وجد
و - ج - د
KÖK- 107 geçiş
- 99 ayet
- 40 sîga
- 13 sözlük
Su birikintisidir. Bulunmak, ortaya çıkmak ve bulmak anlamlarına gelmektedir. İnsanın beyninde biriken inançlara vicdan denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Su birikintisidir. Bulunmak, ortaya çıkmak ve bulmak anlamlarına gelmektedir. İnsanın beyninde biriken inançlara vicdan denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.055 harfباب الجيم والدّال و و ا ي ء معهما
أ ج د، ج د ي، ج ي د، ج د و، د ج أ، ج و د، و ج د، و د ج مستعملات
أجد:
الأَجدُ: اشتقاقه من الإجاد، والإجادُ كالطّاقِ القصير، يقال: عَقد مُؤجدٌ، أي: وثيقٌ مُحكم.
وناقة مُؤجَدةُ القَرى. ويقالُ: ناقة أجُدٌ، وهي التي فَقَارُ ظهرها متَّصل كأنّه عظمٌ واحد.
جدي:
الجَديُ: الذَّكرُ من أولاد المِعز، ويُجمع على: أجدٍ وجِداء.
والجَديُ: نجمٌ في السّماء. والجَدي أيضاً برجٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR492 harfوَجَدَ مطلوبه يَجِدُهُ وُجوداً. ووَجَدَ ضالَّته وِجْداناً. وَوَجَدَ عليه في الغضب مَوْجِدَةً، ووِجْداناً أيضاً، حكاها بعضهم. وأنشد:
كِلانا رَدَّ صاحِبَهُ بغَـيْظٍعلى حَنَقٍ ووِجْدانٍ شَديدِ
ووَجَدَ في الحزن وَجْداً بالفتح، ووَجَدَ في المال وُجْداً ووِجْداً وجِدَةً، أي استغنى. وأوْجَدَه الله مطلوبهُ، أي أظفره به. وأوْجَدَهُ، أي أغناه. يقال: الحمد لله أوْجَدَني بعد فقرٍ، وآجَدَني بعد ضعفٍ، أي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.765 harfج د ( و ا ي ء )
جاد ، جدا ، ودج ، وجد ، دجا ، داج ، أجد .
جود جيد أجد : الحرانيّ ، عن ابن السّكّيت ، يقال : هذا شَيْءٌ جيد ، بَيِّنُ الجودَة من أَشْياء حَياد ، وهذا رَجلٌ جوادٌ من قَوْم أَجْوادٍ بيِّن الجَوْدَة ، وهذا فَرسٌ جَوادٌ من خيلِ جِيادٍ بَيِّنَةُ الجُودةِ ، والجَودةِ ، وهذا مَطرٌ جَوْدٌ ، بيِّن الْجَوْد ، وقد جِيدَت الأرْضُ ، ويقال : هاجَت بنا سماءٌ جَوْد ، وقد جادَ بنفْسهِ عندَ الموت
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.101 harf(باب الواو والجيم وما يثلثهما)
(وجح) الواو والجيم والحاء. كلمةٌ تدلُّ على سَتر شيءٍ لشيء. وكلُّ ما استَتَرتَ به وِجاح ووَجاح([1]). ويقال الوجاح: الشَّخص([2])، لأنَّ كلَّ شخصٍ يستُر ما وراءه. ومنه: حفَرتُ حتَّى أوْجَحْت، أي بلغت الصَّفا. والصَّفا يستُر ما تَحتَه ويمنعُه.
(وجد) الواو والجيم والدال، يدلُّ على أصلٍ واحد، وهو الشي يُلفيه. ووَجَدْتُ الضَّالَّة وِجْداناً. [وحكى بعضُهم: وجَدتُ في الغضَب
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.449 harf- الوجود أضرب: وجود بإحدى الحواس الخمس. نحو: وجدت زيدا، ووجدت طعمه. ووجدت صوته، ووجدت خشونته. ووجود بقوة الشهوة نحو: وجدت الشبع. ووجود بقوة الغضب كوجود الحزن والسخط. ووجود بالعقل، أو بواسطة العقل كمعرفة الله تعالى، ومعرفة النبوة، وما ينسب إلى الله تعالى من الوجود فبمعنى العلم المجرد؛ إذ كان الله منزها عن الوصف بالجوارح والآلات. نحو: ﴿وما وجدنا لأكثرهم من عهد وإن وجدنا أكثرهم لفاسقين﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR443 harfو ج د
وجد الشّيء وجوداً خلاف عدم ووجدت الضّالّة وأوجدنيه الله.
وهو واجدٌ بفلانة وعلى فلانة ومتوجّد ووجد بها وتوجذد وله بها وجدٌ وهو المحبّة.
وتواجد فلان: أرى من نفسه الوجد.
ووجد عليه موجدةً: غضب عليه وهو واجد على صاحبه.
وهو غنيٌّ واجد وقد وجد وجداً وجدةً وأوجده الله: أغناه.
ووجدت زيداً ذا الحفاظ: علمته.
قال: إن الكريم وأبيك يعتمل إن لم يجد يوماً على من يتّكل إن لم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.284 harfوجَد مطلوبه والشيء يَجِدُه وُجُوداً ويَجُده أَيضاً، بالضم، لغة عامرية لا نظير لها في باب المثال؛ قال لبيد وهو عامريّ:
لو شِئْت قد نَقَعَ الفُؤادُ بِشَرْبةٍ،
تَدَعُ الصَّوادِيَ لا يَجُدْنَ غَلِيلا
بالعَذبِ في رَضَفِ القِلاتِ مَقِيلةً
قَِضَّ الأَباطِحِ، لا يَزالُ ظَلِيلا
قال ابن بريّ: الشعر لجرير وليس للبيد كما زعم. وقوله: نَقَعَ الفؤادُ أَي روِيَ. يقال نَقَعَ الماءُ العطشَ أَذْهبه نَقْعاً ونُقوعاً
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR407 harf* و ج د * * وَجَدَ * مطلوبه يجِده بالكسر * وُجُودا * ويَجُد بالضم لغة عامرية لا نظير لها في باب المثال و * وَجَدَ * ضالته * وِجْدَاناً * و * وَجَدَ * عليه في الغضب * مَوْجِدَةً * بكسر الجيم و * وِجْدَانا * أيضا بكسر الواو و * وَجَدَ * في الحزن * وَجْدا * بالفتح و * وَجَد * في المال * ُوَجْدا * بضم الواو وفتحها وكسرها و * جِدَةً * أيضا بالكسر أي استغنى و * أوْجَدَهُ * الله مطلوبه أظفره به
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.898 harfوجد المطلوب والشيء كوعد وهذه هي اللغة المشهورة المتفق عليها وجده مثل ورم غير مشهورة، ولا تعرف في الدواوين، كذا قاله شيخنا، وقد وجدت المصنف ذكرها في البصائر فقال بعد أن ذكر المفتوح: ووجد، بالكسر، لغة، وأورده الصاغاني في التكملة فقال: وجد الشيء، بالكسر، لغة في وجده يجده، ويجده، بضم الجيم، قال شيخنا: ظاهره أنه مضارع في اللغتين السابقتين، مع أنه لا قائل به، بل هاتان اللغتان في مضارع وجد الضالة
وجد المطلوب والشيء كوعد وهذه هي اللغة المشهورة المتفق عليها وجده مثل ورم غير مشهورة، ولا تعرف في الدواوين، كذا قاله شيخنا، وقد وجدت المصنف ذكرها في البصائر فقال بعد أن ذكر المفتوح: ووجد، بالكسر، لغة، وأورده الصاغاني في التكملة فقال: وجد الشيء، بالكسر، لغة في وجده يجده، ويجده، بضم الجيم، قال شيخنا: ظاهره أنه مضارع في اللغتين السابقتين، مع أنه لا قائل به، بل هاتان اللغتان في مضارع وجد الضالة ونحوها، المفتوح، فالكسر فيه على القياس لغة لجميع العرب، والضم مع حذف الواو لغة لبني عامر بن صعصعة، ولا نظير لها في باب المثال، كذا في ديوان الأدب للفارابي، والمصباح، وزاد الفيومي: ووجه سقوط الواو على هذه اللغة وقوعها في الأصل بين ياء مفتوحة وكسرة، ثم ضمت الجيم بعد سقوط الواو من غير إعادتها، لعدم الاعتداد بالعارض، وجدا، بفتح فسكون، وجدة، كعدة، ووجدا، بالضم، ووجودا، كقعود، ووجدانا، وإجدانا بكسرهما، الأخيرة عن ابن الأعرابي: أدركه، وأنشد: وآخر ملتاث يجـر كـسـاءه نفى عنه إجدان الرقين الملاويا قال: وهذا يدل على بدل الهمزة من الواو المكسورة، كما قالوا إلدة في ولدة. واقتصر في الفصيح على الوجدان، بالكسر، كما قالوا في أنشد: نشدان، وفي كتاب الأبنية لابن القطاع: وجد مطلوبه يجده وجودا ويجده أيضا بالضم لغة عامرية لا نظير لها في باب المثال، قال لبيد وهو عامري: لم أر مثلـك يا أمـام خـلـيلا آبى بحاجتنا وأحـسـن قـيلا لو شئت قد نقع الفؤاد بـشـربة تدع الصوادي لا يجدن غلـيلا بالعذب من رضف القلات مقيلة قض الأباطح لا يزال ظلـيلا
وقال ابن بري: الشعر لجرير وليس للبيد، كما زعم الجوهري. قلت: ومثله في البصائر للمصنف وقال ابن عديس: هذه لغة بني عامر، والبيت للبيد، وهو عامري، وصرح به الفراء، ونقله القزاز في الجامع عنه، وحكاها السيرافي أيضا في كتاب الإقناع، واللحياني في نوادره، وكلهم أنشدوا البيت، وقال الفراء: ولم نسمع لها بنظير، زاد السيرافي: ويروى: يجدن، بالكسر، وهو القياس، قال سيبويه: وقد قال ناس من العرب وجد يجد، كأنهم حذفوها من يوجد، قال: وهذا لا يكاد يوجد في الكلام. قلت: ويفهم من كلام سيبويه هذا أنها لغة في وجد بجميع معانيه، كما جزم به شراح الكتاب، ونقله ابن هشام اللخمي في شرح الفصيح، وهو ظاهر كلام الأكثر، ومقتضى كلام المصنف أنها مقصورة على معنى وجد المطلوب، ووجد عليه إذا غضب، كما سيأتي، ووافقه أبو جعفر اللبلي في شرح الفصيح، قال شيخنا: وجعلها عامة هو الصواب، ويدل له البيت الذي أنشدوه، فإن قوله لا يجدن غليلا ليس بشيء مما قيدوه به، بل هو من الوجدان، أو من معنى الإصابة، كما هو ظاهر، ومن الغريب ما نقله شيخنا في آخر المادة في التنبيهات ما نصه: الرابع، وقع في التسهيل للشيخ ابن مالك ما يقتضي أن لغة بني عامر عامة في اللسان مطلقا، وأنهم يضمون مضارعه مطلقا من غير قيد بوجد أو غيره، فيقولون وجد يجد ووعد يعد، وولد يلد، ونحوها، بضم المضارع، وهو عجيب منه رحمه الله، فإن المعروف بين أئمة الصرف وعلماء العربية أن هذه اللغة العامرية خاصة بهذا اللفظ الذي هو وجد بل بعضهم خص ببعض معانيه، كما هو صنيع أبي عبيد في المصنف، واقتضاه كلام المصنف،وذلك رد شراح التسهيل إطلاقه وتعقبوه، قال أبو حيان: بنو عامر إنما روي عنهم ضم عين مضارع وجد خاصة، فقالوا فيه يجد، بالضم، وأنشدوا: يدع الصوادي لا يجدن غليلا
على خلاف في رواية البيت، فإن السيرافي قال في شرح الكتاب: ويروى بالكسر، وقد صرح الفارابي وغيره بقصر لغة بني عامر بن صعصعة على هذه اللفظة، قال: وكذا جرى عليه أبو الحسن بن عصفور فقال: وقد شذ عن فعل الذي فاؤه واو لفظة واحدة، فجاءت بالضم، وهي وجد يجد، قال وأصله يوجد فحذفت الواو، لكون الضمة هنا شاذة، والأصل الكسر. قلت: ومثل هذا التعليل صرح به أبو علي الفارسي قال: ويجد كان أصله يوجد، مثل يوطؤ، لكنه لما كان فعل يوجد فيه يفعل ويفعل كأنهم توهموا أنه يفعل، ولما كان فعل لا يوجد فيه إلا يفعل لم يصح فيه هذا. وجد المال وغيره يجده وجدا، مثلثة وجدة، كعدة: استغنى، هذه عبارة المحكم، وفي التهذيب يقال وجدت في المال وجدا ووجدا ووجدا ووجدانا وجدة، أي صرت ذا مال، قال: وقد يستعمل الوجدان في الوجد، ومنه قول العرب وجدان الرقين يغطي أفن الأفين. قلت: وجرى ثعلب في الفصيح بمثل عبارة التهذيب، وفي نوادر اللحياني: وجدت المال وكل شيء أجده وجدا ووجدا ووجدا ووجدا ووجدانا وجدة، أي صرت ذا مال، قال: وقد يستعمل الوجدان في الوجد، ومنه قول العرب وجدان الرقين يغطي أفن الأفين. قلت: وجرى ثعلب في الفصيح بمثل عبارة التهذيب، وفي نوادر اللحياني: وجدت المال وكل شيء أجده وجدا ووجدا ووجدا وجدة، قال أبو جعفر اللبلي: وزاد اليزيدي في نوادره ووجودا، قال: ويقال وجد بعد فقر، وافتقر بعد وجد. قلت: فكلام المصنف تبعا لابن سيده يقتضي أنه يتعدى بنفسه. وكلام الأزهري وثعلب أنه يتعدى بفي، قال شيخنا: ولا منافاة بينهما، لأن المقصود وجدت إذا كان مفعوله المال يكون تصريفه ومصدره على هذا الوضع، والله أعلم. فتأمل، انتهى. وأبو العباس اقتصر في الفصيح على قوله: وجدت المال وجدا، أي بالضم وجدة، قال شراحه: معناه: استغنيت وكسبت. قلت: وزاد غيره وجدانا، ففي اللسان: وتقول وجدت في الغنى واليسار وجدا ووجدانا. وجد عليه في الغضب يجد ويجد، بالوجهين، هكذا قاله ابن سيده، وفي التكملة: وجد عليه يجد لغة في يجد، واقتصر في الفصيح على الأول وجدا بفتح فسكون وجدة، كعدة، وموجدة، وعليه اقتصر ثعلب، وذكر الثلاثة صاحب الواعي، ووجدانا، ذكره اللحياني في النوادر وابن سيده في نص عبارته، والعجب من المصنف كيف أسقطه مع اقتفائه كلامه: غضب. وفي حديث الإيمان: إني سائلك فلا تجد علي، أي لا تغضب من سؤالي، ومنه الحديث لم يجد الصائم على المفطر وقد تكرر ذكره في الحديث اسما وفعلا ومصدرا، وأنشد اللحياني قول صخر الغي: كلانا رد صاحبه بيأس وتأنيب ووجدان شديد
فهذا في الغضب، لأن صخر الغي أيأس الحمامة من ولدها فغضبت عليه، ولأن الحمامة أيأسته من ولده فغضب عليها، وقال شراح الفصيح: وجدت على الرجل موجدة، أي غضبت عليه، وأنا واجد عليه، أي غضبان، وحكى القزاز في الجامع وأبو غالب التياني في الموعب عن الفراء أنه قال: سمعت بعضهم يقول: قد وجد، بكسر الجيم، والأكثر فتحها، إذا غضب، وقال الزمخشري عن الفراء: سمعت فيه موجدة، بفتح الجيم، قال شيخنا: وهي غريبة، ولم يتعرض لها ابن مالك في الشواذ، على كثرة ما جمع، وزاد القزاز في الجامع وصاحب الموعب كلاهما عن الفراء وجودا، من وجد: غضب وفي الغريب المصنف لأبي عبيد أنه يقال: وجد يجد من الموجدة والوجدان جميعا. وحكى ذلك القزاز عن الفراء، وأنشد البيت، وعن السيرافي أنه رواه بالكسر، وقال: هو القياس، قال شيخنا: وإنما كان القياس لأنه إذا انضم الجيم وجب رد الواو، كقولهم وجه يوجه، من الوجاهة، ونحوه. وجد به وجدا، بفتح فسكون، في الحب فقط، وإنه ليجد بفلانة وجدا شديدا، إذا كان يهواها ويحبها حبا شديدا، وفي حديث وفد هوازن قول أبي صرد ما بطنها بوالد، ولا زوجها بواجد أي أنه لا يحبها، أورده أبو جعفر اللبلي، وهو في النهاية، وفي المحكم: وقالت شاعرة من العرب وكان تزوجها رجل من غير بلدها فعنن عنها.
ومن يهد لي من ماء بقعاء شربةفإن له من ماء لينة أربعا لقد زادنا وجدا ببقعاء أننا وجـدنـا مـطـايانـا بـلــينة ظـــلـــعـــا فمن مبلغ تربي بالرمل أننيبكيت فلم أترك لعيني مدمعـا
تقول: على ما هو به من مرارة الطعم فإن له من ماء لينة على ما هو به من العذوبة أربع شربات، لأن بقعاء حبيبة إلى إذ هي بلدي ومولدي، ولينة بغيضة إلي، لأن الذي تزوجني من أهلها غير مأمون علي. وإنما تلك كناية عن تشكيها لهذا الرجل حين عنن عنها. وقولها: لقد زادني تقول لقد زادني حبا لبلدتي بقعاء هذه أن هذا الرجل الذي تزوجني من أهل لينة عنن عني، فكان كالمطية الظالعة لا تحمل صاحبها، وقولها: فمن مبلغ تربي البيت، تقول: هل من رجل يبلغ صاحبتي بالرمل أن بعلي ضعف عني وعنن فأوحشني ذلك إلى أن بكيت حتى قرحت أجفاني فزالت المدامع، ولم يزل ذلك الجفن الدامع، قال ابن سيده، وهذه الأبيات قرأتها على أبي العلاء صاعد بن الحسن في الكتاب الموسوم بالفصوص. وكذا في الحزن ولكن بكسر ماضيه، مراده أن وجد في الحزن مثل وجد في الحب، أي ليس له إلا مصدر واحد، وهو الوجد، وإنما يخالفه في فعله، ففعل الحب مفتوح، وفعل الحزن مكسور، وهو المراد بقوله: ولكن بكسر قال شيخنا: والذي في النصيح وغيره من الأمهات القديمة كالصحاح والعين مختصر العين اقتصروا فيه على الفتح فقط، وكلام المصنف صريح في أنه إنما يقال بالكسر فقط، وهو غريب، فإن الذين حكوا فيه الكسر ذكروه مع الفتح الذي وقعت عليه كلمة الجماهير، نعم حكى اللحياني فيه الكسر والضم في كتابه النوادر، فظن ابن سيده أن الفتح الذي هو اللغة المشهورة غير مسموع فيه، واقتصر في المحكم على ذكرهما فقط، دون اللغة المشهورة في الدواوين، وهو وهم، انتهى. قلت: والذي في اللسان: ووجد الرجل في الحزن وجدا، بالفتح، ووجد، كلاهما عن اللحياني: حزن فهو مخالف لما نقله شيخنا عن اللحياني من الكسر والضم، فليتأمل، ثم قال شيخنا: وابن سيده خالف الجمهور فأسقط اللغة المشهورة، والمصنف خالف ابن سيده الذي هو مقتداه في هذه المادة فاقتصر على الكسر، كأنه مراعاة لرديفه الذي هو حزن، وعلى كل حال فهو قصور وإخلال، والكسر الذي ذكره قد حكاه الهجري وأنشد: فواكبدا مما وجدت من الأسـى لدى رمسه بين القطيل المشذب
قال: وكأن كسر الجيم من لغته، فتحصل من مجموع كلامهم أن وجد بمعنى حزن فيه ثلاث لغات، الفتح الذي هو المشهور، وعليه الجمهور، والكسر الذي عليه اقتصر المصنف والهجري وغيرهما، والضم الذي حكاه اللحياني في نوادره، ونقلهما ابن سيده في المحكم مقتصرا عليهما. والوجد: الغنى، ويثلث، وفي المحكم، اليسار والسعة، وفي التنزيل العزيز أسكنوهن من حيث سكنتم من وجدكم وقد قرىء بالثلاث، أي في سعتكم وما ملكتم، وقال بعضهم: من مساكنكم. قلت: وفي البصائر: قرأ الأعرج ونافع ويحيى بن يعمر وسعيد بن جبير وطاووس وابن أبي عبلة وأبو حيوة: من وجدكم، بالفتح، وقرأ أبو الحسن روح بن عبد المؤمن: من وجدكم بالكسر، والباقون بالضم، انتهى، قال شيخنا: والضم أفصح، عن ابن خالويه، قال: ومعناه: من طاقتكم ووسعكم، وحكى هذا أيضا اللحياني في نوادره. الوجد، بالفتح: منقع الماء، عن الصاغاني، وإعجام الدال لغة فيه، كما سيأتي وجاد، بالكسر. وأوجده: أغناه. وقال اللحياني: أوجده إياه: جعله يجده. أوجد الله فلانا مطلوبه، أي أظفره به. أوجد على الأمر: أكرهه وألجأه، وإعجام الدال لغة فيه. أوجده بعد ضعف: قواه، كآجده والذي في اللسان: وقالوا: الحمد لله الذي أوجدني بعد فقر، أي أغناني، وآجدني بعد ضعف، أي قواني. عن أبي سعيد: توجد فلان السهر وغيره: شكاه، وهم لا يتوجدون سهر ليلهم ولا يشكون ما مسهم من مشقته. والوجيد: ما استوى من الأرض، وجدان، بالضم، وسيأتي في المعجمة. ووجد الشيء من العدم، وفي بعض الأمهات: عن عدم، ومثله في الصحاح كعني، فهو موجود: حم، فهو محموم، ولا يقال: وجده الله تعالى، كما لا يقال: حمه الله، وإنما يقال: أوجده الله تعالى وأحمه، قال الفيومي: الموجود خلاف المعدوم، وأوجد الله الشيء من العدم فوجد فهو موجود، من النوادر، مثل أجنه الله فجن فهو مجنون، قال شيخنا: وهذا الباب من النوادر يسميه أئمة الصرف والعربية باب أفعلته فهو مفعول، وقد عقد له أبو عبيد بابا مستقلا في كتابه الغريب المصنف وذكر فيه ألفاظا منها: أحبه فهو محبوب. قلت: وقد سبق البحث فيه في مواضع متعددة في ح ب ب. و س ع د، و ن ب ت، فراجعه، وسيأتي أيضا. ومما يستدرك عليه: الواجد: الغني قال الشاعر: الحمد لله الغني الواجد وفي أسماء الله تعالى: الواجد، هو الغني الذي لا يفتقر. وقد وجد يجد جدة، أي استغنى غنى لا فقر بعده، قاله ابن الأثير، وفي الحديث لي الواجد يحل عقوبته وعرضه أي القادر على قضاء دينه، وفي حديث آخر أيها الناشد، غيرك الواجد من وجد الضالة يجدها. وتوجدت لفلان: حزنت له. واستدرك شيخنا: الوجادة، بالكسر، وهي في اصطلاح المحدثين اسم لما أخذ من العلم من صحيفة من غير سماع ولا إجازة ولا مناولة، وهو مولد غير مسموع، كذا في التقريب للنووي. والوجد، بضمتين، جمع واجد، كما في التوشيح، وهو غريب، وفي الجامع للقزاز: يقولون: لم أجد من ذلك بدا، بسكون الجيم وكسر الدال، وأنشد: فوالله لولا بغضكم ما سببتكمولكنني لم أجد من سبكم بدا
وفي المفردات للراغب: وجد الله: علم، حيثما وقع، يعني في القرآن، ووافقه على ذلك الزمخشري وغيره. وفي الأساس وجدت الضالة، وأوجدنيه الله، وهو واجد بفلانة، وعليها، ومتوجد. وتواجد فلان: أرى من نفسه الوجد. ووجدت زيدا ذا الحفاظ: علمت. والإيجاد: الإنشاء من غير سبق مثال. وفي كتاب الأفعال لابن القطاع: وأوجدت الناقة: أوثق خلقها تكميل وتذنيب: قال شيخنا نقلا عن شرح الفصيح لابن هشام اللخمي: وجد له خمسة معان، ذكر منها أربعة ولم يذكر الخامس، وهو: العلم والإصابة والغضب والإيسار وهو الاستغناء، والاهتمام وهو الحزن، قال: وهو في الأول متعد إلى مفعولين، كقوله تعالى ووجدك ضالا فهدى ووجدك عائلا فأغنى وفي الثاني متعد إلى واحد، كقوله تعالى ولم يجدوا عنها مصرفا . وفي الثالث متعد بحرف الجر، كقوله وجدت على الرجل، إذا غضبت عليه. وفي الوجهين الأخيرين لا يتعدى، كقولك: وجدت في المال، أي أيسرت، ووجدت في الحزن، أي اغتممت. قال شيخنا: وبقي عليه: وجد به، إذا أحبه وجدا، كما مر عن المصنف، وقد استدركه الفهري وغيره على أبي العباس في شرح الفصيح، ثم إن وجد بمعنى علم الذي قال اللخمي إنه بقي على صاحب الفصيح لم يذكر له مثالا، وكأنه قصد وجد التي هي أخت ظن، ولذلك قال يتعدى لمفعولين، فيبقى وجد بمعنى علم الذي يتعدى لمفعول واحد، ذكره جماعة، وقريب من ذلك كلام الحلال في همع الهوامع، وجد بمعنى علم يتعدى لمفعولين ومصدره وجدان، عن الأخفش، ووجود، عن السيرافي، وبمعنى أصاب يتعدى لواحد، ومصدره وجدان، وبمعنى استغنى أو حزن أو غضب لازمة، ومصدر الأول الوجد، مثلثة، والثاني الوجد، بالفتح، والثالث الموجدة. فقلت: وأحضر من هذا قول ابن القطاع في الأفعال: وجدت الشيء وجدانا بعد ذهابه وفي الغنى بعد الفقر جدة، وفي الغضب موجدة وفي الحزن وجدا حزن. وقال المصنف في البصائر نقلا عن أبي القاسم الأصبهاني. الوجود أضرب، وجود بإحدى الحواس الخمس، نحو وجدت زيدا ووجدت طعمه ورائحته وصوته وخشونته، ووجود بقوة الشهوة نحو وجدت الشبع ووجوده أيده الغضب كوجود الحرب والسخط، ووجود بالعقل أو بوساطة العقل، كمعرفة الله تعالى، ومعرفة النبوة. وما نسب إلى الله تعالى من الوجود فبمعنى العلم المجرد، إذ كان الله تعالى منزها عن الوصف بالجوارح، والآلات، نحو قوله تعالى وما وجدنا لأكثرهم من عهد وإن وجدنا أكثرهم لفاسقين وكذا المعدوم، يقال على ضد هذه الأوجه. ويعبر عن التمكن من الشيء بالوجود نحو فاقتلوا المشركين حيث وجدتموهم أي حيث رأيتموهم، وقوله تعالى إني وجدت امرأة تملكهم ، وقوله وجدتها وقومها يسجدون للشمس وقوله ووجد الله عنده فوفاه حسابه ووجود بالبصيرة، وكذا قوله وجدنا ما وعدنا ربنا حقا وقوله فلم تجدوا ماء فتيمموا أي إن لم تقدروا على الماء.
وقال بعضهم: الموجودات ثلاثة أضرب: موجود لا مبدأ له ولا منتهى، وليس ذلك إلا البارىء تعالى، وموجود له مبدأ ومنتهى، كالجواهر الدنيوية، وموجود له مبدأ وليس له منتهى، كالناس في النشأة الآخرة، انتهى. قال شيخنا في آخر هذه المادة ما نصه: وهذا آخر الجزء الذي بخط المصنف، وفي أول الذي بعده: الواحد، وفي آخر هذا الجزء عقب قوله: وإنما يقال أوجده الله، بخط المصنف رحمه الله تعالى ما نصه: هذا آخر الجزء الأول من نسخة المصنف الثانية من كتاب القاموس المحيط والقابوس الوسيط في جمع لغات العرب التي ذهبت شماطيط، فرغ منه مؤلفه محمد بن يعقوب بن محمد الفيروزابادي في ذي الحجة سنة ثمان وستين وسبعمائة. انتهى من خطه، وانتهى كلام شيخنا. قلت: وهو آخر الجزء الثاني من الشرح وبه يكمل ربع الكتاب ما عدا الكلام على الخطبة، وعلى الله التيسير والتسهيل في تمامه وإكماله على الوجه الأتم، إنه بكل شيء قدير، وبكل فضل جدير، علقه بيده الفانية الفقير إلى مولاه عز شأنه محمد مرتضى الحسيني الزبيدي، عفي عنه، تحريرا في التاسع من ليلة الاثنين المبارك عاشر شهر ذي القعدة الحرام من شهور سنة 1181 ختمت بخير، وذلك بوكالة الصاغة بمصر. قال مؤلفه: بلغ عراضه على التكملة للصاغاني في مجالس آخرها يوم الاثنين حادي عشر جمادى سنة 1192، وكتبه مؤلفه محمد مرتضى، غفر له بمنه.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.205 harfوَجَدَهُ
1 وَجَدَهُ ذ , aor. يَجِدُ and يَجُدُ, (S, L, Msb, K,) the latter of the dial. of the tribe of 'ءmir (S, L, Msb) Ibn-Saasa'ah, (MF,) and without a parallel (S, L, Msb, K) in verbs of this class, (S, L, Msb,) the و in it being dropped because it falls out in the original form of the aor., (Msb,) both of which forms are said by several authors to apply to the verb in all its
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.680 harfوَجَدَ
وَجَدَ
a. [ يَجِدُ ] ( n. ac. جِدَة [ 2t ] , وُجْد 3 , وُجُوْد 27 , وِجْدَاْن 34 , اِجْدَان [ وِجْدَاْن 34I ]), Found; met with, came upon; perceived.
b. ( n. ac. وَجْد 1 , وِجْد 2 , وِجْدَة 2t , وُجْد 3 ), Had enough, plenty of.
c. ( n. ac. وَجْد 1 , وِجْدَة 2t , مَوْجِدَة 18t , وِجْدَاْن 34 ) [ 'Ala ], Became angry with.
d. ( n. ac. وَجْد 1 ) [ Bi ], Was in love with.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR53.985 harfوجد
وَجَدَ - يَجِدُ - وُجْد - وُجْدِكُمْ
وجَدَ - يَجِدُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً: ضد " فقد - يفقد ": يهتدي إلى شيء يفقده ويحتاجه ثم يتعرف عليه ويتحقق منه: يبحث عن شيء يحتاجه ويتوقع أن يكون ذا مواصفات ومقدار معين طبقاً لتقديره، ثم يهتدي إليه ويتعرف عليه ويتبين حقيقته، فيكون إما مطابقاً أو مخالفاً لتوقعه
وَجَدَ - يَجِدُ + كائن +
Sîgalar(40)
Mücavir kökler179 mücavir (454 toplam)
- أبو
14 ortak ayet · Bab kapı demektir
- نصر
12 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
- دون
12 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- صوم
4 ortak ayet · “Sume” damga demektir
- لمس
3 ortak ayet · Birbirinize dokundunuz
- مرض
5 ortak ayet · “Bürde” gocuk demektir
- ركس
2 ortak ayet · Riks devenin burnunu ayağa bağlayan ve ortası binicinin…
- غوط
2 ortak ayet · Çukur
- أله
49 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- سنن
4 ortak ayet · “Sin” dişler demektir
- ودد
5 ortak ayet · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
- أهل
9 ortak ayet · Hilal yeni ay demektir
Geçtiği ayetler(99)
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ
BuldukOnlara; Allah’ın indirdiğine ve peygambere gelin, denildiği zaman; atalarımızı üstünde bulunduğumuz şey bize yeter, dediler. Ya ataları, bir şey bilmiyor ve doğru yola gitmiyorlar idiyse?
وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ
BuldukOnlar; bir hayasızlık yaptıkları zaman: Biz atalarımızı da onun üzerinde bulduk. Allah da bize onu emretti, dediler. De ki: Allah; hiçbir zaman hayasızlığı emretmez. Siz, bilmediğiniz şeyi Allah’a karşı mı söylüyorsunuz?
وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ …
BuldukCennet ashabı, cehennem ashabına: Rabbımızın bize vaadettiğini hak bulduk. Siz de rabbınızın size vaadettiğini hak buldunuz mu? diye seslendiler.
وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ
BuldukOnların çoğunda Biz, ahde vefa görmedik. Onların çoğunu fasıklar olarak bulduk.
وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ
BuldukOnların çoğunda Biz, ahde vefa görmedik. Onların çoğunu fasıklar olarak bulduk.
قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ
BuldukDediler ki: Siz ikiniz; bizi, babalarımızı üzerinde bulduğumuz yoldan çevirmek ve yeryüzünün büyükleri olmak için mi geldiniz? Biz, size inanmıyoruz.
قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ إِنَّا إِذًا لَظَالِمُونَ
BuldukDedi ki: Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını yakalamaktan Allah’a sığınırız. Çünkü biz, o zaman zalimlerden oluruz.
قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ
BuldukOnlar da: Babalarımızı bunlara tapar bulduk, demişlerdi.
قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ
BuldukDemişlerdi ki: Hayır. Atalarımızı böyle yapar gördük.
وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ
BuldukOnlara: Allah’ın indirdiklerine uyun, denilince: Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız, derler. Ya şeytan, onları yalımlı azaba çağırıyor idiyse?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وجد |
| Yapı | Üçlü kök (sülâsî mücerred) |
| Özel Durum | Misâl-i vâvî (ilk harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | لقي, ألفى, عرف, علم, حاز |
| Zıt Kök | فقد |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeye rastlamak, ona denk gelip erişmek, kaybolan veya aranan şeyi ele geçirmek, su birikintisine ulaşıp suya kavuşmak |
| Çekirdek Özet 2 | Kişinin aradığı veya ummadığı bir hakikat, hüküm, sığınak, durum ya da amel karşılığı ile doğrudan ve kesin biçimde yüzleşmesi; hakikatin zihinsel veya fiilî olarak idrak edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık (ontoloji), idrak (epistemoloji) ve vicdanî/hukukî sorumluluk (aksiyoloji) ekseninde; yokluktan ve belirsizlikten sıyrılarak somut bir duruma, imkâna veya bilince erişme ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca felsefi düzeydeki soyut «var olmak» veya mekanik bir «nesne bulmak» manasına indirgeyip Kur'an'daki amelin karşılığını bulma, derunî bilinç (vicdan) ve imkân/güç yetirme boyutlarını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وج | İçsel bir kıpırtı, yönelim, bir hedefe doğru atılma veya bir hissin/durumun içe çarpıp yer etmesi; وجب (düşüp yerleşmek, sabit olmak), وجس (içe doğan gizli his), وجف (kalbin çarpması, sarsılmak), وجل (iç titremesi, korku) ve وجه (bir yöne yönelmek) köklerinde olduğu gibi içsel veya dışsal bir harekete ve karşılaşmaya işaret eder. | د | د harfinin sağladığı durma, sabitlenme, kapanma ve sınırlanma karakteriyle; yönelen veya aranan şeyin tam hedefine ulaşıp orada karar kılması, arayışın sona erip nesnenin/durumun ele geçirilmesi ve kesin bir bulguya dönüşmesi manası pekişmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, raptetme, ekleme | Arayan ile aranan, özne ile nesne veya bilinç ile durum arasında bir bağın ve temas noktasının kurulması. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplanma | Nesneye doğru yönelme, mesafe katetme, bir arayış sürecini veya karşılaşma hareketini yürütme. |
| د | Kapı; giriş, sınır, geçiş, sabitlenme | Arayışın bir sınırda durması, bir kapıdan girer gibi hedefe nüfuz edilmesi ve elde edilen şeyin sabitlenip tutulması. |
| وجد | Bağı kurup mesafeyi aşarak hedefe vasıl olma ve durma | Bir arayış, yönelim veya süreç neticesinde nesne veya duruma denk gelip onunla birleşme, hedefe varıp onda karar kılma eyleminin bütünü. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl hayatında kaybolan deveyi veya yitiği arayıp bulmak (وجد الضالة); kayalık arazideki çukurlarda biriken yağmur suyuna (قَلْت) ulaşıp harareti dindirmek; bir şeye çarpıp ona fiilen erişmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Cerîr'e (veya Lebîd'e) nispet edilen beyitte kök, susuzluk çekenlerin su birikintisine ulaşıp hararetlerini giderememesi bağlamında şöyle geçer: لو شِئْت قد نَقَعَ الفُؤادُ بِشَرْبةٍ / تَدَعُ الصَّوادِيَ لا يَجُدْنَ غَلِيلا |
| Erken Arapça kullanım | Erken bedevî kullanımında hem aranan yitiğin bulunması (وجدان الضالة) hem de aşırı sevgi, keder ve öfkenin kalpte yer etmesi (الوَجْد والمَوْجِدَة) ile kişinin zenginleşip imkân sahibi olması (الوُجْد والجِدَة) manalarında yer almıştır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça وجد kökü, Sami dillerinin güney ve batı kollarında özgün semantik bir genişleme gösterir. Klasik İbranice ve Aramicede bu kök doğrudan aynı biçim ve «bulmak» anlamıyla yaygın bir fiil olarak yer almaz; bu dillerde «bulmak» anlamı için daha ziyade مضا kökenli kelimeler (İbranice מָצָא - matsa) kullanılır. Bununla birlikte Süryanicede ve bazı Güney Sami lehçelerinde içsel duygu, hissetme ve varlığa erişme izleri mevcuttur. Arapçada kökün «fiziksel olarak bir nesneye rastlamak» (idrak-i hissî), «kalpte bir duyguyu derinlemesine hissetmek» (vecd, vicdan), «maddi imkâna kavuşmak» (cide, vücd) ve felsefi düzeyde «yokluğun karşıtı olarak var olmak» (vücud) katmanlarına ayrılması, kökün zengin bir iç Arapça semantik matris üzerinde geliştiğini gösterir. Kökün en ilksel Sami çekirdeğinde, bir engeli aşıp aranan hedefe veya suya vasıl olma fikrinin yattığı anlaşılmaktadır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وجد kökünün fiziksel buluştan zihinsel ve kalbî idrake evrilmesi | Yitiğe denk gelme somut anlamından hareketle; hüzün/öfke duyma (vecd, mevcide), zenginleşme (vücd, cide) ve nihayet zihnen bilme/tümel varlık (vücud) anlamlarına doğru genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami dillerinde hissetme, vasıl olma ve temas izleri | Kuzeybatı Sami dillerindeki doğrudan karşılıklar sınırlı olmakla birlikte, hedefe erişme ve içsel heyecan duyma kökleriyle anlamsal örtüşmeler mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dil ailesi genelinde temas ve edinme kökleri | Doğu ve Çad kollarında nesneyi ele geçirme ve hissetme bildiren bazı morfemlerle tipolojik benzerlikler kurulabilmektedir. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وجد | Anlamlı | Bulmak, hissetmek, imkân sahibi olmak | Hedef köktür; yitiğe rastlamak, kalbî duyuş, varlık ve güç yetirme. | Kur'an'da geçer. |
| ودج | Anlamlı | Boyun damarı, can damarı | Boynun iki yanında yer alan, kesildiğinde hayatı sonlandıran ana damarlar (الأوداج); iki şeyi birbirine bitiştiren bağ. | Kur'an'da geçmez. |
| جود | Anlamlı | İyi olmak, cömertlik, bol yağmur | Bir şeyin kemale ermesi, iyilik ve cömertlikle bolca ihsanda bulunmak; جودي özel adı bu köktendir. | Kur'an'da geçer. |
| جدو | Anlamlı | Fayda, kazanç, bağış isteme | Bir kimseden veya işten elde edilen menfaat, talep edilen ihsan ve karşılık (الجدوى). | Kur'an'da geçmez. |
| دوج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için müstakil bir asıl kök anlamı kaydedilmemiştir; mühmel kabul edilir. | Kur'an'da geçmez. |
| دجو | Anlamlı | Karanlığın çökmesi, örtmek | Gecenin zifiri karanlıkla etrafı kaplaması, basması ve sakinleşmesi (الدجى). | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وجد | Merkez | Bulmak, idrak etmek, imkân bulmak | Arayarak veya umulmadık şekilde bir hakikat, nesne veya durumla doğrudan yüz yüze gelip onu kesinlikle kavramak. | Nesneyi, hissi ve imkânı aynı anda içeren kuşatıcı biliş ve erişim. |
| لقي | Komşu | Karşılaşmak, yüz yüze gelmek | İki tarafın karşılıklı olarak birbirine doğru hareket edip temas etmesi; وجد kökünde ise tek taraflı arayış veya bir duruma rastlama esastır. | Karşılaşma ve mülaki olma boyutu ön plandadır. |
| ألفى | Komşu | Hazır bulmak, rastgelmek | Bir şeyi önceden hazırlanmış, kurulu veya belirli bir vaziyette bulmak; çaba sarf etmeksizin mevcut duruma toslamak. | Arayıştan ziyade mevcut statükoya denk gelmeyi ifade eder. |
| عرف | Komşu | Tanımak, ayırt etmek | Daha önceden bilinen veya alametleri bulunan bir şeyi diğerlerinden tefrik ederek kavramak. | İdrakin ayırt edici ve tanıdık yönünü gösterir. |
| علم | Komşu | Bilmek, hakikatine ermek | Bir şeyin mahiyetini ve künhünü zihnen kesin olarak kavramak; nesneye rastlama şartı içermez. | Soyut ve tümel bilişi temsil eder. |
| حاز | Komşu | Elde etmek, sahiplenmek | Bir nesneyi toplayıp kendi hâkimiyeti ve mülkiyeti altına almak; bulmaktan ziyade kabzetme vurguludur. | Mülkiyet ve fiilî tasarruf ağırlıklıdır. |
| فقد | Zıt | Yitirmek, yokluğunu hissetmek | Mevcut olan bir şeyin elden çıkması, kaybolması, aranıp da ulaşılamaması durumu. | وجد eyleminin tam simetriği ve zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وجد | Bulmak, idrak etmek, var olmak, imkân sahibi olmak | Hem dış dünyadaki nesneye rastlamayı hem içsel duygu ve bilinci hem de maddi kudreti kuşatan çok katmanlı yapı. | Kesin |
| Latince | invenire, reperire, sentire | Bulmak, keşfetmek, hissetmek | «Invenire» üzerine gelip rastlamayı ve icadı; «reperire» aranan şeyi tedarik edip bulmayı; «sentire» ise kökün vecd ve içsel duyuş boyutunu karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to find, to encounter, to perceive, to afford | Bulmak, karşılaşmak, algılamak, güç yetirmek | «To find» kökün nesneye rastlama yönünü verirken, içsel idrak ve Kur'an'daki «vücd» (maddi imkân) boyutunu ancak diğer yardımcı fiiller tamamlar. | Güçlü |
| Almanca | finden, antreffen, empfinden, vermögen | Bulmak, rastlamak, hissetmek, gücü yetmek | «Finden» arayış ve buluşu, «empfinden» derunî duygulanımı, «vermögen» ise kökün zenginlik ve güç yetirme katmanını temsil eder. | Güçlü |
| Fransızca | trouver, éprouver, subvenir | Bulmak, derinden hissetmek, karşılamak/yetmek | «Trouver» doğrudan bulmayı, «éprouver» içsel olarak tecrübe etmeyi ve duymayı, «subvenir» ise maddi kifayeti ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane's Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً / إِذَا لَمْ يَجِدْ | Yokluk ve fiilî imkânsızlık | İbadet ve ruhsat bağlamında gerekli vasıtaya (su, kurbanlık, köle azadı, nafaka) fiilen ulaşamama ve güç yetirememe hâli; Nisâ 4:43, Mâide 5:6, Bakara 2:196. |
| وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا / وَجَدَا عَبْدًا | Somut nesne veya şahısla karşılaşma | Bir mekânda hazır bulunan bir rızka, kişiye veya duruma doğrudan şahit olup rastlama bağlamı; Âl-i İmrân 3:37, Kehf 18:65, Kasas 28:23. |
| وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا / تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ | Amelin ve karşılığın tecelli etmesi | Ahirette dünyadaki amellerin, iyilik veya kötülüklerin somutlaşmış bir gerçeklik olarak kişinin karşısına çıkması; Kehf 18:49, Bakara 2:110, Müzzemmil 73:20. |
| وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا | Statükoyu ve geleneği hazır bulma | İnkârcıların atalarından devraldıkları inanç ve pratikleri sorgulamaksızın kurulu bir nizam olarak hazır bulmaları; A'râf 7:28, Yûnus 10:78, Şuarâ 26:74. |
| فَلَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا | Derunî duyuş, içsel kabulleniş ve vicdan | Verilen ilahî hükme karşı nefiste hiçbir darlık, sıkıntı ve itiraz hissetmeme durumu; Nisâ 4:65. |
| وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ | Kesin hakikatle ve hesapla yüzleşme | Serap peşinde koşan kâfirin, susuzluğunu gidereceğini umduğu yerde ilahî adalet ve hesapla ansızın burun buruna gelmesi; Nûr 24:39. |
| مِنْ وُجْدِكُمْ | Maddi imkân, iktidar ve refah payı | Boşanan kadınların barındırılmasında erkeğin sahip olduğu maddi güç ve hayat standardı nispeti; Talâk 65:6. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Varlık (vücud), yokluk (adem) ve ilahî sıfatlar | Allah'ın varlığının zatının gereği mi (vâcibü'l-vücûd) yoksa zihnî bir itibar mı olduğu; madûmun şey sayılıp sayılmayacağı tartışması. | Kök, felsefi ve kelamî düzlemde «dış dünyada bilfiil sabit ve mevcut olma» anlamına yoğunlaşmıştır. |
| Fıkıh | Mükellefiyet, ehliyet, ruhsat ve buluntu eşya (lukata) | Kişinin bir hükmün gereğini yerine getirecek maddi/fiziki imkânı bulamaması hâlinde bedele intikal etmesi; yitiği bulanın sorumluluğu. | Kök, «maddi imkân ve kudret yetirme» (vücd/cide) ile «yitiği fiilen ele geçirme» ekseninde daralmıştır. |
| Tefsir | Hissî ve aklî idrak ayrımı; hakikate rastlama | Ayetlerde geçen «bulma» ifadelerinin gözle görme mi, tecrübe etme mi yoksa kesin bilgi (ilim/yakîn) manasında mı olduğu analizi. | Kök, sadece fiziksel rastlaşma değil kalbî/aklî kesinlik bildiren «yakînî bilgi» düzeyinde ele alınmıştır. |
| Hadis | Yitik malın hükmü, derunî vecd ve imkân kısıtlılığı | Kaybolan hayvan veya eşyanın bulunması (dâlle), ibadette huşu ve vecd hâli ile sadaka verecek güç bulamama rivayetleri. | Kök, hem somut lukata fıkhında hem de zühd/tasavvuf geleneğindeki kalbî duyuş ve heyecan manasında yoğunlaşmıştır. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun hakikatle ve ameliyle karşılaşması | Hidayet ve tecelli | İnsanın sorumluluğunu ve amellerinin kaçınılmaz karşılığını somut bir bulgu olarak idrak etmesini sağlar. | Dinî hayatta inanç, soyut bir iddia değil kulun amelinin semeresini bilfiil bulduğu hakikattir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi teorisi ve deneysel araştırma | Keşif, bulgu ve yakin | Arayış içindeki zihnin nesnesiyle örtüşerek hipotezden kesin delile ve veriye ulaşmasını temin eder. | İlim, cehalet ve zandan sıyrılarak doğrulanabilir ve bulunabilir nesnel gerçekliğe ulaşma sürecidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki meşruiyet ve toplumsal nizam | Statüko ve toplumsal mutabakat | Yönetilenlerin mevcut kuralları ve adalet mekanizmasını fiilen işler ve erişilebilir bulmasını sağlar. | Toplumun yönetimden beklediği adaleti sahada bulamaması siyasi çözülmeye yol açar. | Güçlü |
| İktisadi | Refah düzeyi, mali güç ve alım kudreti | Likidite, sermaye ve cide | Bireyin borçlarını ifa edebilme, nafaka temin etme ve harcama yapabilme kapasitesini belirler. | İktisadi mükellefiyetler bireyin elinde bulundurduğu fiilî imkân (vücd) oranında meşruiyet kazanır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonun sıfır noktasını bulma, optimizasyon ve hedefe kilitlenme | Arama uzayında belirli parametreler ve kısıtlar altında hedeflenen çözüm kümesine veya optimum değere tam olarak rastlanıp fonksiyonun çözülmesi hâlidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Vicdan teşekkülü, bilişsel içselleştirme ve hukuki ehliyet | Dışsal kural ve normların bireyin iç dünyasında yankı bulup sarsılmaz bir ahlaki bilinç ve sorumluluk mekanizmasına dönüşmesi sürecidir. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel olarak yolda bir nesneye tesadüf etmek veya salt felsefi anlamda nesnelerin uzay-zamandaki «varlığı» (ontik var oluş) ile sınırlandırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; fiziksel bulmanın ötesinde, insanın amellerinin neticesiyle ahirette yüzleşmesini, hakikati aklıyla ve kalbiyle idrak etmesini (vicdan), içine düşülen derunî sıkıntıyı ve kişinin hukuki/iktisadi gücünü (vücd) kapsayan bütüncül bir idrak ve imkân zeminidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen «bulma» ifadeleri pasif bir tesadüf gibi anlaşıldığında; insanın kendi tercihlerinin sonucuyla yüzleşme zorunluluğu, dinî emirlerdeki güç yetirme (imkân) şartı ve vahyin vicdandaki karşılığı kaybolur; metin mekanikleşir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, bilgi ve ahlak anlayışının kesişim noktasını oluşturur; insanın aradığı hakikatin bir gün mutlaka karşısına çıkacağını ve amellerin asla zayi olmayıp bilfiil bulunacağını ilan eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ruhsat ve mükellefiyetin sınırlanması ayetlerinde (su veya kurban bulamama), ahiret sahnelerinde amellerin hazır bulunmasında ve inkârcıların atalar mirasını körü körüne hazır bulma iddialarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin göreceli veya ulaşılamaz olduğu vehmini çürütür; insanın arayışının nesnesiz kalmayacağını, amelin yok olup gitmeyeceğini ve sorumluluğun sadece güç yetirilen (bulunan) imkânla sınırlı olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamÇölde su çukuruna denk gelmek, kaybolan yitiğe ulaşıp onu ele geçirmek, nesneyle fiilen yüz yüze gelip onu tutmak.
- Soyut anlamBir hakikatin zihnen ve kalben kesin olarak kavranması, amelin karşılığıyla yüzleşme, vicdani bilinç ve fiilî imkân/kudret sahibi olma.
- Sistematik karşılıkEpistemolojide yakin ve keşif, ontolojide somut tezahür ve vücud, aksiyolojide amelin tecessümü ve sorumluluğun imkân şartına bağlanması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde arayan veya yönelen özneyi (biliş/amel sahibi), aranan veya vazedilen nesnel hakikati/durumu, arayış ile nesnenin uzay-zamanda veya bilinçte örtüşüp kesişmesini, kesin bulgu ve varlık idrakini (وجد), ise bu kesişimden doğan ahlaki, hukuki ve ontolojik sorumluluk/amel karşılığını temsil eder. Model, bulma eyleminin özne ile nesnenin kaçınılmaz kesişiminden doğan zorunlu bir netice olduğunu gösterir.