin hem içsel kıvamını hem hukuki ehliyetini adlandırır. |
| أنس | Komşu | Sosyallik, ünsiyet, medeniyet | Vahşetin zıddı olarak başkalarıyla kaynaşma ve alışma yönü | İnsanın yalnız kalamayan, ilişki kuran tabiatına bakar. |
| بشر | Komşu | Biyolojik varlık, dış görünüş, ten | İnsanın yeryüzündeki fiziksel, ölümlü ve maddi yapısı | Zafiyet, yeme içme ihtiyacı ve bedensel sınırlılığı vurgular. |
| رجل | Komşu | Eril kuvvet, yürüyüş, sosyal fonksiyon | Yetişkin, savaşa ve toplumsal yükümlülüğe muktedir erkek | Fiziksel hareketlilik ve cinsiyete dayalı güç rolünü öne çıkarır. |
| وحش | Zıt | Yabanilik, ıssızlık, hayvani kopuş | Şahsiyetten, ahlaktan, terbiyeden ve uyumdan bütünüyle uzak olma | Mürüvvet ve medeniyet erdemlerinin tam karşıtı olan çiğ durumdur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مرأ | İnsan teki, şahsiyet, sindirimi rahat besin | Hem yalın bireyi hem erdemli mizacı ve pürüzsüz gıdayı ifade eder. | Kesin |
| Latince | Persona, Homo | Şahsiyet, hukuki kişi, insan | Biyolojik varlıktan ziyade hukuki rol ve fert olma durumunu karşılar; sindirim yönünü dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Person, individual, wholesome | Birey, şahıs, şifalı/afiyetli | Birey olma vasfını ve gıdanın bünyeye iyi gelmesini farklı kelimelerle karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Person, Mensch, bekömmlich | Şahıs, insan, hazmı kolay | Hukuki ve ahlaki birey boyutunu taşır; gıda için mideye uygunluk yönünü ayrı kelime verir. | Güçlü |
| Fransızca | Personne, individu, digeste | Kişi, birey, sindirimi rahat | Toplumsal ve hukuki kimliği karşılar; bedene iyi gelme yönünü yan anlam olarak barındırır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| امرؤ / امرأ / امرئ | Herhangi bir kişi, insan ferdi | Ahirette herkesin kendi derdine düşmesi ve bireysel hesap bağlamı (Abese 80:37, Meryem 19:28) |
| امرؤ | Miras bırakan erkek fert | Aile hukuku ve miras paylaşımı bağlamında geride çocuk bırakmadan ölen şahıs (Nisâ 4:176) |
| امرأة | Evli kadın, eş, zevce | Peygamberlerin veya inkarcıların nikahlı eşleri bağlamı (Âl-i İmrân 3:35, Tahrîm 66:10) |
| امرأتين | İki kadın fert | Şahitlik ve toplumsal sorumluluk bağlamı (Bakara 2:282, Kasas 28:23) |
| مريئا | Boğazdan rahat geçen, afiyet veren, tortusuz rızık | Mehir ve helal malın gönül hoşluğuyla yenmesi bağlamı (Nisâ 4:4) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bireysel teklif ve ahlaki sorumluluk | Ahirette her fert için amelinin ayrışması ve şefaatin sınırları | Fert kavramının kolektif kabile bağından soyutlanarak tekil sorumluya indirgenmesi |
| Fıkıh | Ehliyet, miras, nikah ve şahitlik | Kadın ve erkeğin hukuki özneliği, mehirden yararlanma meşruiyeti | Kadının kocasından bağımsız mülkiyet ve tasarruf hakkına sahip bir şahıs olması |
| Tefsir | Karakter tahlili ve peygamber eşleri | Hz. Nuh ve Lût’un eşleri ile Firavun’un eşi üzerinden imanın şahsiliği | Eş olmanın kişiyi hidayete veya helake tek başına taşıyamayacağı, bireysel imtihan |
| Hadis | Mürüvvet ve şahsiyet terbiyesi | Müslümanın vakar, haya, meslek ve erdem ile şahsiyetini kurması | Dindarlığın kuru şekilcilikten çıkıp toplumsal ahlak ve insaniyete dönüşmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel hesap ve mükellefiyet | Tekil sorumlu | Kul ile Yaratıcı arasındaki dolaysız ilişkiyi sağlama | Ahirette akrabalık bağlarının düşüp her insanın yalın bir fert olarak durmasıdır. | Kesin |
| İlmi | İnsanın ahlaki ve zihni kıvamı | Mürüvvet ve edep | Bilginin amele ve vakara dönüşmesini temin etme | İlim sahibinin nefsini tezkiye ederek toplum içinde güvenilir bir şahsiyet olmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk önünde eşit tebaa ve vatandaş | Hukuki fert | Kabile ve asabiyet baskısını kırarak adaleti ferde uygulama | Yöneticinin muhatabının kabile değil, hukuki hakları olan şahıs olmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet hakkı ve helal tüketim | Müstakil malik ve afiyetli rızık | Gasp ve haram şüphesinden uzak ekonomik dolaşım | Mehri veya kazancı başkasının baskısı olmadan, gönül rahatlığıyla harcayabilmektir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Biyokimyasal biyouyumluluk ve homeostazis | Dışarıdan sisteme dahil olan maddenin antijenik tepki doğurmadan iç dokuyla tam uyum sağlaması ve kolayca asimile edilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki kişilik ve ahlaki öznellik | Bir yapının dış baskılardan bağımsız olarak kendi adına hak edinebilen ve borç altına girebilen otonom bir birim haline gelmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İlgili kelimeleri yalnızca erkeğin tamamlayıcısı, bağımlı ev kadını veya salt anatomik dişilik olarak algılamak; gıda ile ilgili türevi ise sadece lezzet sanmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an bu kökle hem kadını hem erkeği kabileden bağımsız birer hukuki ve ahlaki şahıs kılar; mehir örneğinde kadını mutlak mülkiyet sahibi bir özne yapar; gıdada ise hakka dayalı iç huzurunu şart koşar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kadının dindeki ve hukuktaki müstakil iradesi yok sayılır; dinin getirdiği şahsiyet inşası kabileci veya ataerkil kalıplara hapsedilir; rızkın helalliği sadece biyolojik temizliğe indirgenir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kabileci ve ataerkil Cahiliye toplumunda kadını ve erkeği tekil, sorumlu, mülk sahibi birer şahıs olarak inşa etme dilini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Miras ve aile hukuku ayetlerinde, peygamber eşlerinin kıssalarında ve ahiretteki bireysel sorgulamayı anlatan kıyamet tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kadının dinen ikincil veya erkeğin vesayetinde bir varlık olduğu vehmini yıkar; imanın ve isyanın aile bağlarıyla değil şahsi iradeyle belirlendiğini ispatlar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBoğazdan sürtünmesizce kayıp bedene şifa ve afiyetle yerleşen lokma ve bu uyuma elverişli yemek borusu.
- Soyut anlamİnsanın fıtratına uygun erdemlerle donanarak kabile veya cinsiyet kalıplarının ötesinde bağımsız bir ahlaki ve hukuki şahsiyet kazanması.
- Sistematik karşılıkİlahî hitaba doğrudan muhatap olan, mülkiyet ve irade sahibi tekil insan sübjesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde beşeriyet kümesini, tekil insan ferdini temsil eder. fonksiyonu bireyin hukuki ehliyetini, ahlaki irade ve sorumluluk yükümlülüğünü gösterir. ise ferdin kazandığı mürüvvet ve insani erdem düzeyidir. Model, kökün insanı salt biyolojik bir canlı değil, ehliyet, sorumluluk ve erdem taşıyan bir şahsiyet () olarak ayrıştırdığını sembolize eder.