مرأ
م - ر - أ
KÖK- 38 geçiş
- 37 ayet
- 21 sîga
- 11 sözlük
Mer’, “merve”den dönüşmüştür. Sert taş demektir. İnsanın kişiliğine işaret etmek için istiare edilmiştir. Mer’e kadın kişi demektir. Merve ve mer’e çocukları da içine alır. Ama recul sadece savaşçı erkekler için kullanılır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: مرء
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Mer’, “merve”den dönüşmüştür. Sert taş demektir. İnsanın kişiliğine işaret etmek için istiare edilmiştir. Mer’e kadın kişi demektir. Merve ve mer’e çocukları da içine alır. Ama recul sadece savaşçı erkekler için kullanılır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.922 harfباب الرّاء والميم و و ا ي ء معهما
ر و م، و ر م، م و ر، ر م ي، ر ي م، م ر ي، م ي ر، ي م ر، ر أ م، أ ر م، م أ ر، أ م ر، م ر أ مستعملات
روم:
الرَّوْمُ: طَلَبُ الشَّيْءِ. والمَرامُ: المَطْلَبُ. رام يروم روماً ومراما: طَلَبَ.
ورم:
الوَرَمُ: مَعروفٌ، وقد وَرِمَ يَرِم وَرَمأ فهو وارمٌ.
ومَوْرِمُ الأضراس: أصول مَنابتها.
مور:
المَوْرُ: المَوْجُ.. والمَوْزُ: مصدر مار يمور، وهو الشّيء يَتَرَدَّدُ في
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.546 harfمَرُؤَ الطَعامُ يَمْرُؤُ مَراءةً: صار مَريئاً، وكذلك مَرِئَ الطعامُ. قال الأخفش: هو كما تقول فَقُهَ وفَقِهَ، يَكسِرون القاف ويضمونها. قال: ومَرَأَني الطَعامُ يَمْرَأُ مَرَاءةً، قال: وقال بعضهم: أمْرَأَني الطعام. وقال الفراء: يقال هَنَأَني الطَعامُ ومَرَأَني، إذا أتْبَعوها هَنَأني قالوها بغير ألفٍ وإذا أفْرَدوها قالوا أمْرَأَني. وهو طعامٌ مُمْرِئٌ. ومَرِئْتُ الطَعامَ: اسْتَمْرَأتُهُ. والمُروءَةُ:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok33.014 harfر م ( وايء )
أمر ، رمى ، رام ، ريم ، مري ، مار ، مور ، مرأ ، أرم ، مرو ، ورم .
رمى : اللَّيث : رَمَى يَرْمِي رَمْياً ، فهو رامٍ ؛ وقال الله تعالى : ( وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَاكِنَّ اللَّهَ رَمَى ) ( الأنفال : 17 ) .
قال أبو إسحاق : ليس هذا نَفْي رَمْي النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ولكنّ العرب خُوطبت بما تَعْقل .
ويُروى أنّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قال لأبي بكر : ناوِلْني كَفّاً مِن
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.602 harf(باب الميم والراء وما يثلثهما)
(مرز) الميم والراء والزاء أصلٌ يدلُّ على تقطيع شيءٍ وخَدْشه. ومرَزَتِ المرأةُ العجينَ: قطّعته، وكلُّ قطعةٍ مَرْزَةٌ. ويقولون في القياس على هذا: امتَرزَ عِرْضَه، إذا نال منه. ومَرز جِلدَه: خَدَشَه.
(مرس) الميم والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مُضامَّةِ شيءٍ لشيءٍ بشِدّةٍ وقُوّة.
منه المَرَس: الحَبْل، سمِّيَ لتمرُّسِ قُواهُ بعضِها ببعض، والجمع أمراس ومَرِسَ الحبلُ
(باب الميم والراء وما يثلثهما) (مرز) الميم والراء والزاء أصلٌ يدلُّ على تقطيع شيءٍ وخَدْشه. ومرَزَتِ المرأةُ العجينَ: قطّعته، وكلُّ قطعةٍ مَرْزَةٌ. ويقولون في القياس على هذا: امتَرزَ عِرْضَه، إذا نال منه. ومَرز جِلدَه: خَدَشَه. (مرس) الميم والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مُضامَّةِ شيءٍ لشيءٍ بشِدّةٍ وقُوّة. منه المَرَس: الحَبْل، سمِّيَ لتمرُّسِ قُواهُ بعضِها ببعض، والجمع أمراس ومَرِسَ الحبلُ يَمرَسُ مَرَساً: وقع بين الخُطَّاف والبَكْرة، فأنت تُعالِجُه أن تُخرِجَه. ورجلٌ مَرِسٌ: ذو جَلَد. وفحل مَرَّاسٌ: ذو مِرَاسٍ شَديد. يقال: امتَرَستِ الألسُنُ في الخصومات: أخَذَ بعضها بعضاً. ومنه الامتراس: اللُّزوق بالشَّيءِ وملازمتُه. قال: فنَكِرْنَه فنَفَرن وامتَرَستْ به *** هَوْجاءُ هادِيةٌ وهادٍ جُرْشُعُ([1])ومنه تمرَّسَ فلانٌ بالشَّيء: احتَكَّ به([2]). والمَرْمريس: الدَّاهية. (مرش) الميم والراء والشين. يقولون: المَرْش: خَرْق الجِلد بأطراف الأظافير. والمَرْش أيضاً: الخَدْش الخفيف. والمَرْشُ: الأرض تَسيلُ من أدنَى مطر. (مرص) الميم والراء والصاد. يقولون: المَرْص مثل المَرْش. وتمرَّصَ عن السُّلْتِ قِشرُه: طار. وهذا عندنا كلام. (مرض) الميم* والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على ما يخرج به الإنسان عن حدِّ الصّحَّة في أيِّ شيءٍ كان. منه العِلَّة. مَرِض و… يَمْرَض. وجمع المريضِ مَرْضَى. وأمْرَضَه: أعلَّة. ومرَّضَه: أحسَنَ القيامَ عليه في مرَضِهِ. وشمسٌ مريضة، إذا لم تكن مُشرِقة، ويكون ذلك لهَبْوَةٍ في وجهها. والنِّفاق مرضٌ في قوله تعالى: ﴿في قلُوبِهِمْ مَرَضٌ﴾ [البقرة 10] وقال: ﴿فَيَطْمَعَ الَّذِي في قَلْبِهِ مَرَضٌ﴾ [الأحزاب 32]، قالوا: أراد القهْر. وقد قلنا: المرضُ: كلُّ شيءٍ خرَجَ به الإنسان عن حدِّ الصحَّة. وقياسُه مطَّرد. وقالوا: مَرَّضَ في الحاجة: قَصَّرَ ولم يصِحَّ عزْمُه فيها. وقد شذَّتْ عن هذا القياسِ كلمةٌ، وهي من المشكل عندنا، يقولون: أمرضَ إذا قارَبَ إصابةَ حاجَتِه. قال: ولكنْ تحت ذاكَ الشَّيبِ حزمٌ *** إذا ما ظَنَّ أمْرَضَ أو أصابا([3])(مرط) الميم والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تحاتِّ الشيءِ أو حَتِّه. وتمرَّط الشَّعر: تحاتَّ، ومَرَطتُهُ. والأمرط من السِّهام: الساقط قُذَذُه. والأمْرَط: الفرس لا شَعرَ على أشاعِرِه. والمُرَيْطاء: ما بين الصَّدر إلى العانة من البَطْن، وهي أقَلُّ من ذلك شَعراً. والمَرَطَى: سُرعة العَدْو، كأنَّه من سُرعتِه يتمرَّط عنه شَعرُه. وناقة مِمْرَطةٌ([4]): سريعة. (مرع) الميم والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على خِصْب وخَير. ومرَعَ المكانُ. وأمْرَعَ القومُ: أصابوهُ مَرِيعاً. وأمْرَعَ الوادِي: أكلأَ. (مرغ) الميم والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على سَيَلانِ شيءٍ أو إسالة شيء. والمَرْغ: اللُّعاب. وأمْرَغ الإنسانُ: سال لعابُه. ومَرَّغتُ الشَّيءَ: أشبعتُه دُهْناً. والإمراغ في العَجين: أن يكثَّرَ ماؤُه. ويقولون: أمرَغَ: أكثَرَ الكلامَ في غيرِ صواب، كأنَّه يُسِيلهُ إسالة. ويقال أمْرَغَ عِرْضَه ومَرَّغه، كأنه لَطَخه وأسال عليه قيحاً. وقريبٌ من هذا القياس مرَّغتُه في التُّراب فتمرّغ، أي قلَّبته فتقلَّبَ. (مرق) الميم والراء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على خروجِ شيءٍ من شيء. منه المَرَق لأنَّه شيءٌ يَمرُق من اللَّحم. وأمْرَقْتُ القِدرَ ومَرَقْتُها([5]). والمُروق: الخروج من الشيء. ومرق السهمُ من الرَّمِيَّة: نفذ. ومرقت الإهابَ، إذا حلقْتَ عنه صُوفَه، وهو قياسٌ صحيح لأنَّك كأنَّك أبرزتَ الجلدَ عن شعره([6]). وإذا عُطِنَ الإهابُ حَتَّى يُنتِنَ فهو مَرْقٌ. ويقال إن المُرَاقَةَ: الكَلأُ اليسير، ومعناه أنَّ الأرضَ كأنَّها تجرَّدت ومَرِقَت. (مرن) الميم والراء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينِ شيءٍ وسُهولة. ومَرَنَ الشيء يَمْرُنُ مُرُوناً: لانَ. والمارنُ: ما لانَ من الأنفِ وفَضَل عن القَصَبة. وأمْرَانُ الذراع: عَصَبٌ تكون فيها، سُمِّيَت لمُرُونها، أي لينِها. والمَرِن([7]): الحال والعادة. يقال: ما زال ذاك مَرِنَه، أي حالَه. وهو في شعر الكميت، وهو الأمرُ يَمرُنُ عليه الإنسان، إذا اعتاده. والمَرْن. فيما يقال: الفِراء؛ إن([8]) كان صحيحاً، وهي([9]) ليِّنة. قال النَّمر: * كأنَّ جُلُودَهُنَّ ثِيابُ مَرْنِ([10]) * ومما شذَّ عن هذا الأصل مارَنَت النّاقةُ: انقطَعَ لبنُها. والمرَانَةُ: ناقةُ ابنِ مُقْبِل. قال: يا دارَ سلمَى خلاءً لا أُكَلِّفُها *** إلاَّ المَرَانَةَ حتى تعرِفَ الدِّينا([11])(مره) الميم والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على بياضٍ في شيء. سَرَابٌ أو شَرَابٌ([12]) أمْرَه، أي أبيض. والمرأة لا تتعهَّد الكُحلَ مَرْهاء. (مري) الميم والراء والحرف المعتل أصلانِ صحيحان يدلُّ [أحدُهما] على مسحِ شيءٍ واستِدرار، والآخر على صلابةٍ في شيء. فالأوَّل المَرْيُ: مَرْيُ الناقة، وذلك إذا مُسِحَتْ للحَلْب، يقال مَرَيْتُها أمْرِيها مَرْياً. ومما يشبَّه بهذا: مَرَى الفرسُ بيدِهِ، إذا حرَّكها على الأرض كالعابث، وكأنَّه يشبَّه بمنْ يَمرِي الضَّرْعَ بيدِه. والمَرَايا: العُروق التي تمتلئ وتَدِرُّ باللبن. قال ابن دريد([13]): مُرْيَةُ النّاقة: أن تُستدرَّ بالمَرْيِ، بضمّ الميم هي الفصيحة، وقد يقال بالكسر([14]). والأصل الآخر* المَرْو: جمع مَرْوَة، وهي حجارةٌ تبرُق. قال: حتَّى كأنِّي للحوادِثِ مَروةٌ *** بصَفَا المشَرَّقِ كلَّ حينٍ تقرَعُ([15])وعندنا أنَّ المِراءَ ممّا يتمارَى فيه الرّجُلانِ من هذا، لأنَّه كلامٌ فيه بعضُ الشدّة. ويقال: مارَاهُ مِراءً ومُماراةً. ومما شذَّ منهما المِرْية: الشَّكّ. (مرأ) الميم والراء والهمزة. وإذا هُمِز خرَج عن القياس وصارت فيه كلماتٌ لا تنقاس. يقال امْرُؤٌ وامرآنِ، وقوم امرئٍ. وامرأةٌ تأنيث امرئٍ. والمُرُوَّة: كمال الرُّجُوليّة، وهي مهموزة مشدَّدة، ولا يُبنَى منه فِعل. والمَرَاءة: مصدرُ الشيء المَريء الذي يُستَمرَأ، ويقال مَرَأني الطَّعامُ وامرأني. والمَرِيء: رأس المَعِدة والكَرِش اللازقُ بالحُلْقوم. (مرت) الميم والراء والتاء كلمةٌ واحدة، هي المَرْتُ: الفلاةُ القَفْر. ومكانٌ مَرْتٌ: بيِّنُ المُروتةِ، إذا لم يكن فيه خَير. وجَمعُ مَرتٍ أمراتٌ ومُرُوت. وبلَغَنا أنَّ اشتِقاق مَارُوتَ منه. ويقال المَرْت: أرضٌ لا يجفُّ ثَرَاها ولا ينبتُ مَرعاها. (مرث) الميم والراء والثاء كلمةٌ ليست بأصل، بل هي من الإبدال. ومَرَثَ الدواءَ يَمْرُِثه مثل مَرَسه يَمرُسُه. ومنه رجل مِمْرَث: صبورٌ على الخُصومات؛ والجمع مَمَارِث، والأصل السين وقد ذُكِرَتَا. (مرج) الميم والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على مجيءٍ وذَهابٍ واضطراب. ومَرِج الخاتَم في الإصبع: قَلِقَ. وقياس البابِ كلِّه منه. ومَرِجَت أماناتُ القوم وعُهودُهم: اضطربت واختلطت. والمَرْج: أصلُه([16]) أرضٌ ذاتُ نباتٍ تَمْرُجُ فيها الدّوابُّ. [و] قولُه تعالى: ﴿مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ﴾ [الرحمن 19]، كأنَّه جلّ ثناؤه أرسَلَهما فَمرِجا. وقال: ﴿هُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ﴾ [الفرقان 53]. (مرح) الميم والراء والحاء أصلٌ يدلُّ على مَسَرَّةٍ لا يكاد يستقرُّ معها طرباً. ومَرِحَ يَمْرَحُ. وفرسٌ مِمْرَاحٌ ومَرُوح. قال الله تعالى: ﴿وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]، ومنه المِراح، وقد ذكرناه. قال: يقولُ العاذِلاتُ علاكَ شيبٌ *** أهذا الشَّيب يمنعني مِرَاحِي وقوسٌ مَرُوحٌ: يمرَح مَن رآها عجباً بها، ويقال بل التي كأنَّ بها مَرَحاً من حسن إرسالها السَّهم. ويقولون: عينٌ مِمْرَاحٌ: غزيرةُ الدَّمع. وهذا بعضُ قياس الباب، لأنَّهم ذهبوا فيه إلى ما قلناه من قِلّةِ الاستقرار. وكذلك مرَّحْتُ المَزَادةَ: ملأتُها لتتسرَّبَ وتسيل. ومَرِحَت العَينُ مَرَحاناً([17]). قال: كأنَّ قَذَىً في العَين قد مَرِحَتْ بهِ *** وما حاجةُ الأُخرى إلى المَرَحَانِ([18])ومَرْحَى: كلمةُ تعجُّبٍ وإعجاب. يقال للرَّامي إذا أصابَ: مَرْحَى له. وقال ابنُ دريد([19]): وإذا أخطأ قالوا بَرْحَى. قال: * مَرْحَى وأَيْحَى إذا ما يُوالِي([20]) * (مرخ) الميم والراء والخاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على تليينٍ في شيء.([21]) ومَرَخْتُ الجِلْدَ بالدُّهْن وأمرَخْتُه. وأمْرَخْتُ العجينَ: أكثرتُ ماءَه حتى يسترخيَ. والمَرْخ: شجرٌ سريع الوَري. قال: أمَرْخٌ خيامُهُمْ أم عُشَرْ *** أم القلبُ في إثرهم مُنْحدِرْ([22])ومما شذَّ عن هذا الباب المِرِّيخ: سهمٌ طويل يُقتَدَرُ به الغِلاء([23])، له أربع قُذَذ؛ وهو نجمٌ أيضاً. (مرد) الميم والراء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على تَجريدِ الشَّيء من قِشْرِه أو ما يعلوه من شَعَرِه. والأمرد: الشّابُّ لم تَبدُ لِحيتُه. ومَرِدَ يَمْرَدُ. ومرَّدَ الغُصن تمريداً: ألقى عنه لِحاءه فتركّهُ أمْرَد، ومنه شجرةٌ مَرْداء. والمَرْداء: رملةٌ منبطِحةٌ لا نَبْتَ فيها، والجمع مَرادَى([24]). والمارد: العاتي، وكذا المَرِيد، كأنَّه تجرّد من الخير. والأمْرد من الخيل: الذي لا شَعر على ثُنَّتِه. والمُمَرَّد: البناء الطَّويل، وهو قياسُ الباب، لأنَّه كأنَّه مجرّد يشبه الشَّجرةَ المَرداء. ويقولون: المَرَاد: العُنق، وهو القياس إن صحّ. وتمرّد فلانٌ زماناً: بقي أمرد. وقولهم: مَرَدَ الطَّعامَ يَمرُدُه مرداً: ماثَهُ حتَّى يَلِين، هو من الإبدال، والأصل مَرَسَ؛ فأقِيمت الدال مقامَ السِّين. وكذا* مَرَدَ الصَّبِيُّ ثديَ أمِّه يَمْرُدُهُ. وكذا المَرِيد: التَّمر يُنقَع في اللَّبَن، كلّ ذلك معناه واحدٌ، والأصل السين. --------------ـــ ([1]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 8)، واللسان (مرس، جرشع). ([2]) في الأصل: "اختل به"، صوابه في اللسان. ([3]) البيت لكثير عزة، كما في البيان (4: 67)، وهو في اللسان (مرض) بدون نسبة. ([4]) في الأصل: "مرطة"، صوابه في المجمل واللسان. وما أثبت هو ضبط اللسان، وضبط في المجمل بضم أوله وفتح ثانيه وتشديد ثالثه مع الفتح. والذي في القاموس: "وهي ممرط وممراط" الأولى كمحسن، والثانية كمهذار. ([5]) أي أكثرت مرقها، وهذا من باب نصر، وضرب. ([6]) بعده في الأصل: "قال: كأن جلودهن ثياب مرن"، وإنما هذا الاستشهاد من شواهد المادة التالية، وسيأتي في موضعه. ([7]) ضبط في الأصل بفتح الراء، والصواب كسرها، كما في المجمل والقاموس. ([8]) في الأصل: "فإن". ([9]) في الأصل: "أي". ([10]) صدره في اللسان (مرن): * خفيفات الشخوص وهن خوص * ([11]) لابن مقبل، كما سبق تخريجه في (دين) وانظر تعليق الجرجاني على هذا البيت في الوساطة 311. ([12]) في الأصل: "سراب أو سراب". ([13]) الجمهرة (2: 419-420). ([14]) في المجمل: "هذا قول ابن دريد. فأما أهل العلم باللغة بعد فإنهم يقولون: مرية"، أي بالكسر. ([15]) لأبي ذؤيب الهذلي، في ديوان الهذليين (1: 3) والمفضليات (2: 222). وهذه الرواية تطابق ما فيهما. والمشرق: مسجد الخفيف بمنى. وروي: "المشقر"، وهو جبل لهذيل. كما في معجم البلدان عند إنشاده. ([16]) في الأصل: "أصل". ([17]) بعده في المجمل: "إذا نظرت من وراء اليد إلى الشيء". وفي اللسان: "إذا اشتد سيلانها". ([18]) أنشده في اللسان (مرح) منسوباً إلى النابغة الجعدي، وفي أساس البلاغة (مرح) إلى كثير عزة، وقال: "وكان أعور". ([19]) الجمهرة (2: 145). ([20]) لأمية بن أبي عائد الهذلي في ديوان الهذليين (2: 186) واللسان (مرح). وهو بتمامه: يصيب الفريص وصدقاً يقو *** ل مرحى وأيحى إذا ما يوالي ([21])يقال بتخفيف الراء وتشديدها. ([22]) لامرئ القيس في ديوانه 6. ([23]) الغلاء: المغالاة بالسهم ليعرف كم مدى ذهابه. وفي الأصل: "الفلاء"، تحريف. ([24]) كذا ضبطت في المجمل، وهو نحو عذراء وعذارى، وفي اللسان "مراد".
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR293 harf- يقال: مرء، ومرأة، وامرؤ، وامرأة. قال تعالى: ﴿إن امرؤ هلك﴾ [النساء/ 176]، ﴿وكانت امرأتي عاقرا﴾ [مريم/5]. والمروءة: كمال المرء، كما أن الرجولية كمال الرجل، والمريء: رأس المعدة والكرش اللاصق بالحلقوم، ومرؤ الطعام وأمرأ: إذا تخصص بالمريء لموافقة الطبع، قال تعالى: ﴿فكلوه هنيئا مريئا﴾ [النساء/4].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR409 harfم ر أ
هو امرؤ صدق وهي امرأة سوء.
وفيه مروءة وهي كمال الرجولية وقد مرؤ فلان وتمرّأ.
وفلان يتمرّأ بنا أي يطلب المروءة بنقصنا وعيبنا وهو متمرّيء بنا.
ومريء الرجل ورجلت المرأة أي صار كالمرأة وصارت كالرجل.
وطعام مريء وقد مرؤ مراءة وهنأني الطعام ومرأني وأمرأني واستمرأت الطعام وهذا مما يمريء الطعام ونزل الطعام والشراب في المريء وهو فم المعدة.
وفي حديث الأحنف يأتينا ما يأتينا في مثل مريء
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.715 harfالـمُرُوءة: كَمالُ الرُّجُولِيَّة.
مَرُؤَ الرجلُ يَمْرُؤُ مُرُوءة، فهو مَرِيءٌ، على فعيلٍ، وَتمَرَّأَ، على تَفَعَّلَ: صار ذا مُروءة. وتَمَرَّأَ: تَكَلَّفَ الـمُروءة. وتَمَرَّأَ بنا أَي طَلَب بإِكْرامِنا اسم الـمُروءة. وفلان يَتَمَرَّأُ بنا أَي يَطْلُبُ المُروءة بنَقْصِنا أَو عيبنا. والـمُرُوءة: الإِنسانية، ولك أَن تُشَدّد. الفرَّاءُ: يقال من الـمُرُوءة مَرُؤَ الرجلُ يَمْرُؤُ مُرُوءة، ومَرُؤَ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.259 harfمرؤ الرجل ككرم يمرؤ مروءة بضم الميم فهو مريء على فعيل كما في الصحاح أي ذو مروءة وإنسانية. وفي العباب: المروءة: الإنسانية وكمال الرجولية. ولك أن تشدد، قال الفراء: ومن المروءة مرؤ الرجل. وكتب عمر بن الخطاب إلى أبي موسى: خذ الناس بالعربية، فإنه يزيد في العقل ويثبت المروءة. وقيل للأحنف: ما المروءة? فقال: العفة والحرفة. وسئل آخر عنها فقال: هي أن لا تفعل في السر أمرا وأنت تستحيي أن تفعله جهرا. وفي شرح
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.421 harfMadde başı: مرءمَرَأَ
مَرَأَ A ( n. ac. مَرَاْءَة 22t ),
a. Was wholesome, nutritious ( food ).
b. Agreed with, nourished.
c. ( n. ac. مَرْء 1 ), Ate.
d. Inivit.
مَرِىَ
mariY^a A ( n. ac. مَرَاْءَة 22t ),
a. see supra (a) .
b. Was like a woman.
c. see X (a) .
مَرُؤَ
مَرُؤَ U ( n. ac. مَرَاْءَة 22t ),
a. see I (a) .
b. Was healthy, salubrious ( country ).
c. ( n. ac. مُرُوْءَة [ مُرُوْءَة 27t
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.284 harfMadde başı: مرءمرء
مَرَأَ - يَمْرَأُ (مَرِئَ - يَمْرَأُ) - مَرِيْئ - مَرِيْئَاً
مَرَأَ - يَمْرَأُ (مَرِئَ - يَمْرَأُ) + شيء + كائناًً: يلذه ويهنأه وخاصة من حيث سهولة البلع والهضم على الكائن
مَرِيْئ: على وزن " فعيل ": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " مَرأَ - يَمْرأ ": صفة للشيءالذي يكون سهل الهضم والبلع، ولذيذ الطعم
مَرِيْئَاً: حال من " مَرِيء ": بشكل يؤدي إلى
Sîgalar(21)
- امْرِئٍKişi(افْعِلٍ)×5
- امْرَأَةُKadın(افْعَلَةُ)×4
- امْرَأَتَهُOnun karısı(افْعَلَتَهُ)×4
- الْمَرْءُKişi(الْفَعْلُ)×2
- الْمَرْءِKişi(الْفَعْلِ)×2
- امْرَأَةٌKadın(افْعَلَةٌ)×2
- امْرَأَةَKadın(افْعَلَةَ)×2
- امْرَأَتَكَSenin karın(افْعَلَتَكَ)×2
- امْرَأَتِيBenim karım(افْعَلَتِي)×2
- وَامْرَأَتُهُVe onun karısı(وَافْعَلَتُهُ)×2
Mücavir kökler85 mücavir (282 toplam)
- غبر
5 ortak ayet · Ğubar, Toz demektir
- عقر
3 ortak ayet · “Akv” derinin zedelenmesinden oluşmuş yaradır
- لوط
4 ortak ayet · “Liyat” sıva harcı demektir
- نجو
5 ortak ayet · Özel konuşmak
- نصف
2 ortak ayet · Yarısı
- أهل
5 ortak ayet · Hilal yeni ay demektir
- أخو
4 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
- ولد
4 ortak ayet · “Yavru” demektir
- قول
17 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- خطب
2 ortak ayet · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
- كون
15 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- غلم
2 ortak ayet · Ğulam, Genç, delikanlı demektir
Geçtiği ayetler(37)
… تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ …
KişiDoğrusu uydurulmuş bir yalanla gelenler, içinizden bir zümredir. Bunu kendiniz için kötü sanmayın. O, sizin için hayırlı olmuştur. O kimselerden her birine kazandığı günaha karşılık ceza vardır. En büyük azab da içlerinden elebaşılık yapanındır.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ
Kişiİman edip de soyları da imanda kendilerine tabi olanlar; onlara, soylarını da kattık. Onların işlediklerinden hiç bir şey eksiltmedik. Herkes kazandığı ile bağlıdır.
أَيَطْمَعُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٍ
KişiOnlardan herkes Naim cennetine konulacağını mı umuyor?
بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتَى صُحُفًا مُنَشَّرَةً
KişiHayır, onlardan her biri, önüne açılıvermiş sahifeler verilmesini ister.
لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ
KişiO gün; herkesin kendisine yeter bir işi vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مرأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أنس, بشر, رجل |
| Zıt Kök | وحش |
| Çekirdek Özet 1 | Boğazdan pürüzsüzce geçip bedene uyum sağlayan besin ve insanın fıtri özü |
| Çekirdek Özet 2 | Hukuki ve ahlaki sorumluluk taşıyan yalın insan teki ile onun erdem kapasitesi |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal cinsiyet ve biyolojiden önce gelen şahsiyet, ehliyet ve mürüvvet zemini |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca kadın veya biyolojik cinsiyet eşi olarak daraltıp taşıdığı şahsiyet ve ehliyet boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مر | Geçiş, akışkanlık, hareket ve bir halden diğerine intikal etme | أ | Ham akış ve sürtünme hareketini insanın iç organlarına ve sindirime uygun pürüzsüz bir kabule, oradan da insanın içsel kıvamına ve ahlaki şahsiyetine dönüştürmüştür; nitekim aynı çekirdeği taşıyan مرج serbestçe akıp karışmayı, مرح taşkınca salınmayı, مرد pürüzsüzleşip soyutlanmayı, مرر ise akıp gitmeyi ifade eder. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Akışkanlık, içsel uyum, bedene giren ve hayat veren temel sıvı öğe |
| ر | İnsan başı | Bilinç, irade, bedenin ve toplumun en üst yönlendirici merkezi |
| أ | Öküz başı | Başlangıç gücü, öncülük, bireysel varoluşun ham kudreti ve teki temsil etmesi |
| مرأ | Akış, iradi merkez ve bireysel gücün birleşimi | Bireyin iç dünyasıyla dışsal varoluşunun pürüzsüzce uyuşması, sindirilen gıdanın bünyeye veya ahlaki erdemin insan şahsiyetine yerleşerek onu kamil bir fert kılması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yutulan lokmanın ve içeceğin boğazdan (yemek borusu / مريء) zorlanmadan, pürüzsüzce, bedene afiyet ve hafiflik vererek mideye inmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays ve Tarafe gibi erken şairlerin adlarında ve beyitlerinde kişi, soylu fert ve erdemli insan manasında unvanlaşmış olarak şahıs adı ve niteliği şeklinde kullanılmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Ahnef b. Kays’a mürüvvetin ne olduğu sorulduğunda iffet ve meslek cevabını vermiş, Hz. Ömer de Ebu Musa el-Eş‘arî’ye yazdığı mektupta insanlara Arapçayı öğretmesini, çünkü bunun aklı artırıp mürüvveti pekiştireceğini ifade etmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde مرأ kökü, hem fiziksel sindirim ve boğaz kanalını hem de hiyerarşik ve insani şahsiyeti adlandıran iki temel kolda tezahür eder. Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde bu kök veya fonetik varyantları doğrudan efendi, bey, hür insan ve kişi manalarına bağlanır. Klasik Süryanicede yer alan ve efendi, saygıdeğer kişi, rab anlamına gelen kelime ile Palmira ve Nabatî kitabelerindeki unvan kullanımları Arapçadaki fert, kişi ve erdemli insan anlamına gelen kelimelerle doğrudan akrabadır. Arapça bu kökte hem yemek borusu ve afiyetle sindirilme anlamını korumuş hem de bunu insanın ahlaki kıvamı, kemali ve hür iradeli fert oluşu anlamına doğru genişletmiştir. İbranice ve Aramice katmanında kökün hür fert ve saygın kişi boyutu öne çıkarken, Arapçada kök hem erkeğe hem kadına ad teşkil edecek biçimde şahsiyet merkezli bir cinsiyet ikiliğine kavuşmuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Boğazdan kayıp gitme, mideye uyma, şahsiyet bulma | Lokmanın bedene uygunluğu fiziksel anlamı oluştururken, nefsin ahlaka ve toplum fıtratına uygunluğu insaniyet ve mürüvvet kavramını kurmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve Nabatice efendi, soylu kişi, hür fert | Erken Sami kitabelerinde ve Arami lehçelerinde saygın şahıs ve efendi anlamları Arapçadaki kişi ve şahsiyet manasıyla tam bir paralellik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dışı Afro-Asyatik katmanlarda doğrudan ses ve anlam denkliği gösteren kök güvenilir biçimde belgelenmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Payne Smith, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مرأ | Anlamlı | Pürüzsüz sindirim, insan, şahsiyet | Yutulanın afiyet vermesi, ferdin kamil erdem kazanması | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| مأر | Anlamlı | Düşmanlık, fitne, kin gütme | İnsanlar arasını bozma, içte husumet saklama | Zıtlaşma ve çekişme yönü; Kur'an'da geçmez. |
| رمأ | Anlamlı | Toplanma, bir yere sığınma, çökme | Bir mekanda sabit kalma veya bir nesneye yapışma | Hareketsizlik ve toplanma; Kur'an'da geçmez. |
| رأم | Anlamlı | Şefkat gösterme, yavrusunu benimseme | Dişi devenin başkasının yavrusunu emzirmesi, sevgiyle sarılma | Duygusal kaynaşma ve kabul; Kur'an'da geçmez. |
| أمر | Anlamlı | Emretme, iş, yönlendirme, çoğalma | İradeyi başkasına geçirme, yetki kurma ve büyüme | İrade ve yönetim ilişkisi; Kur'an'da geçer. |
| أرم | Anlamlı | Taş yığma, işaret koyma, kökten kazıma | Yol işareti olarak dikilen taşlar ve helak | Alamet ve sınır çekme; Kur'an'da geçer. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مرأ | Merkez | İnsani fert, şahsiyet ve uyumlu rızık | Biyolojik cinsiyetten önce gelen hukuki fert ve ahlaki erdem potansiyeli | Bireyin hem içsel kıvamını hem hukuki ehliyetini adlandırır. |
| أنس | Komşu | Sosyallik, ünsiyet, medeniyet | Vahşetin zıddı olarak başkalarıyla kaynaşma ve alışma yönü | İnsanın yalnız kalamayan, ilişki kuran tabiatına bakar. |
| بشر | Komşu | Biyolojik varlık, dış görünüş, ten | İnsanın yeryüzündeki fiziksel, ölümlü ve maddi yapısı | Zafiyet, yeme içme ihtiyacı ve bedensel sınırlılığı vurgular. |
| رجل | Komşu | Eril kuvvet, yürüyüş, sosyal fonksiyon | Yetişkin, savaşa ve toplumsal yükümlülüğe muktedir erkek | Fiziksel hareketlilik ve cinsiyete dayalı güç rolünü öne çıkarır. |
| وحش | Zıt | Yabanilik, ıssızlık, hayvani kopuş | Şahsiyetten, ahlaktan, terbiyeden ve uyumdan bütünüyle uzak olma | Mürüvvet ve medeniyet erdemlerinin tam karşıtı olan çiğ durumdur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مرأ | İnsan teki, şahsiyet, sindirimi rahat besin | Hem yalın bireyi hem erdemli mizacı ve pürüzsüz gıdayı ifade eder. | Kesin |
| Latince | Persona, Homo | Şahsiyet, hukuki kişi, insan | Biyolojik varlıktan ziyade hukuki rol ve fert olma durumunu karşılar; sindirim yönünü dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Person, individual, wholesome | Birey, şahıs, şifalı/afiyetli | Birey olma vasfını ve gıdanın bünyeye iyi gelmesini farklı kelimelerle karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Person, Mensch, bekömmlich | Şahıs, insan, hazmı kolay | Hukuki ve ahlaki birey boyutunu taşır; gıda için mideye uygunluk yönünü ayrı kelime verir. | Güçlü |
| Fransızca | Personne, individu, digeste | Kişi, birey, sindirimi rahat | Toplumsal ve hukuki kimliği karşılar; bedene iyi gelme yönünü yan anlam olarak barındırır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| امرؤ / امرأ / امرئ | Herhangi bir kişi, insan ferdi | Ahirette herkesin kendi derdine düşmesi ve bireysel hesap bağlamı (Abese 80:37, Meryem 19:28) |
| امرؤ | Miras bırakan erkek fert | Aile hukuku ve miras paylaşımı bağlamında geride çocuk bırakmadan ölen şahıs (Nisâ 4:176) |
| امرأة | Evli kadın, eş, zevce | Peygamberlerin veya inkarcıların nikahlı eşleri bağlamı (Âl-i İmrân 3:35, Tahrîm 66:10) |
| امرأتين | İki kadın fert | Şahitlik ve toplumsal sorumluluk bağlamı (Bakara 2:282, Kasas 28:23) |
| مريئا | Boğazdan rahat geçen, afiyet veren, tortusuz rızık | Mehir ve helal malın gönül hoşluğuyla yenmesi bağlamı (Nisâ 4:4) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bireysel teklif ve ahlaki sorumluluk | Ahirette her fert için amelinin ayrışması ve şefaatin sınırları | Fert kavramının kolektif kabile bağından soyutlanarak tekil sorumluya indirgenmesi |
| Fıkıh | Ehliyet, miras, nikah ve şahitlik | Kadın ve erkeğin hukuki özneliği, mehirden yararlanma meşruiyeti | Kadının kocasından bağımsız mülkiyet ve tasarruf hakkına sahip bir şahıs olması |
| Tefsir | Karakter tahlili ve peygamber eşleri | Hz. Nuh ve Lût’un eşleri ile Firavun’un eşi üzerinden imanın şahsiliği | Eş olmanın kişiyi hidayete veya helake tek başına taşıyamayacağı, bireysel imtihan |
| Hadis | Mürüvvet ve şahsiyet terbiyesi | Müslümanın vakar, haya, meslek ve erdem ile şahsiyetini kurması | Dindarlığın kuru şekilcilikten çıkıp toplumsal ahlak ve insaniyete dönüşmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel hesap ve mükellefiyet | Tekil sorumlu | Kul ile Yaratıcı arasındaki dolaysız ilişkiyi sağlama | Ahirette akrabalık bağlarının düşüp her insanın yalın bir fert olarak durmasıdır. | Kesin |
| İlmi | İnsanın ahlaki ve zihni kıvamı | Mürüvvet ve edep | Bilginin amele ve vakara dönüşmesini temin etme | İlim sahibinin nefsini tezkiye ederek toplum içinde güvenilir bir şahsiyet olmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk önünde eşit tebaa ve vatandaş | Hukuki fert | Kabile ve asabiyet baskısını kırarak adaleti ferde uygulama | Yöneticinin muhatabının kabile değil, hukuki hakları olan şahıs olmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet hakkı ve helal tüketim | Müstakil malik ve afiyetli rızık | Gasp ve haram şüphesinden uzak ekonomik dolaşım | Mehri veya kazancı başkasının baskısı olmadan, gönül rahatlığıyla harcayabilmektir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Biyokimyasal biyouyumluluk ve homeostazis | Dışarıdan sisteme dahil olan maddenin antijenik tepki doğurmadan iç dokuyla tam uyum sağlaması ve kolayca asimile edilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki kişilik ve ahlaki öznellik | Bir yapının dış baskılardan bağımsız olarak kendi adına hak edinebilen ve borç altına girebilen otonom bir birim haline gelmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İlgili kelimeleri yalnızca erkeğin tamamlayıcısı, bağımlı ev kadını veya salt anatomik dişilik olarak algılamak; gıda ile ilgili türevi ise sadece lezzet sanmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an bu kökle hem kadını hem erkeği kabileden bağımsız birer hukuki ve ahlaki şahıs kılar; mehir örneğinde kadını mutlak mülkiyet sahibi bir özne yapar; gıdada ise hakka dayalı iç huzurunu şart koşar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kadının dindeki ve hukuktaki müstakil iradesi yok sayılır; dinin getirdiği şahsiyet inşası kabileci veya ataerkil kalıplara hapsedilir; rızkın helalliği sadece biyolojik temizliğe indirgenir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kabileci ve ataerkil Cahiliye toplumunda kadını ve erkeği tekil, sorumlu, mülk sahibi birer şahıs olarak inşa etme dilini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Miras ve aile hukuku ayetlerinde, peygamber eşlerinin kıssalarında ve ahiretteki bireysel sorgulamayı anlatan kıyamet tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kadının dinen ikincil veya erkeğin vesayetinde bir varlık olduğu vehmini yıkar; imanın ve isyanın aile bağlarıyla değil şahsi iradeyle belirlendiğini ispatlar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBoğazdan sürtünmesizce kayıp bedene şifa ve afiyetle yerleşen lokma ve bu uyuma elverişli yemek borusu.
- Soyut anlamİnsanın fıtratına uygun erdemlerle donanarak kabile veya cinsiyet kalıplarının ötesinde bağımsız bir ahlaki ve hukuki şahsiyet kazanması.
- Sistematik karşılıkİlahî hitaba doğrudan muhatap olan, mülkiyet ve irade sahibi tekil insan sübjesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde beşeriyet kümesini, tekil insan ferdini temsil eder. fonksiyonu bireyin hukuki ehliyetini, ahlaki irade ve sorumluluk yükümlülüğünü gösterir. ise ferdin kazandığı mürüvvet ve insani erdem düzeyidir. Model, kökün insanı salt biyolojik bir canlı değil, ehliyet, sorumluluk ve erdem taşıyan bir şahsiyet () olarak ayrıştırdığını sembolize eder.