أتي

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: أ-ت-ي226 sîga, 387 mücavir kök, 486 ayet, 72 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.موسىألهوَآتَيْنَاهُصلوأتيكتبزكونبأبغتفَأْتُواأُوتُواقول

KökSîga 226Ayet 486Sure 72Mücavir 387

▶ Ağı aç (3B)

أتي

أ - ت - ي

KÖK
  • 549 geçiş
  • 486 ayet
  • 226 sîga
  • 12 sözlük

Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır. Tek yönden gelmeyi ifade eder. (EaTY) Su kanalı demektir. Suyun akıp gelmesine “eta“ mastar olmuştur. Bir yönden gelişi ifade eder. “Ciet“ ise yönsüz gelişi ifade eder.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءتي · أتى

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır. Tek yönden gelmeyi ifade eder. (EaTY) Su kanalı demektir. Suyun akıp gelmesine “eta“ mastar olmuştur. Bir yönden gelişi ifade eder. “Ciet“ ise yönsüz gelişi ifade eder.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.341 harf
باب اللفيف من التاء التاء: حَرْفٌ من حُرُوف المعجم لا يُعْرَب. وتاوتِهْ لغتان كقولك: ذا وذِهْ، وتقول: هذي فلانةٌ، كقولك: هذهِ، وفي لغة: هاتا فلانةٌ، وهي بغير هاء أحسنُ كقول الشاعر: ها إنّ تا عِذرةٌ إلاّ تكنْ نَفَعَتْ فإِنَّ صاحبَها قد تاهَ في البَلَدِ وعلى هاتَيْن اللغتَينِ قالوا: تيكَ وتلكَ وتالِكَ كما قالوا: ذلكَ، وهي أقبَح اللغاتِ، فإذا ثَنَّيْتَ لم تقل: الاِّتانِ، وتانِكَ، وتَينِ، وتَينِكَ،
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.013 harf
الإتْيانُ: المجيء. وقد أَتَيْتهُ أَتْياً وأَتَوْتهُ أَتْوَةً لغة فيه. وتقول: أَتَيْتُ الأمر من مَأْتاتِهِ، أي من مَأتاه، أي من وجهه الذي يُؤتَى منه. وتقول: آتَيْتُتُه على ذلك الأمر مواتاهَ، إذا وافقتَه وطاوعته. والعامَة تقول: واتَيْتُهُ. وآتاه إيتاء، أي أعطاه. وآتاهُ أيضاً، أي أتى به. ومنه قوله تعالى: "آتِنا غَداءَنا" أي ائْتنا به. وتَأتْى له الشيء، أي تَهيَّأ، وتأَتى له، أي تَرَفّقَ وأَتاهُ من
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR13.260 harf
Madde başı: أتىباب اللفيف من حرف التَّاء تاء ، توو ، تأتأ ، أتى ، وت ، وتى ، توى ، تيتا ، تأى . التاء : قال الليث : تا حرف من حروف المعجم لا يُعْرَبُ . وقال غيره : إذا جعلتَه اسماً أعربتَ . وقال اللحياني : تيَّتُ تَاءً حسنةً . وهذه قصيدة تائية ، ويقال : تَاوِيَّةٌ . وكان أبو جعفر الرُّؤَاسيّ يقول : يَتَوِيّة وتَيَوِيّة . وقال الليث : تَا وذِي ، لُغَتَان في مَوضع ذه ، تقول : هاتا فلانةُ في موضع هذه ، وفي لغة ،
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR7.670 harf
(باب الهمزة والتاء وما يثلثهما) (أتل) الهمزة والتاء واللام يدلّ على أصل واحد، وهو البطءُ والتّثاقل. قال أبو عبيد: الأَتَلانُ تقارب الخَطْو في غَضَبٍ، يقال: أَتَلَ يَأْتِلُ، وأَتَنَ يَأْتِنُ: وأنشد: أرانِيَ لا آتيكَ إلاّ كأنّما *** أَسَأْتُ وإلاّ أنتَ غضبانُ تَأتِلُ([1])وهو أيضاً مشيٌ بتثاقل. وأنشد: مَالكِ يا ناقة تَأْتِلِينا *** عليَّ بالدَّهناءِ تَأْرَخِينا([2])قال أبو علي الأصفهانيّ: أَتَلَ
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.519 harf
Madde başı: أتى- الإتيان: مجيء بسهولة، ومنه قيل للسيل المار على وجهه: أتي وأتاوي (قال ابن منظور: والأتي: النهر يسوقه الرجل إلى أرضه. وسيل أتي وأتاوي: لا يدرى من أين أتى، وقال اللحياني: أي: أتى ولبس مطره علينا)، وبه شبه الغريب فقيل: أتاوي (وقال في اللسان: بل السيل مشبه بالرجل لأنه غريب مثله، راجع 14/15). والإتيان يقال للمجيء بالذات وبالأمر وبالتدبير، ويقال في الخير وفي الشر وفي الأعيان والأعراض، نحو قوله تعالى:
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.034 harf
أ ت ي أتى إليه إحساناً إذا فعله‏.‏ ووعد الله مأتي‏.‏ وأتيت الأمر من مأتاه ومأتاته أي من وجهه‏.‏ قال‏:‏ وحاجة بت على صماتها أتيتها وحدي من مأتاتها وأتـى عليهـم الدهـر‏:‏ أفناهم‏.‏ وأتى امرأته‏.‏ واستأتت الناقة‏:‏ اغتلمت وطلبت أن تؤتى‏.‏ ويقال‏:‏ ما أتيتنا حتى استأتيناك إذا استبطئوه‏.‏ وطريق ميتاءٌ مفعالٌ من الإتيان كقولهم دارٌ محلـال‏.‏ تقول‏:‏ الموت طريق ميتاء وهو لكل حيّ ميداء أي
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR13.887 harf
الإِتْيان: المَجيء. أَتَيْته أَتْياً وأُتِيّاً وإِتِيّاً وإِتْياناً وإِتْيانةً ومَأْتاةً: جِئْته؛ قال الشاعر: فاحْتَلْ لنفسِك قبل أَتْيِ العَسْكَرِ وفي الحديث: خَيْرُ النِّساء المُواتِيةُ لِزَوْجها؛ المُواتاةُ: حُسْنُ المُطاوعةِ والمُوافقةِ، وأَصلُها الهمزُ فخفِّف وكثُر حتى صار يقال بالواو الخالِصة؛ قال: وليس بالوجه. وقال الليث: يقال أَتاني فلان أَتْياً وأَتْيةً واحدة وإِتْياناً، قال: ولا تَقُلْ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR698 harf
* أ ت ي * * الإتيانُ * المجيء وقد أتاه من باب رمى و * إتْيانا * أيضا و * أتاهُ * يأتوه أتوة لغة فيه وقوله تعالى ﴿إنه كان وعده مأتيا﴾ أي * آتِيا * كما قال تعالى ﴿حجابا مستورا﴾ أي ساترا وقد يكون مفعولا لأن ما أتاك من أمر الله تعالى فقد أتيته وتقول * أَتَيْتُ * الأمر من * مَأتاهُ * يعني من وجهه الذي يؤتى منه كما تقول ما أحسن معناه هذا الكلام تريد معناه وقرئ ﴿يوم يأت﴾ بحذف الياء كما قالوا لا
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR12.059 harf
Madde başı: أتى: ي ( *!أَتَيْتُه *!أَتْياً *!وإِتْياناً *!وإتْيانَةً ، بكسرِهِما ، *!ومَأْتاةً *!وأُتِيّاً ، بالضَّمِّ ( كعُتِيَ ويُكْسَرُ ؛ اقْتَصَر الجَوْهرِيُّ على الأُولى والثَّانِيَةِ والرَّابِعَةِ ، وما عَداهُنَّ عنِ ابنِ سِيدَه ؛ ( جِئْتُه . وقالَ الرَّاغِبُ : حَقيقَةُ *!الإتْيانِ المَجِيءُ بسُهُولةٍ . قالَ السَّمين : الإتْيانُ يقالُ للمَجِيءِ ، بالذَّاتِ وبالأَمْرِ والتَّدْبيرِ ، وفي الخَيْرِ
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR556 harf
Madde başı: ءتيأَتَى أَتَى I ( n. ac. اِتْيَاْن 34 ), a. Came; came to; entered into, did ( thing ). b. [ Bi ], Came with, brought. c. [ 'Ala ], Came upon, fell upon; overtook, came up with; reached. آتَيَ آتَيَ III , a. Requited, compensated. b. Drove along. آتَيَ آتَيَ IV , a. Made to come, brought. تَأَتَّيَ تَأَتَّيَ V a. [ La ], Was well-disposed to. b. [ La ], Prepared for. c. [ 'Ala ],
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok99.601 harf
Madde başı: ءتيءتي أَتَى - يَأْتِي ، أُتِيَ - يُؤْتى - آتي - مَأتِي - آتى - يُؤتي - أوتي - يُؤْتى أَتَى - يَأْتِي ، أُتِيَ - يُؤْتى - آتي - مَأتِي آتى - يُؤتي - أوتي - يُؤْتى أتى - يَأتي + كائن أو أمر + كائتاً أو شيئاًً أو أمراً: قدم ووصل وصار عنده وفي نطاق تعامله معه: يغير موقعه من مكانه السابق إلى موقع جديد قريب بشدة من متلقي الكلام، فيمكنه التفاعل معه في
Tamamını oku

Sîgalar(226)

Mücavir kökler387 mücavir (790 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. كتب

    78 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir

  2. زكو

    29 ortak ayet · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir

  3. قبل

    64 ortak ayet · Önce

  4. بغت

    11 ortak ayet · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir

  5. صلو

    27 ortak ayet · Namaz

  6. صدق

    35 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir

  7. نبأ

    34 ortak ayet · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür

  8. موسى

    31 ortak ayet · Musa

  9. قوم

    83 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir

  10. فضل

    24 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir

  11. أله

    198 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  12. قول

    154 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

Geçtiği ayetler(486)

Bu kök 486 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.

  1. وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

    Onlara verildiOnlara, ne zaman Allah tarafından yanlarındaki kitabı tasdik edici bir peygamber geldiyse, kendilerine kitab verilenlerden bir güruh, sanki bilmiyormuş gibi, Allah’ın kitabını arkalarına atıverdi.

  2. … وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ …

    Onlara verildiDoğrusu biz, yüzünün semaya doğru çevrilip durduğunu görüyoruz. Şimdi seni hoşnud olacağın bir kıbleye çevireceğiz. Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Nerede bulunursanız bulunun, yüzlerinizi o tarafa çevirin. Şüphesiz ki, kendilerine kitab verilenler bunun Rablarından gelen bir gerçek olduğunu bilirler. Allah, onların yaptıklarından gafil değildir.

  3. وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ …

    Onlara verildiAndolsun ki; sen, kendilerine kitab verilmiş olanlara her ayeti getirsen, onlar yine senin kıblene uymazlar. Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onların kimi de, kiminin kıblesine uyacak değildirler. Andolsun ki; sana gelen bunca ilimden sonra şayet sen onların heveslerine uyacak olursan, o takdirde şüphesiz zalimlerden olursun.

  4. إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا …

    Onlara verildiGerçekte Allah katında din, İslam’dır. Ancak kitab verilenler, kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki ihtirastan dolayı ayrılığa düştüler. Kim, Allah’ın ayetlerini inkar ederse; şüphesiz ki Allah, hesabı çabuk görendir.

  5. … فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ …

    Onlara verildiSeninle tartışmaya girişirlerse: Ben, bana uyanlarla birlikte kendimi Allah’a teslim ettim, de. Kendilerine kitab verilenler ve ümmilere: Siz de İslam oldunuz mu? de. Eğer İslam olurlarsa; doğru yola girmişlerdir. Şayet yüz çevirirlerse; sana, yalnız tebliğ etmek düşer. Ve Allah, kullarını görendir.

  6. أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ

    Onlara verildiKendilerine Kitab’tan bir pay verilmiş olanları görmedin mi ki; aralarında hüküm vermen için Allah’ın kitabına çağırılıyorlar da, sonra onlardan bir zümre arkasını çeviriyor. Onlar, temelli yüz çevirenlerdendir.

  7. يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ

    Onlara verildiEy iman edenler; eğer kendilerine kitab verilenlerden herhangi bir zümreye uyarsanız, imanınızdan sonra sizi çevirirler de kafir yaparlar.

  8. لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا …

    Onlara verildiAnd olsun ki; mallarınız ve nefisleriniz konusunda deneneceksiniz. Sizden önce kendilerine kitab verilenlerden ve Allah’a şirk koşanlardan birçok incitici şeyler işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız işte bu, azme değer işlerdendir.

  9. وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ

    Onlara verildiHani Allah, kendilerine kitab verilenlerden; onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz, diye söz almıştı. Onlar ise bunu arkalarına attılar ve az bir değere değiştiler. Satın aldıkları şey ne kötüdür.

  10. أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ

    Onlara verildiBakmazmısın şu kendilerine kitabdan bir pay verilmiş olanlara? Kendileri sapıklığı satın aldıkları gibi sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar.

Sîga sayfası: وَآتَيْنَاهُ
Sîga sayfası: آتَيْنَاهُمُ
Sîga sayfası: آتَيْنَاهُمْ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökأتي
YapıÜçlü
Özel DurumMehmûzü'l-fâ ve nâkıs (hemzeli ve sonu illetli)
Bağlamsal Yakın Köklerجيء, حضر, قدم, ورد
Zıt Kökذهب
Çekirdek Özet 1Belirli bir mecrada, yönde ve akışta kolaylıkla ilerleyerek bir hedefe yönelme ve ulaşma
Çekirdek Özet 2İlahi emrin, vaktin, vahyin veya takdir edilen sonucun kaçınılmaz bir mecrada hedefine varması
Çekirdek Özet 3Varoluşsal süreçlerin ve mükellefiyetlerin kendi tabii yatağında gayesine kavuşması, teslimiyet ve ifa
Kritik Hata RiskiKökün salt fiziksel bir mekân değiştirme (gelmek) sayılarak جيء kökündeki zorluk, ansızın geliş ve ağırlık vurgusundan ya da nedensel mecra boyutundan koparılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
أتBir yöne doğru yönelme, seyre başlama, adımlama ve bir hedefe doğru akmaيİki harfli çekirdeğin taşıdığı yönelme ve adım atma eylemine süreklilik, akıcılık, hedefe mutlak erişim ve suhulet (kolaylık) boyutu kazandırmıştır; nitekim aynı çekirdeği paylaşan أتل kökünde adımların ağırlığı ve sertliği öne çıkarken أتي kökünde mecra boyunca pürüzsüzce varış belirginleşir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
أÖküz başı; güç, öncülük, başlangıçEylemin ilk itici gücünü, kararlılığını ve bir kaynaktan harekete geçiş iradesini temsil eder
تİşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, sonHareketin rastgele olmadığını, muayyen bir hedefe, sınıra, menzile veya randevuya doğru olduğunu gösterir
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaUlaşmayı, fiil haline gelmeyi, hedefe temas etmeyi ve eylemin somutlaşmasını tamamlar
أتيGüçle başlayıp belirlenmiş menzile el uzatarak pürüzsüzce vasıl olmaBir kaynaktan çıkan kuvvetin işaretlenmiş ve takdir edilmiş hedefe doğru akıp oraya doğrudan temas etmesi hareketidir

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamSuyun tabii veya açılmış bir yatak boyunca engelsizce akıp gelmesi; sel suyunun belirli bir mecra bularak bir vadiye girmesi (el-atiyy ve el-etv) ve devenin yürüyüşünde adımlarını düzgün ve pürüzsüz atması
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairlerinin dizelerinde kök, bir kimsenin vaat ettiği yere veya bir konuğun ziyafete doğrudan yönelip gelmesi anlamında geçmektedir. Sözlüklerde aktarılan beyitte şair şöyle der: إِنّي، وأَتْيَ ابنِ غَلاّقٍ لِيَقْرِيَني، / كغابِطِ الكَلْبِ يَبْغي الطِّرْقَ في الذنَبِ
Erken Arapça kullanımİşin gerektirdiği tabii ve meşru yoldan ele alınması manasında bir deyim olarak kullanımı yaygındır: أتيت الأمر من مأتاه ومأتاته (İşi tam usulünden, tabii kapısından ve yöntemince yaptım). Ayrıca sel suyunun yabancı bir yerden akıp gelmesi için seylün atiyyün denilmiştir

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Arapça أتي kökü, Kuzeybatı ve Güney Sami dillerinde çok köklü bir geçmişe sahip ortak bir fiil köküdür. İbranicede aynı harf ve ses denkliğiyle 'ātāh (אָתָה) biçiminde "gelmek, varmak, yaklaşmak" anlamında özellikle şiirsel ve arkaik metinlerde yer alır. Aramice ve Süryanicede 'tâ (ܐܬܐ) formu genel "gelmek, ulaşmak, vâki olmak" fiilinin birincil karşılığıdır. Ugarit dilinde de 'ty / 'tw kökü benzer şekilde "gelmek, yürümek" anlamında belgelenmiştir. Bu geniş Sami yayılımı, kökün Afro-Asyatik katmandaki çekirdeğinin "bir noktadan diğerine belirli bir amaç veya mecra dahilinde yönelip varmak" olduğuna işaret eder. Arapçada bu kök, hem nâkıs-yâî (أتي) hem de nâkıs-vâvî (أتو) varyantlarıyla hem düzgün ve engelsiz yürüyüşü hem de tabii su kanalından akışı içerecek biçimde özelleşmiştir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönأتي / أتوSuyun kanalda akması, yolun düzgünlüğü, işe uygun kapısından ve kolaylıkla varılmasıKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice 'ātāh, Aramice/Süryanice 'tâ, Ugaritçe 'ty"Gelmek, varmak, gerçekleşmek" temel anlamında ortak Kuzeybatı Sami mirasıKesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik ortak hareket köküBazı Berberi ve Çad dillerinde yönelme ve intikal bildiren tek/iki konsonantlı morfemlerle fonetik benzerlikMuhtemel

Kaynak Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
أتيAnlamlıGelmek, varmak, getirmekBir mecrada ilerleyip hedefe suhuletle ulaşmakHedef kök; Kur'an'da geçer
أيتKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArapçada bu diziliş müstakil üçlü fiil kökü olarak kullanılmaz
تأيAnlamlıDuraksamak, yavaşlamak, beklemekBir işi yaparken temkinli davranmak veya ağır adımlarla ilerlemekKur'an'da geçmez; أتي kökünün sürat ve suhuletine zıt bir yavaşlık içerir
تيأKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilir
يأتKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilir
يتأAnlamlıAyak basmak, ezmek, çiğnemekYere basarak iz bırakmak veya nesneyi ezmekNadir kullanım; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
أتيMerkezGelmek ve ulaştırmakSüreçsel bir mecrada, suhuletle, tabii akışıyla ve uygun kapısından gelmekEylemin kolaylığı, tabii yatağında akması ve vaktinde erişmesi esastır
جيءKomşuGelmekAnsızın, bir zorluğu aşarak veya bizzat ağırlık ve heybetle gelmekأتي tabii ve akıcı varışı anlatırken, جيء meşakkat, ani karşılaşma veya failin bizzat gelişiyle oluşan durumu vurgular
حضرKomşuHazır bulunmakBir mekânda veya tanıklık alanında mevcut olmakGeliş sürecinden ziyade gelinen yerde fiilen bulunma durumunu belirtir
قدمKomşuÖne geçmek, yönelmekBir amaçla öne doğru adım atmak ve cesaretle yönelmekZaman veya mekân bakımından öncelik ve kastî yöneliş öne çıkar
وردKomşuSuya varmakBelirli bir kaynağa susuzluğu gidermek üzere vasıl olmakHedefin doğrudan su kaynağı veya ihtiyaç mahalli olması esastır
ذهبZıtGitmek, ayrılmakBulunulan yerden başka bir yöne doğru uzaklaşmak, kaybolmakVarlığın veya kişinin muhatabın alanından bütünüyle çıkıp gitmesidir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaأتيGelmek, varmak, ifa etmek, getirmekMecrasında akıp hedefine kolaylıkla ve usulünce ulaşmaKesin
Latincevenire, advenireGelmek, varmakVenire genel intikali verir; ancak kökün su kanalı veya uygun kapıdan giriş nüansını tam karşılamazGüçlü
İngilizceto come, to arrive, to bring (harf-i cer ile)Gelmek, ulaşmak, getirmekGenel intikal eylemini karşılar; kökün tabii akış, suhulet ve mecra derinliğini dışarıda bırakırGüçlü
Almancakommen, eintreffenGelmek, vasıl olmakEintreffen belirli bir vaktin veya vaadin gerçekleşmesi boyutunu kısmen verirGüçlü
Fransızcavenir, parvenirGelmek, erişmekParvenir nihai sınıra ve hedefe ulaşma vurgusunu taşır, suhulet nüansı eksik kalırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins Robert French Dictionary.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
فَعَلَ (أتى)Vaktin, emrin veya azabın gelip çatmasıKıyamet, ilahi hüküm veya helak vaktinin kaçınılmaz tahakkuku (örnek: Nahl 16:1, Enbiyâ 21:1)
أتى أمر الله / أتى بـİrade edilen bir nesneyi veya hükmü ortaya koymak, getirmekMucize getirme, delil sunma veya ilahi bir fiili var etme bağlamı (örnek: Bakara 2:24, Ra'd 13:38)
أتى الأمر من مأتاهBir işe meşru ve tabii kapısından girmekEvlere kapılarından girilmesi, meşruiyet ve hikmete uygun hareket (örnek: Bakara 2:189)
أتى الفاحشة / أتى الذكرانGayrimeşru ve çirkin bir fiile yönelip onu işlemekTabii mecrada olmaması gereken saptırılmış cinsel eylemler ve günahlar (örnek: Nisâ 4:15, Şuarâ 26:165)
أَفْعَلَ (آتى / يؤتي)Vermek, ihsan etmek, bahşetmekMülk, hikmet, kitap ve zekatın layık olana akıtılması, teslim edilmesi (örnek: Bakara 2:269, Nur 24:37)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamSıfât-ı İlâhiyye (İtyân ve Mecî')İtyân ve mecî' lafızlarının zât-ı ilahiyeye isnadı; cismaniyetten tenzih ve emrin/hükmün gelişi teviliMekânsal yer değiştirme değil, ilahi kudret ve hükmün zuhuru
FıkıhZekatın ifası (Îtâü'z-zekât) ve nikah hukukuZekatın hak sahiplerine doğrudan ve usulünce ulaştırılması; cinsel yakınlığın meşru mecrada olmasıMülkiyetin hak sahibine akıtılması ve ilişkide fıtri yolun izlenmesi
Tefsirأتي ile جيء arasındaki lafız farklarıİlahi azabın veya lütfun sevkinde suhulet, kaçınılmazlık ve uygun kanaldan akış nüansının tefsiriHer iki fiilin birbirinin yerine rastgele kullanılmadığı, her birinin farklı bir psikolojik ve ontolojik ağırlık taşıdığı
HadisPeygamberî ahlak ve muaşeretMüvâtât kavramı ekseninde geçimlilik, kolaylaştırma ve hakka boyun eğme faziletiÇatışmasız uyum, emre teslimiyet ve işleri kolaylaştırma

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVahiy ve mükellefiyetİlahi emrin tebliği ve kabulüHidayetin ve vahyin kalbe tabii bir nehir gibi akmasıHakikat insana yabancı bir baskı olarak değil, fıtrat mecrasından akarKesin
İlmiYöntem ve usul (Mü’tâ)Olguyu kendi meşru kapısından araştırmaBilgiye metodolojik ve doğru araçlarla erişmeEvlere kapılarından girilmesi gibi, bilginin de kendi tabii yönteminden elde edilmesiGüçlü
SiyasiHukuki meşruiyet ve itaatOtoritenin emrine suhuletle boyun eğme ve uyum (Müvâtât)Toplumsal barışın ve hukuki düzenin pürüzsüz işlemesiKeyfiliğe değil, belirlenmiş anayasal kanallara dayalı yönetim ve riayetGüçlü
İktisadiServetin dolaşımı (Îtâ)Zekat ve infak mekanizmasıZenginlik fazlasının ihtiyaç sahiplerine mecra bularak akıtılmasıServetin tek elde birikmeyip toplumun alt katmanlarına tabii bir su kanalı gibi ulaştırılmasıKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerLaminer akış ve gradyan doğrultusunda transferBir akışkanın engelsiz bir kanalda türbülanssız akması veya bir potansiyel farkı boyunca (gradyan) parçacıkların en az dirençli yoldan hedefe ilerlemesiGüçlü
Beşeri bilimlerKurumsal meşruiyet ve usul hukukuToplumsal taleplerin ve hukuki hakların kestirme yollardan değil, anayasal ve teamüli süreçlerin tayin ettiği kanallardan geçerek sonuca bağlanmasıGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün salt Türkçedeki nötr "gelmek" veya if'al kalıbında "vermek" fiillerine indirgenerek, içerdiği kanal, mecra, suhulet ve usulüne uygunluk boyutlarının göz ardı edilmesi
Kur'an içi daha geniş anlamأتي fiili yalnızca bir şahsın intikali değil; ilahi emrin, ecelin, vaktin ve nimetin fıtrata yerleştirilmiş kanallardan hedefe suhuletle ve kaçınılmaz biçimde erişmesini kuşatır
Yanlış anlamanın doğuracağı hataجيء ile arasındaki nüans silinir; ilahi fiillerin rastgele birer intikal olduğu zannedilir; zekatın sıradan bir mali yardım sanılmasına yol açar; oysa zekat servetin tabii mecrasına akıtılmasıdır

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'da 549 defa geçerek ilahi iradenin, vaadin, azabın ve teklifin insana ve kâinata nasıl ulaştığını açıklar; varlığın tesadüfi savrulmalarla değil, takdir edilmiş mecralar boyunca hedefine doğru aktığını gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Kıyametin kopuşunu bildiren eskatolojik ayetlerde (Nahl 16:1), zekat ve infak emirlerinde (Bakara 2:43), usul ve fıtrata uygunluğu bildiren ahlaki/hukuki pasajlarda (Bakara 2:189) ve vahyin iniş süreçlerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Olayların ve ilahi müdahalelerin kör bir zorlamayla gerçekleştiği algısını kırar; her varoluşsal tecellinin belirlenmiş bir "me'tâ"sı (giriş kapısı ve tabii yatağı) olduğunu, hedefe varmanın bu kanalı izlemekle mümkün kılındığını fark ettirir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir sıvının veya hareketlinin açılmış bir mecra ve kanal boyunca pürüzsüzce, engelle karşılaşmadan hedefine doğru akıp vasıl olması.
  • Soyut anlamİlahi takdirin, vaktin, bilginin veya ahlaki mükellefiyetin kendi fıtri yatağında gayesine doğru kolaylıkla ve kaçınılmaz biçimde ilerleyip gerçekleşmesi.
  • Sistematik karşılıkBir sistemdeki potansiyel enerjinin veya emrin belirlenmiş kanallar aracılığıyla dirençsizce kinetik neticeye dönüşmesi, ifası ve teslimiyeti.
  • LaTeX modeliS0→  γ  S1veyadSdt=−∇Φ
  • LaTeX açıklamasıModelde S0 başlangıç durumunu veya kaynağı, S1 ise tayin edilmiş menzili ve varış noktasını gösterir. γ simgesi, hareketin rastgele bir boşlukta değil, önceden belirlenmiş belirli bir yörünge, kanal ve mecra üzerinde cereyan ettiğini simgeler. Denklemin sağındaki gradyan ifadesinde ise −∇Φ, akışın ve varışın harici bir zorlama ile değil, sistemin kendi tabii potansiyel meyli doğrultusunda en pürüzsüz ve suhuletli yoldan hedefe aktığını matematiksel olarak ifade eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ا