ليت
ل - ي - ت
جذر- الورود: ١٤
- الآيات: ١٤
- الصيغ: ٥
- المعاجم: ١١
“Beyn” kelimesi yarık demektir. “Ba” ve “Lam” yarığın kenarlarını ifade eder. Dışarıdan yarığa doğru giderken yokluğu, içerden dışarıya çıkış da varlığı ifade eder. Lam ve mim iki zıt manayı taşırlar, “Leyele” yokluğu ifade eder. “Leyte” geçmişte istenip olmamış bir şey için kullanılır. “Late” fiil olarak alakoymak, men etmek, yaptırmamak anlamlarında mazi fiildir. “Late” “leyl”den dönüşmüştür. Karanlıkların, gecenin tanrısı demektir.المزيد ›
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
ملاحظاتي
المعاجم(١١)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
“Beyn” kelimesi yarık demektir. “Ba” ve “Lam” yarığın kenarlarını ifade eder. Dışarıdan yarığa doğru giderken yokluğu, içerden dışarıya çıkış da varlığı ifade eder. Lam ve mim iki zıt manayı taşırlar, “Leyele” yokluğu ifade eder. “Leyte” geçmişte istenip olmamış bir şey için kullanılır. “Late” fiil olarak alakoymak, men etmek, yaptırmamak anlamlarında mazi fiildir. “Late” “leyl”den dönüşmüştür. Karanlıkların, gecenin tanrısı demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬١٣١باب التاء واللام ووءي معهما
ت ل و، ت و ل، ل ي ت، ت أ ل، أ ت ل، أ ل ت، ت ل أ مستعملات
تلو:
تَلاَ فلانٌ القرآن يتلُو تِلاوةٌ.
وتَلاَ الشيءَ: تَبِعَه تُلُوّاً.
والأمَّهاتُ هُنَّ المَتالي، تلاهُنَّ أولادُهنَّ: الواحدُ مُتْلٍ.
والتلوُ: وَلَدُ الحمار، وكلُّ شيءٍ تَلاَ يتلُو شيئاً فهو تِلْوُه. والتّليّة الحاجة. وأَتْلَيْتُ فلاناً على فلانً، أي: أَحَلْته.
تول:
التِّوَلةُ، ويقال: التُّوَلة: التعاويذ،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٩٤لَيْتَ: كلمة تَمَنّ، وهي حرف تنصب الاسم وترفع الخبر، مثل كأنّ وأخواتها، لأنها شابهت الأفعال بقوّة ألفاظها واتّصال أكثر المضمرات بها وبمعانيها. ويقال: لَيْتي ولَيْتني، كما قالوا: لَعَلِّي ولَعَلَّني، وإنّي وإنّني. قال الشاعر:
كَمُنْيَةِ جابرٍ إذ قال لَيْتـي أصادفُه وأغْرَم جُلَّ مالي
والليتُ بالكسر: صَفْحة العنق، وهما لِيتانِ. ولاتَهُ عن وجهه يَلوتُهُ ويَليتُهُ، أي حبسه عن وجهه وصرفه. قال
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٬٣٤٠ت ل ( وايء )
تلا ، تول ، ليت ، لتى ، لتا ، ولت ، أَلت ، أَتل ، وتل .
( تلا ) : قال الليث : يقال : تَلا يَتْلُو تِلاوة يعني قَرأَ قِراءة ، وتَلاَ إذا تَبِع فهو تالٍ أي تابعٌ ، والمَتَالِي الأُمهاتُ إذا تلاها الأوْلاد الواحدةُ مُتْلٍ ومُتْلِية .
وقال الباهلي : المتالي الإبلُ التي نُتجَ بعضُها ولم يُنتَجْ بعضٌ وأنشد :
وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ
مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا
قال
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٦٥٥(باب اللام والياء وما يثلثهما)
(ليا) اللام والياء والألف، يقال إنَّه شيءٌ من النَّبْت. يقولون: اللِّيَاء: شيءٌ كالحِمَّص شديدُ البياض. يقال للمرأة: كأنَّها لِيَاءة.
(ليت) اللام والياء والتاء كلمتانِ لا تنقاسان([1]): إحداهما: اللِّيت: صَفْحة العُنق، وهما لِيتانِ. والأخرى اللَّيْت، وهو النَّقْص. يقال: لاتَه يَلِيتُه: نَقَصه. قال الله تعالى: ﴿لا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئاً﴾ [الحجرات 14].
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٣٧- يقال: لاته عن كذا يليته: صرفه عنه، ونقصه حقال له، ليتا. قال تعالى: ﴿لا يلتكم من أعمالكم شيئا﴾ [الحجرات/14] أي: لا ينقصكم من أعمالكم، لات وألات بمعنى نقص، وأصله: رد الليت، أي: صفحة العنق. وليت: طمع وتمن. قال تعالى: ﴿ليتني لم أتخذ فلانا خليلا﴾ [الفرقان/28]، ﴿ويقول الكافر يا ليتني كنت ترابا﴾ [النبأ/40]، ﴿يا ليتني اتخذت مع الرسول سبيلا﴾ [الفرقان/27]، وقول الشاعر:
*وليلة ذات دجى سريت ** ولم يلتني عن
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٩٧ل ي ت
لاته عن الأمر يليته: صرفه.
قال: ولم يلتني عن هواها ليت ولاته كذا: نقصه.
" لا يلتكم من أعمالكم شيئاً " وكذمت الأتن ليتي الحمار: صفحتي عنقه.
والقرطان يتذبذبان في ليتيها.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٤٩٧لاتَه حَقَّه يَليتُه لَيْتاً، وأَلاتَه: نَقَصه، والأُولى أَعلى. وفي التنزيل العزيز: وإِن تُطيعُوا اللهَ ورَسُولَه لا يَلِتْكُمْ من أَعمالكم شيئاً؛ قال الفراء: معناه لا يَنْقُصْكم، ولا يَظْلِمْكم من أَعمالكم شيئاً، وهو من لاتَ يَلِيتُ؛ قال: والقُرَّاءُ مجتمعون عليها. قال الزجاج: لاتَه يَلِيتُه، وأَلاتَه يُلِيتُه، وأَلَته يَأْلِتُه إِذا نَقَصَه، وقُرئ قوله تعالى: وما لِتْناهم، بكسر اللام، مِن
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٨٧٢ليت ، بفتح اللام: كلمة تمن أي حرف دال على التمنى، وهو طلب ما لا طمع فيه، أو ما فيه عسر، تقول: ليتني فعلت كذا وكذا، وهي من الحروف الناصبة تنصب الاسم وترفع الخبر مثل كأن وأخواتها؛ لأنها شابهت الأفعال بقوة ألفاظها، واتصال أكثر المضمرات بها، وبمعانيها، تقول: ليت زيدا ذاهب، وأما قول الشاعر:
يا ليت أيام الصبا رواجعا فإنما أراد يا ليت أيام الصبا لنا رواجع، نصبه على الحال، كذا في الصحاح.
ليت ، بفتح اللام: كلمة تمن أي حرف دال على التمنى، وهو طلب ما لا طمع فيه، أو ما فيه عسر، تقول: ليتني فعلت كذا وكذا، وهي من الحروف الناصبة تنصب الاسم وترفع الخبر مثل كأن وأخواتها؛ لأنها شابهت الأفعال بقوة ألفاظها، واتصال أكثر المضمرات بها، وبمعانيها، تقول: ليت زيدا ذاهب، وأما قول الشاعر: يا ليت أيام الصبا رواجعا فإنما أراد يا ليت أيام الصبا لنا رواجع، نصبه على الحال، كذا في الصحاح. ووجدت في الحاشية ما نصه: رواجعا نصب على إضمار فعل، كأنه قال: أقبلت، أو عادت، أو ما يليق بالمعنى، كذا قال سيبويه، تتعلق بالمستحيل غالبا، وبالممكن قليلا وهو نص الشيخ ابن هشام في المغنى، ومثله بقول الشاعر: فياليت الشباب يعود يوما فأخبره بما فعل المشيب وقد نظر فيه الشيخ بهاء الدين السبكي في عروس الأفراح ، ومنع أن يكون هذا من المستحيل. نقله شيخنا. وقد حكى النحويون عن بعض العرب أنها تنزل منزلة وجدت فيعديها إلى مفعولين، ويجريها مجرى الأفعال فيقال: ليت زيدا شاخصا فيكون البيت على هذه اللغة، كذا في الصحاح. قال شيخنا: وهذه لغة مشهورة حكاها الفراء وأصحابه عن العرب، ونقلها الشيخ ابن مالك في مصنفاته، واستدلوا بشواهد حملها بقية البصريين على التأويل. ويقال: ليتى وليتنى ، كما قالوا: لعلنى ولعلى وإني وإنني، قال ابن سيده: وقد جاء في الشعر ليتى، أنشد سيبويه لزيد الخيل: تمنى مزيد زيدا فـلاقـى أخا ثقة إذا اختلف العوالي كمنية جابر إذ قال لـيتـى أصادفه وأتلف بعض مالي
قلت: هكذا في النوادر، والذي في الصحاح أغرم جل مالي في المصراع الأخير. وقال شيخنا -عند قول المصنف، ويقال: ليتى وليتني-: أراد أن نون الوقاية تلحقها كإلحاقها بالأفعال حفظا لفتحتها، ولا تلحقها إبقاء لها على الأصل، وظاهره التساوى في الإلحاق وعدمه، وليس كذلك، وفي تنظير الجوهري لها بلعل أنهما في هذا الحكم سواء، وأن النون تلحق لعل كليت، ولا تلحقها، وليس كذلك، بل الصواب أن إلحاق النون لليت أكثر، بخلاف لعل، فإن الراجح فيها عدم إلحاق النون، إلى آخر ما قال. والليت، بالكسر: صفحة العنق وقيل: الليتان: أدنى صفحتى العنق من الرأس، عليهما بنحدر القرطان، وهما وراء لهزمتي اللحيين، وقيل: هما موضع المحجمتين، وقيل: هما ما تحت القرط من العنق، والجمع أليات وليتة، وفي الحديث: ينفخ في الصور فلا يسمعه أحد إلا أصغى ليتا أي أمال صفحة عنقه. ولاته يليته ويلوته ليتا، أي حبسه عن وجهه وصرفه قال الراجز: وليلة ذات ندى سـريت ولم يلتني عن سراها ليت وقيل: معنى هذا: لم يلتني عن سراها أن أتندم، فأقول: ليتني ما سريتها. وقيل: معناه: لم يصرفني عن سراها صارف، أي لم يلتني لائت، فوضع المصدر موضع الاسم. وفي التهذيب: أي لم يثنني عنها نقص ولا عجز عنها. كألاته عن وجهه، فعل وأفعل بمعنى واحد. ولاته حقه يليته ليتا، وألاته: نقصه، والأول أعلى، وفي التنزيل العزيز وإن تطيعوا الله ورسوله لا يلتكم من أعمالكم شيئا قال الفراء: معناه لا ينقصكم، ولا يظلمكم من أعمالكم شيئا، وهو من لات يليت، قال: والقراء مجتمعون عليها، قال الزجاج: لاته يليته وألاته يليته، إذا نقصه. في اللسان: يقال: ما ألاته من عمله شيئا: ما نقصه، كما ألته بكسر اللام وفتحها، وقرىء قوله وما ألتناهم بكسر اللام من عملهم من شىء قال الزجاج: لاته عن وجهه أي حبسه، يقول: لا نقصان ولا زيادة، وقيل في قوله -ما ألتناهم- قال: يجوز أن تكون من ألت ومن ألات. وقال شمر، فيما أنشده من قول عروة بن الورد: فبت أليت الحق والحق مبتلى
أي أحيله وأصرفه، ولاته عن أمره ليتا، وألاته: صرفه. وعن ابن الأعرابي: سمعت بعضهم يقول: الحمد لله الذي لا يفات ولا يلات. ولا تشتبه عليه الأصوات. يلات: من ألات يليت، لغة في لات يليت إذا نقص، ومعناه: لا ينقص ولا يحبس عنه الدعاء. وقال خالد بن جنبة: لايلات، أي لا يأخذ فيه قول قائل، أي لا يطيع أحدا، كذا في اللسان. والتاء في قوله تعالى: ولات حين مناص زائدة كما زيدت في ثمت وربت، وهو قول المؤرج، كذا في الصحاح، واللسان، أو شبهوها أي لات بليس ، قاله الأخفش، كذا بخط الجوهري في الصحاح، وفي الهامش صوابه: سيبويه، فأضمر وعبارة الصحاح: وأضمروا فيها اسم الفاعل. قال: ولا تكون لات إلا مع حين قال ابن بري: هذا القول نسبه الجوهري إلى الأخفش، وهو لسيبويه؛ لأنه يرى أنها عاملة عمل ليس، وأما الأخفش فكان لا يعملها، ويرفع ما بعدها بالابتداء إن كان مرفوعا، وينصبه بإضمار فعل إن كان منصوبا، قال: وقد تحذف أي لفظة حين في الشعر، وهي أي تلك اللفظة مرادة فتقدر، وهو قول الصاغاني، والجوهري، وإياهما تبع المصنف كقول مازن بن مالك: حنت ولات هنت وأنى لك مقروع فحذف الحين، وهو يريده. ووجدت في الهامش أن هذا ليس بشعر، وإنما هو كلام تمثل به، وله حكاية طويلة قال شيخنا: وقد تعقبوه، يعني القول الذي تبع فيه الشيخين، فقالوا: إن أرادوا الزمان المحذوف معموله فلا يصح؛ إذ لا يجوز حذف معموليها، كما لا يجوز جمعهما، وإن أرادوا أنها مهملة وأن الزمان لا بد منه لتصحيح استعمالها، فلا يصح أيضا؛ لأن المهملة تدخل على غير الزمان. قلت: هو الذي صرح به أئمة العربية، قال أبو حيان -في ارتشاف الضرب من لسان العرب-: وقد جاءت لات غير مضاف إليها حين ولا مذكور بعدها حين، ولا ما رادفه في قول الأودى ترك الناس لنا أكنـافـنـا وتولوا لات لم يغن الفرار
إذ لو كانت عاملة لم يحذف الجزآن بعدها، كما لا يحذفان بعد ما، ولا العاملتين عمل ليس، وصرح به ابن مالك في التسهيل والكافية وشروحهما، ثم قال: وقد أجحفوا بهذا اللفظ في حقيقته وعمله، فكان الأولى تركه أو عدم التعرض لبسط الكلام فيه، وإنما يقتصرون على قولهم: ولات النافية العاملة عمل ليس. وحاصل كلام النحاة فيها يرجع، إلى أنهم اختلفوا في كل من حقيقتها وعملها: فقالوا: في حقيقتها أربعة مذاهب: الأول: أنها كلمة واحدة، وأنها فعل ماض، واختلف هؤلاء على قولين: أحدهما: أنها في الأصل لات بمعنى نقص. ومنه لا يلتكم من أعمالكم ، ثم استعملت للنفي، كقل، قاله أبو ذر الخشنى في شرح كتاب سيبويه، ونقله أبو حيان في الارتشاف، وابن هشام في المغنى، وغير واحد. ثانيهما: أن أصلها ليس بالسين، كفرح، فأبدلت سينها تاء، ثم انقلبت الياء ألفا؛ لتحركها وانفتاح ما قبلها، فلما تغيرت اختصت بالحين، وهذا نقله المرادى عن ابن الربيع. والمذهب الثاني: أنها كلمتان: لا النافية، لحقتها تاء التانيث؛ لتأنيث اللفظ، كما قاله ابن هشام والرضى، أو لتأكيد المبالغة في النفي، كما في شرح القطر لمصنفه، وهذا هو مذهب الجمهور. الثالث: أنها حرف مستقل، ليس أصله ليس ولا لا، بل هو لفظ بسيط موضوع على هذه الصيغة، نقله الشيخ أبو إسحاق الشاطبى، في شرح الخلاصة، ولم يذكره غيره من أهل العربية على كثرة استقصائها. الرابع: أنها كلمة وبعض كلمة، لا النافية، والتاء مزيدة في أول حين، ونسب هذا القول لأبي عبيد وابن الطراوة، ونقله عنهما في المغنى، وقال: استدل أبو عبيد بأنه وجدها متصلة في الإمام، أي مصحف عثمان، ولا دليل فيه؛ لأن في خطه أشياء خارجة عن القياس، ويشهد للجمهور أنه يوقف عليها بالتاء والهاء، وأنها ترسم منفصلة من حين، وأن تاءها قد تكسر على أصل التقاء الساكنين، وهو معنى قول الزمخشري. وقرئ بالكسر كجير، ولو كان ماضيا لم يكن للكسر وجه. قلت: وقد حكى أيضا فيها الضم وقرئ بهن؛ فالفتح تخفيفان وهو الأكثر، والكسر على أصل التقاء الساكنين، والضم جبرا لوهنها بلزوم حذف أحد معموليها، قاله البدر الدمامينى في شرح المغنى، فهي مثلثة التاء، وإن أغفلوه. ثم قال شيخنا: وأما الاختلاف في عملها، ففيه أربعة مذاهب أيضا: الأول: أنها لا تعمل شيئا؛ فإن وليها مرفوع فمبتدأ حذف خبره، أو منصوب فمفعول حذف فعله الناصب له، وهو قول الأخفش، والتقدير عنده: لا أرى حين مناص، نصبا، ولا حين مناص كائن لهم، رفعا. والثاني: أنها تعمل عمل إن، وهو قول آخر للأخفش والكوفيين. والثالث: أنها حرف جر عند الفراء، على ما نقله عنه الرضى وابن هشام وغيرهما. والرابع: أنها تعمل عمل ليس، وهو قول الجمهور، وقيده ابن هشام بشرطين: كون معموليها اسمى زمان، وحذف أحدهما. انتهى
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٠٬٩٢٧لَاتَهُ
1 لَاتَهُ ذ , aor. يَليِتُ, (inf. n. لَيْتٌ, S,) as also لَاتَةُ, aor. يَلُوتُ; or لَاتَهُ عَنْ وَجْهِهِ; as also ↓ أَلَاتَهُ; (and أَلَتَهُ; S, K, art. أَلت;) He withheld him, or restrained him, and turned him, or averted him, from his course, purpose, or object. (S, K.) The Rلjiz says,
وَلَيْلَةٍ ذَاتِ دُجًا سَرَيْتُ
وَلَمْ يَلِتْنِى عَنْ سُرَاهَا لَيْتُ
[During many a dark night (or
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٥٤لَاتَ
لَاتَ ( y ) I ( n. ac. لَيْت 1 ),
a. Prevented.
b. Deceived, wronged; defrauded, cheated.
c. Lessened, diminished.
d. Misled; puzzled; misinformed.
أَلْيَتَ
أَلْيَتَ IV ,
a. see I (b) .
لِيْت
لِيْت 2 , ( pl. أَلْيَاْت 38 ),
a. Side of the neck.
لَيْتَ
لَيْتَ
a. Would that! Would to God! If only!
يَا لَيْتَ
يَا لَيْتَ
a. see supra.
الجذور المجاورةالمجاورة: ٧١ (الإجمالي: ٩٣)
- قول
الآيات المشتركة: ١٢ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- فلن
الآيات المشتركة: ١ · Falan
- مخض
الآيات المشتركة: ١ · Doğum sancısı
- عضض
الآيات المشتركة: ١ · Isırdılar
- جذع
الآيات المشتركة: ١ · Cezea kütük demektir
- قدم
الآيات المشتركة: ٢ · “Kudüm” ön demektir
- قارون
الآيات المشتركة: ١ · Kârûn
- وقف
الآيات المشتركة: ١ · Durduruldular
- خوي
الآيات المشتركة: ١ · Haviy (hı) : Dere demektir
- حظظ
الآيات المشتركة: ١ · Huzve atışlardaki hedef demektir
- شمل
الآيات المشتركة: ١ · Sol
- خلل
الآيات المشتركة: ١ · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
الآيات التي ورد فيها(١٤)
وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَالَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا
Ah keşke ben
وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا
Ah keşke ben
فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا
Ah keşke ben
وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَالَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا
Ah keşke ben
وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ
Ah keşke ben
إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا
Ah keşke ben
يَقُولُ يَالَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي
Ah keşke ben
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ليت |
| Yapı | Edat kökü |
| Özel Durum | Ecvef, sonu sahih harfle biten işlev sözü |
| Bağlamsal Yakın Kökler | لعل, لو, منى |
| Zıt Kök | رجو |
| Çekirdek Özet 1 | Boynun yan yüzü, yönü başka tarafa çevirme, bir şeyi eksiltip alıkoyma |
| Çekirdek Özet 2 | Gerçekleşmesi imkânsız veya güç olanı arzulama, kaçırılmış fırsatlara yönelik derin pişmanlık ve hasret |
| Çekirdek Özet 3 | İrade dışı kalmış veya geçmişte donmuş bir vakıayı zihnen geri çevirme talebinin doğurduğu ontolojik çaresizlik |
| Kritik Hata Riski | İfadenin geleceğe dönük meşru ve gerçekleştirilebilir bir ümit veya dua gibi algılanarak nedamet ve telafisizlik vurgusunun gözden kaçırılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لي | Eğrilme, bükülme, bir yönden başka bir yöne sapma ve esneme; nitekim لين kökünde yumuşama ve bükülebilirlik, ليل kökünde aydınlığın örtülüp yön değiştirmesi, ليس kökünde ise varlık yönünün olumsuzlanması bu bükülmeyi gösterir. | ت | Bükülme ve yön değiştirme hareketini kesin bir durdurma, sınır koyma, eksiltme ve geri çevrilemeyecek bir sonlanma noktasına raptetme. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire | İradeyi belirli bir hedefe yöneltme, çekme, bağlama ve sevk etme hareketi. |
| ي | El ve kol | Bir amele girişme, uzanma, bir şeyi yakalama veya tutma çabası. |
| ت | İşaret, çarpı, sınır imi | Nihai sınır, kesin kayıt, aşılması mümkün olmayan durma noktası ve antlaşma sonu. |
| ليت | Hedefe uzanan elin nihai sınıra çarpıp bükülmesi | İradenin bir şeyi geri getirmek veya değiştirmek üzere uzanıp kesin bir engele çarpması ve gerçekleşemeden içe kıvrılarak hasrete dönüşmesi. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Boynun iki yan yüzeyinden her biri (اللِّيتُ: صَفْحَةُ العُنُق). Buradan türeyerek boynun bir tarafa çevrilmesi, bir kimsenin işinden alıkonulması, engellenmesi (صَرْف) ve hakkının eksiltilmesi (نَقْص). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Urve b. el-Verd şiirinde hakkı geri çevirme ve eksiltme fiili olarak: فَبِتُّ أُلِيتُ الحَقَّ والحَقُّ مُبْتَلِي |
| Erken Arapça kullanım | Ru’be b. el-Accâc beytinde temenni edatının isimleşerek engelleyen söz anlamında kullanımı: ولَيلَةٍ ذاتِ دُجىً سَرَيْتُ / ولَم يَلِتْنِي عن سُراها لَيْتُ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu ʿUrve b. el-Verd.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça ليت biçimi, birincil planda bir edat ve işlev sözü olarak temâyüz etmekle birlikte, leksikal kök düzeyinde Sami dillerindeki bükme, yön çevirme ve olumsuzlama morfemleriyle kesişir. Akatçada olumsuzluk ve yokluk bildiren lū/lā edatları ve İbranicedeki lû (לוּ) arzu/istek edatı fonetik ve semantik açıdan bu yapının erken çekirdeğini imler. Ancak Klasik Arapça bu ikili çekirdeğe bir ت unsuru ekleyerek hem fiziksel düzlemde boynun çevrilmesi (lâte-yelîtu fiili üzerinden hakkı eksiltme, menetme) hem de edat düzeyinde gerçekleşmesi muhal olan şeylerin arkasından duyulan hasreti sabitlemiştir. İbranice ve Aramicede salt temenni veya şart edatı olan unsurlar, Arapçada boyun çevirme somut eylemiyle semantik bir matriste buluşmuş; ulaşılamayan bir duruma karşı boyun büküp geriye bakma hali edatın ruhuna sinmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ليت / لوت / ألت | Boyun bükme, haktan eksiltme (lat-yelîtu), yüz çevirme ve engelleme fiillerinden türeyen temenni edatı. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice lû (לוּ), Süryanice ve Akatça arzu-şart parçacıkları | İrade ve arzu bildiren arkaik l- ön parçacığının dönüşlü ve sınırlayıcı bir ekle kalıplaşması. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrudan doğrulanabilir bir kökdeş tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ليت | Anlamlı | Boyun yanı, eksiltme, temenni | Boyun çevirmek, haktan kısmak; ulaşılamaz olanı istemek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| لتي | Anlamlı | İsmi mevsul veya küçültme kalıbı | el-Letiyyâ şeklinde büyük beladan sonra gelen küçük bela veya küçültme adı. | Kur'an'da geçmez. |
| يلت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilir. |
| يتل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanımı kaydedilmemiş diziliş. |
| تلي | Anlamlı | Ardından gitmek, okumak | Bir şeyin peşine düşmek, tabi olmak, metni ardı ardına telaffuz etmek. | Kur'an'da geçer (تلو ile kökdeş). |
| تيل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ليت | Merkez | İmkânsızı temenni ve hasret | Gerçekleşmesi muhal veya kaçırılmış olanı arzulama, pişmanlık bildirme. | İrade dışına çıkmış durumlara yönelen aciz iç çekiş. |
| لعل | Komşu | Gerçekleşmesi umulan beklenti | Mümkün ve vuku bulması yakın olanı bekleme (teraccî). | İmkân dahilindeki hayır veya şer beklentisini ifade eder. |
| لو | Komşu | Şarta bağlı imkânsızlık | Bir durumun gerçekleşmemesi sebebiyle diğerinin de vuku bulmadığını bildirme. | Şart kipidir; bazen temenni anlamı içerse de temel işlevi imtina bağıdır. |
| منى | Komşu | Zihinsel kuruntu ve arzu | Zihinde tasarlanan, kurgulanan ve peşine düşülen içsel istek. | Eyleme dönüşmemiş ham tasavvur ve boş kuruntu boyutu taşır. |
| رجو | Zıt | Sebeplere sarılarak ümit etme | İmkân dahilinde olan ve gerçekleşmesi için çaba sarf edilen müspet beklenti. | Pasif hasretin zıddı olarak aktif ve meşru bir yöneliştir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ليت | İmkânsız olanı temenni etme edatı | Meydana gelmesi beklenmeyen veya geçmişte kalmış vakıalara yönelik hasret edatıdır. | Kesin |
| Latince | Utinam | Keşke, ne olaydı | Gerçekleşmemiş veya gerçekleşmesi mümkün olmayan dilek cümlelerini kuran edattır; pişmanlık tonu taşır. | Güçlü |
| İngilizce | Would that, I wish | Keşke, ne olurdu | Kaçırılmış imkânlara ve gerçekleşmesi imkânsız karşı-olgusal durumlara dönük esef bildiren yapı. | Kesin |
| Almanca | Wenn doch, O dass | Ah keşke | Geri döndürülemez durumlarda duyulan çaresizliği ve pişmanlığı niteleyen dilek bağlacı. | Güçlü |
| Fransızca | Plût au ciel, Si seulement | Ah ne olaydı, keşke | Gerçekleşmesi elde olmayan olaylar karşısındaki hüzünlü ve beyhude temenniyi anlatır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَالَيْتَنِي | Ahiretteki nihai pişmanlık ve toprak olma arzusu | Diriliş, amel defteri ve cezanın kesinleştiği andaki telafisiz çaresizlik; Furkān 25:28, Nebe' 78:40, Fecr 89:24. |
| يَالَيْتَنِي | Dünyevi zorluk ve ıstırap karşısında yok oluş arzusu | İffet imtihanı ve doğum sancısının şiddetiyle varlık sahasından silinme talebi; Meryem 19:23. |
| يَالَيْتَنَا | Dünyaya geri dönüp itaat etme hasreti | Ateşin karşısına dikilince peygamberlere uymuş olma yönündeki boş kuruntu; En'âm 6:27, Ahzâb 33:66. |
| يَالَيْتَ | Dünyevi zenginliğe gıpta etme hevesi | Kārûn'un debdebesini görüp onun yerinde olmayı isteyen dünyaperest heves; Kasas 28:79. |
| يَالَيْتَهَا | Ölümün nihai bir yok oluş olması arzusu | Hesaba çekilmekten kaçıp ilk ölümün her şeyi bitirmiş olmasını temenni etme; Hâkka 69:27. |
| يَالَيْتَ | Ahiretteki dostluk ve hakikat tecellisi | Cennete giren salih kulun kavmine yönelik hayıflanması veya şeytanla kurulan dostluğun nedameti; Yâsîn 36:26, Zuhruf 43:38. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve teklif sahasının bitişi | Kafirlerin cehennem azabını gördüklerinde dile getirdikleri temennilerin imkânsızlığı ve iradenin geçerliliğini yitirmesi. | Teklif alanı kapandıktan sonraki iradi yönelişlerin hükümsüzlüğü ve ontolojik çaresizlik. |
| Fıkıh | Hüküm inşa etmeyen lafızlar | Bir akdin veya yeminin inşa edilmesinde temenni edatlarının hukuki bağlayıcılığının bulunmaması. | İrade beyanı taşımayan, hak veya borç doğurmayan lağv söz niteliği. |
| Tefsir | Belagat farkları (temennî vs teraccî) | Kur'an'da ليت lafzının münhasıran gerçekleşmesi muhal ve telafisi imkânsız bağlamlara tahsis edilmesi. | Sözün sahibinin içinde bulunduğu psikolojik çöküntünün ve nedametin tespiti. |
| Hadis | Kadere rıza ve tevekkül | Geçmiş hadiseler karşısında keşke demenin (lev ve leyte) şeytanın ameline kapı açması nehyi. | Mukadderata teslimiyet zemininde, geçmişe dönük beyhude sızlanmanın kınanması. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret hesabı ve kader | Telafisiz nedamet | Hesabın kesinleştiği yerde iradenin sıfırlandığını gösterir. | Amel vakti geçtikten sonra gösterilen arzu hiçbir dini değer ve kurtuluş üretmez. | Kesin |
| İlmi | İlimler metodolojisi | Karşı-olgusal çıkmaz | İmkânsız öncüllere dayalı çıkarımların hükümsüzlüğü. | Vakıaya dayanmayan farazi temenniler metodolojik açıdan bilgi üretmez. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve stratejik hezimet | Basiretsizlik faturası | Fırsat anında alınmayan kararların kriz anında dövünmeye dönüşmesi. | İktidar ve ittifak imkânlarını heba eden tarafların hezimet sonrası beyhude çığlığıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve kaynak yönetimi | Batık maliyet yanılgısı | Kaçan sermayeye veya yanlış yatırıma acizce yanma hali. | Vaktinde iktisat ve adalet üzere yönetilmeyen kaynakların kaybı geriye döndürülemez. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik tersinmezlik (entropi artışı) | Zaman okunun tek yönlülüğü sebebiyle sistemin önceki düşük entropili durumuna kendiliğinden dönememesi; geçmiş hallerin matematiksel olarak erişilemezliği. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karşı-olgusal psikolojik nedamet (counterfactual regret) | Bireyin gerçekleşmiş acı bir vakıa karşısında geçmişteki alternatif seçenekleri zihnen kurgulayarak girdiği telafisiz depresif sarsıntı hali. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Sözcüğün günlük dildeki basit ve sıradan bir istek bildiren rica veya dua kipiyle karıştırılarak hafife alınması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'da daima bir hakikatin inkârı veya kaçırılması neticesinde ortaya çıkan, geri dönüşü mutlak surette imkânsız nihai ontolojik iflası ve hasreti beyan etmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ahirette cehennem ehline atfedilen feryatların telafisi mümkün bir rica zannedilmesi ve ilahi adaletin kesin hükmünün ciddiyetinin zedelenmesi. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini kriz ve hesap anında nasıl tasvir ettiğini, zamanın ve amelin tek yönlü akışını, fırsat kaçtıktan sonraki temennilerin mutlak geçersizliğini en keskin biçimde bu kök ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiretteki pişmanlık sahnelerinde, amel defterlerinin verildiği anlarda, cehennem azabıyla yüzleşildiğinde ve dünyadaki kibirli tercihlerle yüzleşme anlarını bildiren kıyamet sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tövbe ve yönelişin dünyada sıhhat ve irade varken geçerli olduğunu, ölüm ve hesap vaktinden sonraki arzu ve yakarışların hiçbir kurtarıcı fonksiyonunun bulunmadığını göstererek ertelemeci dindarlık anlayışını düzeltir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBoynun yan tarafı, boynun bir yöne çevrilmesi, yüz çevirerek bir şeyi haktan alıkoyma ve eksiltme eylemi.
- Soyut anlamGeçmişte donmuş, elden çıkmış veya imkânsız hale gelmiş bir olgunun aksini talep etmenin doğurduğu mutlak çaresizlik ve derin içsel hasret.
- Sistematik karşılıkİrade ve imtihanın bittiği, nedensellik bağlarının koptuğu noktada bilincin kendi aleyhine şahitlik ederek telafisizliği ikrar etmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde son sınır olan hesap anını veya ölüm eşiğini; bireyin bu ana kadar olan iradi tercih, hareket ve değişim serbestisini; ise söz konusu sınır aşıldıktan sonra kurulan temenni ve dileklerin vuku bulma uzayını temsil eder. Serbest irade ve değişim imkânı sıfıra yaklaştığında, sınır noktasında sarf edilen temennilerin çözüm kümesi boş kümeye () eşitlenir; yani hiçbir ontolojik karşılık üretemez.