عن
ع - ن
جذر- الورود: ٤٦٥
- الآيات: ٤٢٢
- الصيغ: ١٦
- المعاجم: ٤
معناه في القرآن: -den
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
ملاحظاتي
المعاجم(٤)
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧٬٨٩٦باب العين والنون
عن ، نع : مستعملان
عن : أخبرني المنذري عن أبي العباس عن سلمة عن الفراء أنه قال : العَنّة والعُنّة : الاعتراض بالفضول . قال : وشاركه شِركة عنان ، أي في شيءٍ عنّ لهما ، أي عرض .
الحرانيّ عن ابن السكيت : يقال شاركه شِركة عنان ، وذلك إذا اشتركا في مالٍ معلوم وبانَ كلُّ واحدٍ منهما بسائر ماله دونَ صاحبه ، وكأنّ أصله أنَّه عنّ لهما شيءٌ فاشتركا فيه ، أي عَرَض .
قال : وشاركه شِركة
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٠٬٢٣٩(باب العين وما بعدها في المضاعف والمطابق والأصم)
(عن) العين والنون أصلان، أحدهما يدلُّ على ظهورِ الشيء وإعراضه، والآخر يدلُّ على الحَبْس.
فالأوّل قول العرب: عَنَّ لنا كذا يَعِنّ عُنُونا، إذا ظهر أمامك. قال:
فَعَنَّ لنا سِربٌ كأنّ نعاجَه*** عذارى دَُوَارٍ في مُلاءٍ مُذَيَّلِ([1])
قال ابن الأعرابيّ: العَنان: ما عَنَّ لك من شيء. قال الخليل: عَنان السَّماء: ما عَنَّ لك منها إذا نظرتَ إليها. فأمّا
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٤١٬١٨٩عَنَّ
1 عَنَّ ذ , aor. عَنِ٣َ (S, Mgh, Msb, K) and عَنُ٣َ , (S, Msb, K,) the former accord. to some relaters, and the latter accord. to others, occurring in a verse of a Hudhalee, (TA,) inf. n. عَنَنٌ (S, Msb, K) and عَنٌّ (Msb, K) and عُنُونٌ, the first of which is also [or is properly] a simple subst., (K, [and such, in one sense, it is said to be in the Msb, as will be shown in what follows,])
عَنَّ 1 عَنَّ ذ , aor. عَنِ٣َ (S, Mgh, Msb, K) and عَنُ٣َ , (S, Msb, K,) the former accord. to some relaters, and the latter accord. to others, occurring in a verse of a Hudhalee, (TA,) inf. n. عَنَنٌ (S, Msb, K) and عَنٌّ (Msb, K) and عُنُونٌ, the first of which is also [or is properly] a simple subst., (K, [and such, in one sense, it is said to be in the Msb, as will be shown in what follows,]) said of an affair, or event, (Msb,) or of a thing, (S, * K,) It appeared before one: (K:) [and] i. q. عَرَضَ (S, Mgh) and (S, K) اِعْتَرَضَ (S, Msb, K) [i. e. it appeared; it showed, presented, or offered, itself: it occurred: and it presented itself, or intervened between a person and an object before him, as an obstacle: it opposed itself]: and so ↓ اِعْتَنَّ. (S, K.) [See also عَنَنٌ, below.] Imra-el-Keys says, فَعَنَّ لَنَا سِرْبٌ كَأَنَّ نِعَاجَهُ عَذَارَى دَوَارٍ فِى مُلَآءٍ مُذَيَّلِ
(Mgh, TA, *) meaning, عَرَضَ, (TA,) i. e. And there appeared to us a herd of wild oxen, as though the females thereof were virgins making the circuit of Dawلr, or Duwلr, in long-skirted garments of the kind called مُلَآء; Dawلr, or Duwلr, being the name of an idol around which the people of the Time of Ignorance used to curcuit. (Mgh, * and EM pp. 46 and 47.) And one says, لَا أَفْعَلُهُ مَا عَنَّ فِى السَّمَآءِ نَجْمٌ, meaning مَا عَرَضَ [i. e. I will not do it as long as a star appears in the sky]. (S.) ― -b2- And عَنَّ, (Msb, TA,) aor. عَنِ٣َ , (Msb,) inf. n. عَنَنٌ, (TA,) or this is a simple subst., (Msb, TA,) and the inf. n. is عَنٌّ, (TA,) He opposed himself (اِعْتَرَضَ, Msb, or تَعَرَّضَ, TA) to another (Msb) from right and left, (TA,) or from either side of him, (Msb,) with an abominable, or evil, action. (Msb, TA.) ― -b3- And عَنَّ عَنِ الشَّىْءِ, aor. عَنِ٣َ , [inf. n., app., عَنٌّ,] He turned aside, or away, from the thing. (Msb.) ― -b4- Hence the saying of the lawyers, عَنَّ عَنِ امْرَأَةٍ دُونَ أُخْرَى [He turned away from one woman, not from another]; meaning he desired not one woman, but desired another: thus in the active form: and one may also say عُنَّ i. e. in the passive form [from one or another of the following significations of the trans. verb]. (Msb.) For the latter of these, and its var. عُنِنَ, see 2. -A2- عَنَنْتُ اللِّجَامَ: see 4. ― -b2- عَنَّ دَابَّتَهُ He put a rein (عِنَان) to his beast. (TA.) And عَنَنْتُ الفَرَسَ, (S, Msb, K,) aor. عَنُ٣َ ; (Msb;) in the M [↓ عَنَّنْتُ,] with tesh-deed; (TA;) I withheld the horse by means of his عِنَان [or rein]; (S, Msb, K;) as also ↓ أَعْنَنْتُهُ: (K:) or الفَرَسَ ↓ أَعْنَنْتُ signifies I put a rein to the horse: (Msb:) and it is said in the T that الفَارِسُ ↓ أَعَنَّ means the horseman drew, or pulled, the rein of his beast, to turn him back, or away, from his course. (TA.) ― -b3- And عَنَنْتُهُ, (Msb,) and عُنَّ, (Mgh,) I confined him, (Msb,) and he was confined, (Mgh,) in the عُنَّة i. e. the enclosure (Mgh, Msb) of the camels. (Mgh.) -A3- عَنَنْتُ فُلَانًا I reviled such a one; vilified him; or gave a bad name to him. (K.) -A4- See also Q. Q. 1.
عَنَّنْتُ اللِّجَامَ 2 عَنَّنْتُ اللِّجَامَ ذ : see 4. ― -b2- عَنَّنْت الفَرَسَ: see 1, last quarter. ― -b3- [Hence, perhaps,] عُنِّنَ عَنِ امْرَأَتِهِ, (S, Msb, K,) inf. n. تَعْنِينٌ, (Msb,) which see also voce عُنَّةٌ, former half, in two places, He was pronounced by the judge (S, Msb, K) to be incapacitated from going in to his wife, (Msb, K,) or to have no desire for his wife: or to be withheld from her by enchantment, or fascination: (S, Msb, K:) and ↓ أُعِنَّ signifies the same; as also ↓ عُنَّ, (K, TA,) and ↓ عُنِنَ; and ↓ اعْتُنَّ. (TA. [Thus in the supplement to this art. in the TA; but it seems that the last of these verbs may be a mistranscription for أُعِنَّ, as this verb is there omitted, though the other verbs are mentioned, and followed by the part. ns. مَعْنُونٌ and مُعَنٌّ and مُعَنَّنٌ, but not مُعْتَنٌّ.]) ― -b4- التَّعْنيِنُ also signifies The confining in a deep مَطْبَق [or subterranean prison]. (TA.) ― -b5- And عَنَّنَتْ شَعَرَهَا, said of a woman, means شَكَلَتْ بَعْضَهُ بِبَعْضٍ [i. e. She plaited together two locks of her hair, of the fore part of her head, on the right and left, and then bound them with her other pendent locks or plaits]. (TA.) -A2- See also Q. Q. 1.
٣ 3 المُعَانَّةُ ذ and العِنَانُ signify المُعَارَضَةُ, (S, Msb, K, TA,) as inf. ns. of عَانَّهُ [meaning He did like as he (the latter) did: or he opposed him, being opposed by him]. (TA.) See, below, شِرْكَةُ العِنَانِ: and also عُنَانَاكَ.
أَعَنَّ 4 أَعَنَّ ذ [i. q. تَعَرَّضَ]. One says, ↓ أَعْنَنْتُ بِعُنَّةٍ مَا أَدْرِى مَا هِىَ, (S, K, but in the latter لا ادرى,) meaning I addressed, applied, or directed, myself to a thing (تَعَرَّضْتُ لِشَىْءٍ) not knowing what it was. (S, K.) -A2- And أَعْنَنْتُهُ لِكَذَا I exposed him, or caused him to become exposed, (عَرَّضْتُهُ,) to such a thing; and I turned him to it, or towards it. (S.) -A3- أَعْننْتُ اللِّجَامَ I put a rein (عِنَان) to the bit; (S, K;) as also ↓ عَنَّنْتُهُ, (S, * K,) inf. n. تَعْنِينٌ; (S;) and ↓ عَنَنْتُهُ. (K.) ― -b2- See also 1, last quarter, in three places. ― -b3- أُعِنَّ عَنِ امْرَأَتِهِ: see 2.
تعنّن 5 تعنّن ذ He (a man) abstained from women without his being incapacitated from going in to them, because of blood-revenge that he sought. (TA.)
اعتنّ 8 اعتنّ ذ : see 1, first sentence. -A2- اِعْتَنَّ مَا عِنْدَهُمْ He became acquainted with their state, or case. (K.) -A3- اعْتُنَّ: see 2.
عَنْعَنَةٌ R. Q. 1 عَنْعَنَةٌ ذ [an inf. n. of which the verb is عَنْعَنَ] The substituting of ع for ء; [for instance,] saying عَنْ in the place of أَنْ: a practice of [the tribe of] Temeem: (S, K:) or, accord. to Fr, it is of the dial. of Kureysh and of those in their neighbourhood, and of Temeem and Keys and Asad and those in their neighbourhood: they change the أ of أَنَّ, with fet-h, into ع; but not when it is with kesr. (TA.) [See two instances in art. عنف, conj. 8.] ― -b2- Hence, عَنْعَنَةُ المُحَدِّثِينَ [i. e. The saying of the re
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٤٩٩عَنْ
عَنْ
a. From.
b. For.
c. After.
d. About, of.
e. Of, to.
f. On.
g. With; at, to, unto.
ذَهَبَ عَنَّا
ذَهَبَ عَنَّا
a. He went away from us, he left us.
سَافَر عَن البَلَد
سَافَر عَن البَلَد
a. He journeyed from the country.
دَافَعَ عَنْهُ
دَافَعَ عَنْهُ
a. He repelled from him: he defended him.
حَدَّثَ عَن فَلَان
حَدَّثَ عَن فَلَان
a. He related what he had heard
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٦٧ (الإجمالي: ٧٥٢)
- صدد
الآيات المشتركة: ٣٦ · Alıkoyarlar
- نهي
الآيات المشتركة: ٣٣ · Nihayet, son demektir
- غفل
الآيات المشتركة: ٢٤ · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
- عرض
الآيات المشتركة: ٣٣ · Ön dişler demektir
- غني
الآيات المشتركة: ٣٢ · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
- سبل
الآيات المشتركة: ٤٨ · Biribirini kesen yoldur
- عفو
الآيات المشتركة: ٢١ · Affetti
- سأل
الآيات المشتركة: ٣٣ · “Sehl” ova demektir
- أله
الآيات المشتركة: ١٩١ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- ضلل
الآيات المشتركة: ٣٧ · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
- كون
الآيات المشتركة: ١٣٠ · Kevn, tepe demektir
- كشف
الآيات المشتركة: ١١ · Açık baş demektir
الآيات التي ورد فيها(٤٢٢)
عدد الآيات التي يرد فيها هذا الجذر: ٤٢٢؛ ضيّق النطاق من شريط السور.
وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ
-den
إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ
-den
وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ
-den
وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ
-den
سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
-den
… الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ …
-den
… أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ …
-den
… يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي …
-den
… بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ …
-den
قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
-den
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عن |
| Yapı | Edat / İşlev sözü (iki harfli cer harfi) |
| Özel Durum | İki harfli asli edat, sülâsî fiil kökü türetimi yoktur |
| Bağlamsal Yakın Kökler | من, على, إلى |
| Zıt Kök | إلى |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyden uzaklaşma, ayrılma, bir sınırı aşma ve ötesine geçme (mücâvezet) |
| Çekirdek Özet 2 | Sorumluluğun, yükümlülüğün, sapmanın veya ilahi lütfun bir özneden diğerine aktarılması ve uzaklaştırılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir durumun, hükmün ya da nesnenin mevcut mahallini terk ederek bağımsızlaşması veya yerini başka bir duruma bırakması |
| Kritik Hata Riski | Edatın ayrılma ve aşma (mücâvezet) işlevinin mekanik bir çıkış bildiren من edatıyla ya da bulunma bildiren في ile karıştırılarak aktarım ve aşım nüansının kaybolması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عن | Karşıya çıkma, belirme, bir sınır oluşturma ve bu sınırdan öteye geçip uzaklaşma | Veri bulunamadı | İki harfli asli bir cer harfi olduğundan üçüncü harf eklenmesi söz konusu değildir; bünyesindeki iki harf doğrudan mücâvezet (aşma ve uzaklaşma) işlevini kurar |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, odak noktası, bilme, ortaya çıkma | Bir odağın, kaynağın veya görünür bir merkezin belirlenmesi |
| ن | Balık, tohum; süreklilik, hareket, akış, ayrılma | Odaktan dışarıya doğru sürekli bir yöneliş, akış ve ayrılma hareketi |
| عن | Odaktan dışarıya doğru akış ve ayrılma | Kaynak teşkil eden merkezden hareketle bir mesafenin katedilmesi, engelin veya sınırın aşılarak öteye geçilmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sınırın veya nesnenin aşılıp geride bırakılması; bir hedeften sapma, atılan okun hedefin uzağına düşmesi veya bir bineğin rotasından yana meyletmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruülkays b. Hucr bir beyitte kökün beliriş ve önleme çıkış anlamını şu şekilde kullanır: فَعَنَّ لنا سِربٌ كأنّ نعاجَه / عذارى دَُوَارٍ في مُلاءٍ مُذَيَّلِ |
| Erken Arapça kullanım | Okun hedeften sapıp öteye geçmesini anlatan رميتُ عن القوس deyimi ve kişinin bir şeyden yüz çevirip başka bir yöne kaymasını bildiren رغبتُ عنه ifadesi |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça عن edatı, Sami diller ailesinde yönelme, ayrılma ve konumsal ilişki bildiren edat katmanıyla yakından irtibatlıdır. İbranice ve Aramice/Süryanicede doğrudan ayn-nun dizilişiyle müstakil bir edat formu yaygın olmamakla birlikte, kök arkaik düzeyde Arapçadaki عنن (belirme, karşıya çıkma, sınır oluşturma) matrisiyle semantik temas halindedir. Erken Semitik morfolojide edatların bir kısmı bedensel ve mekânsal isimlerden gramatikleşerek edatlaşmıştır. عن edatının ilksel semantiği, bir nesnenin veya varlığın ön düzlemde belirip ardından o düzlemi aşması, arkada bırakılması ve o noktadan öteye geçilmesidir. Arapçada bu yapı, başlangıç noktası bildiren من edatından ayrılarak, odaklanan merkezden uzağa gitme ve sınırı aşma (mücâvezet) işlevine özelleşmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Brockelmann, Lipiński.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عن harf-i cerri ve ilişkili عنن kökü | Bir şeyin öne çıkması, belirmesi ve oradan hareketle ötesine geçilip uzaklaşılması işlevinden gramatikleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami edat sistemleri | Mekânsal sınırlardan uzaklaşma ve konumsal aşım bildiren edatlaşma süreçleriyle yapısal paralellik taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yönelme-uzaklaşma morfemleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
المصدر Lisān al-ʿArab, Semitic Comparative Grammar (Brockelmann).
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عن | Anlamlı | Mücâvezet ve aşma | Bir şeyden uzaklaşma, ötesine geçme, yüz çevirme veya bedel olma | Hedef kök; Kur'an'da 465 kez geçer |
| نع | Anlamlı | Yumuşaklık ve inilti | Klasik sözlüklerde zayıf ve gevşek olma, inleme veya ses çıkarma anlamında kullanılmıştır | Kur'an'da geçmez; ters permütasyon (müstamel) |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عن | Merkez | Uzaklaşma ve aşma | Bir nesneden, durumdan veya özneden öteye geçerek ayrılmayı ve bağı koparmayı bildirir | Başlangıç noktasına değil, aradaki mesafenin açılmasına ve aşılmasına odaklanır |
| من | Komşu | Başlangıç ve çıkış | Bir hareketin ilk başladığı sınırı ve mekânı gösterir | Odağı ayrılmanın ötesine değil, çıkışın gerçekleştiği ilk noktaya (ibtidâ-i gâye) yöneliktir |
| على | Komşu | Üstünlük ve istilâ | Bir şeyin üzerinde bulunmayı, hâkimiyeti ve baskıyı bildirir | Bazen عن edatının yerine mecazen geçse de aslen yükseklik ve kapsama eksenindedir |
| إلى | Komşu | Varış ve yöneliş | Bir sürecin veya yönelişin nihai bitiş sınırını gösterir | Yönelme ve yaklaşma hareketinin hedefini tayin eder |
| إلى | Zıt | Bitiş ve ulaşma | Bir sınıra yaklaşmayı ve oraya varmayı ifade eder | عن edatının uzaklaşma ve aşma yönünün tam tersi olarak hedefe kavuşmayı bildirir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عن | Ayrılma, ötesine geçme | Bir sınırdan veya durumdan uzaklaşarak başka bir konuma geçiş | Kesin |
| Latince | de, ab, ex | -den, hakkında, uzağında | Bir kaynaktan uzaklaşmayı ve ayrılmayı karşılar; mücâvezet nüansını kısmen taşır | Güçlü |
| İngilizce | from, away from, off, about | -den, uzağa, hakkında | Ayrılma ve konu edinme anlamlarını verir; soyut aşım dinamizmini tam yansıtmaz | Kesin |
| Almanca | von, ab, weg von, über | -den, uzağında, üzerine | Çıkış noktasını ve uzaklaşmayı ifade eder; bedel ve aktarım anlamlarını bağlama göre üstlenir | Güçlü |
| Fransızca | de, loin de, au sujet de | -den, uzağında, dair | Çıkış ve mesafe koyma anlamlarını karşılar; ontolojik kopuş tonu eksik kalabilir | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mücâvezet (Aşma ve uzaklaşma) | Bir durumun, eylemin veya yükün özneden uzaklaşması | Sorumluluğun veya azabın bir kimseden kaldırılmasını anlatan ayetler; Bakara 2:48, Duhân 44:12 |
| İ’râz ve gaflet (Yüz çevirme) | Bir hakikatten, delilden veya ibadetten kopuş ve ilgisizlik | Kalbin veya amelin haktan yüz çevirmesini belirten bağlamlar; Enbiyâ 21:1, Mâûn 107:5 |
| İsti’lâ (على anlamında) | Cimrilik veya haksızlığın kişinin kendi aleyhine dönmesi | Kişinin işlediği olumsuz fiilin bumerang etkisiyle kendisine yönelmesi; Muhammed 47:38 |
| Bedel ve ivaz (Yerine geçme) | Bir canın diğer bir can yerine kefil olamaması veya karşılık verememesi | Ahiret hesaplaşmasında bir kimsenin diğeri namına ödeme yapamayacağını bildiren ayetler; Bakara 2:48, Bakara 2:123 |
| Sebep ve ta’lîl (Gerekçe olma) | Bir eylemin arkasındaki itici saik veya dayanak | Hevadan konuşmama veya delilsiz karar vermeme bağlamları; Necm 53:3, Hûd 11:53 |
| Tenzih ve tecrid (Yüceltme) | Allah Teâlâ'nın müşriklerin isnatlarından berî ve yüce tutulması | Tevhid bağlamında noksan sıfatların ve ortakların nefyedildiği ayetler; Yûnus 10:18, Haşr 59:23 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tenzih, tebrie ve ilahi sıfatlar | Yüce Allah'ın yaratılmışların nitelemelerinden münezzeh kılınması bağlamındaki cümlenin tahlili | Mutlak arınma, ayrışma ve eksikliklerden beri kılınma |
| Fıkıh | İbâha, ıskat ve vekâlet | Bir kimseden yükümlülüğün düşmesi veya bir fiilin başkası adına (ivaz/bedel olarak) icra edilmesi | Sorumluluğun zimmetten ayrılması ve başkasına intikali |
| Tefsir | Harf-i cerlerin te’vîli ve tazmin | Bir fiilin عن ile kullanılarak gizli bir yüz çevirme veya uzaklaşma manası kazanması prensibi | Ayetlerdeki kelimelerin mücâvezet boyutuyla anlam genişlemesi |
| Hadis | Rivayet tariklerinin nakli | Raviler arasındaki isnad zincirinde bilginin aktarımının lafzı ile kurulması | Bilginin kaynaktan kopmadan nakledilerek sonraki kuşağa taşınması |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tenzih ve kulluk sorumluluğu | Beraat ve arınma | İnsanın günahtan, ilahi zatın ise şirkten berî tutulması | Kötülüğün ve bâtılın bünyeden uzaklaştırılıp safiyetin korunmasını sağlar | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve rivayet zinciri | İsnad ve kaynak bağı | Bilginin ilk muhataptan kesintisiz ve güvenli biçimde intikali | Bir önermenin hangi yetkin kaynaktan tevarüs edildiğini belirler | Güçlü |
| Siyasi | Mesuliyet ve temsil | Ayrışma ve yetki devri | Yöneticinin keyfi iradeden veya haksız fiilden el çekmesi | Otoritenin şahsi hevalardan sıyrılarak meşru ilkelere bağlanmasını temin eder | Muhtemel |
| İktisadi | Tazminat ve borçtan kurtulma | İbra ve bedel | Mali yükümlülüğün bir şahsın üzerinden kalkarak ifa edilmesi | Zimmetin borçtan arındırılması ve tarafların haklarının tefrik edilmesi sürecini kurar | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sapma açısı ve vektörel ıraksama (divergence) | Bir hareketlinin belirlenmiş bir eksenden veya referans noktasından mesafe katederek uzaklaşması ve ayrılması dinamiği | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yabancılaşma ve rasyonel ayrışma | Bireyin veya grubun yerleşik normlardan, görevlerden ya da kurumsal merkezden zihnen ve amelen koparak bağımsızlaşması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Edatın yalnızca Türkçedeki standart «-den/-dan» çıkış eki gibi algılanarak pasif bir mekân ayrılığına indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir sınırı aşma, yüz çevirme, bir şeyin yerini tutma (ivaz), tenzih etme ve sorumluluk aktarma gibi çok katmanlı ontolojik ve ahlaki ilişkileri kapsaması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Örneğin ayetlerdeki hakikatten yüz çevirme veya azabın kaldırılması ifadelerinin sadece zamansal ya da mekânsal bir kalkış zannedilmesi ve aradaki iradi kopuşun gözden kaçırılması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem teolojik tenzih dilini hem de ahlaki tutumları (yüz çevirme, arınma, mesuliyetten kurtulma) inşa eden temel işlev sözlerinden biri olmasıdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şirkten tenzih ayetlerinde, ahiretteki şefaat ve bedel kabul edilmeyeceğini bildiren uyarılarda ve münafıkların hakikatten sapmasını niteleyen bağlamlarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Amellerin veya cezaların şahsilik ilkesini netleştirerek kimsenin başkası yerine ceza çekemeyeceğini ve lafzi tercümelerin getirdiği mekanik ayrılma yanılgısını düzeltir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir sınırdan veya nesneden uzağa yönelerek engeli aşmak, mesafeyi açmak ve hedefin ötesine geçmek.
- Soyut anlamBir öznenin mevcudiyetinden yükün, bağın veya ilginin kesilerek başka bir alana intikal etmesi; yüz çevirme, tenzih ve bedel oluşturma.
- Sistematik karşılıkDin, bilgi ve ahlak düzeninde bir odağın sınırlarını koruyarak yabancı unsurları sistem dışına iten koruyucu ve ayrıştırıcı operatör.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde kaynak durumu veya özneyi, uzaklaşılan hedefi veya durumu, mücâvezet (aşma ve öteye geçme) operatörünü temsil eder; aradaki mesafenin ve kopuşun pozitif varlığını, ise ayrışmanın tam olduğunu ve iki durumun birbirinin sınırını ihlal etmediğini simgeler.