جوب
ج - و - ب
KÖK- 43 geçiş
- 41 ayet
- 25 sîga
- 12 sözlük
Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir. Sual’ın boşluğunu dolduran cümleye cevab denir. “Cevbe”, ormanlık içinde yol veren açıklıktır. Geçiş yeri denir. Soruya cevap vermek insan zihnindeki soruların önünü açmak demektir. Karışıklıktan kurtarmaktır. Cevbetmek kanal veya tünelleri açmaktır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir. Sual’ın boşluğunu dolduran cümleye cevab denir. “Cevbe”, ormanlık içinde yol veren açıklıktır. Geçiş yeri denir. Soruya cevap vermek insan zihnindeki soruların önünü açmak demektir. Karışıklıktan kurtarmaktır. Cevbetmek kanal veya tünelleri açmaktır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.279 harfباب الجيم والباء و و ا ي ء معهما
ج ب أ، ج أ ب، ب أ ج، ج ب ي، ج ي ب، ج و ب، و ج ب، ب و ج مستعملات
جبأ:
جَبَأت عنه أجبأُ جَبأً: أي ارتدعت عنه وتقاعست. قال الشاعر:
وهل أنا إلاّ مثلُ سـيِّقةِ الـعـدا إنِ استقدمت نحرٌ وإن جَبأت عَقرُ
والجَبَأةُ: مثل الكمأة الحمراء. والإجباءُ: بيع الزَّرع قبل بدوِّ صلاحه.
والجُبأُ: الجَبانُ.
قال:
فما أنا من ريبِ الزَّمانِ بُجُبأٍ ولا أنا من سيب الإلهِ بيائسِ.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.070 harfالجواب معروف. يقال أجابه وأجاب عن سؤاله، والمصدر الإجابة، والاسم الجابة بمنزلة الطاعة والطاقة. يقال: أساء سَمْعاً فأساء جابةً هكذا يُتَكَلَّمُ بهذا الحرف. والإجابة والاستجابة بمعنىً. يقال استجابَ الله دعاءه. قال الشاعر كعبُ بن سعدِ الغَنَويُّ:
وداعٍ دعا يا مَنْ يجيب إلى النَّدى فلم يستجِبْهُ عند ذاك مـجـيبُ
والمجاوبة والتجاوب: التحاوُرُ. وتقول: إنه لحسَنُ الجيبَةِ، بالكسر، أي الجواب. ورجلٌ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.173 harf(باب الجيم والواو وما يثلثهما)
(جوي) الجيم والواو والياء أصلٌ يدلُّ على كراهة الشيء. يقال اجتَوَيْت البلادَ، إذا كرِهتَها وإنْ كنتَ في نَعْمةٍ، وجَوِيتُ. قال:
بَشِمْتُ بِنِيِّها وجَوِيْتُ عنها *** وعندي لو أردتُ لها دواءُ([1])ومن هذا الجَوَى، وهو داءُ القلْب. فأمّا الجِوَاءُ فهي الأرض الواسعة، وهي شاذَّةٌ عن الأصل الذي ذكرناه.
(جوب) الجيم والواو والباء أصلٌ واحد، وهو خَرْقُ الشيء. يقال جُبْتُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.138 harf- الجوب قطع الجوبة، وهي كالغائط من الأرض، ثم يستعمل في قطع كل أرض، قال تعالى: ﴿وثمود الذين جابوا الصخر بالواد﴾ [الفجر/9]، ويقال: هل عندك جائبة خبر (انظر: المجمل 1/202؛ وأساس البلاغة ص 68) ؟ وجواب الكلام: هو ما يقطع الجوب فيصل من فم القائل إلى سمع المستمع، لكن خص بما يعود من الكلام دون المبتدأ من الخطاب، قال تعالى: ﴿فما كان جواب قومه إلا أن قالوا﴾ [النمل/56]، والجواب يقال في مقابلة السؤال، والسؤال
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR722 harfج و ب
جاب الثوب واجتابه: قطعه.
وجاب القميص: قور جيبه وجوب القمص.
وجاب الصخرة: خرقها " جابوا الصخر بالواد " وأجابه إلى كذا واستجابه واستجاب له.
قال: فلم يستجبـه عنـد ذاك مجيـب واستجاب الله دعاءه.
وتجاوبت القمريتان.
و " أساء سمعاً فأساء جابة " أي إجابة كالطاعة والطاقة.
ومن المجاز: جاب الفلاة واجتابها وجاب الظلام.
قال يصف ناقة: باتـت تجـوب أدرع الظلام وهل
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.605 harfفي أَسماءِ اللّه الـمُجِيبُ، وهو الذي يُقابِلُ الدُّعاءَ والسُّؤَال بالعَطاءِ والقَبُول، سبحانه وتعالى، وهو اسم فاعل مِن أَجاب يُجِيبُ. والجَوابُ، معروفٌ: رَدِيدُ الكلام، والفِعْل: أَجابَ يُجِيبُ. قال اللّه تعالى: فإِني قَريبٌ أُجِيبُ دَعْوةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لي؛ أَي فَلْيُجِيبوني. وقال الفرَّاءُ: يقال: إِنها التَّلْبِيةُ، والمصدر الإِجابةُ، والاسم الجَابةُ، بمنزلة الطاعةِ
في أَسماءِ اللّه الـمُجِيبُ، وهو الذي يُقابِلُ الدُّعاءَ والسُّؤَال بالعَطاءِ والقَبُول، سبحانه وتعالى، وهو اسم فاعل مِن أَجاب يُجِيبُ. والجَوابُ، معروفٌ: رَدِيدُ الكلام، والفِعْل: أَجابَ يُجِيبُ. قال اللّه تعالى: فإِني قَريبٌ أُجِيبُ دَعْوةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لي؛ أَي فَلْيُجِيبوني. وقال الفرَّاءُ: يقال: إِنها التَّلْبِيةُ، والمصدر الإِجابةُ، والاسم الجَابةُ، بمنزلة الطاعةِ والطاقة. والإِجابةُ: رَجْعُ الكلام، تقول: أَجابَه عن سُؤَاله، وقد أَجابَه إِجابةً وإِجاباً وجَواباً وجابةً واسْتَجْوَبَه واسْتَجابَه واسْتَجابَ له. قال كعبُ ابن سَعْد الغَنَويّ يرثي أَخاه أَبا المِغْوار: وَداعٍ دَعا يا مَنْ يُجيبُ إِلى النَّدَى، * فلم يَسْتَجِبْه، عِنْدَ ذاكَ، مُجِيبُ(1) (1 قوله «الندى» هو هكذا في غير نسخة من الصحاح والتهذيب والمحكم.) فقُلتُ: ادْعُ أُخرى، وارْفَعِ الصَّوتَ رَفعةً، * لَعَلَّ أَبا المِغْوارِ مِنْكَ قَرِيبُ والإِجابةُ والاستِجابةُ، بمعنى، يقال: اسْتَجابَ اللّه دعاءَه، والاسم الجَوابُ والجابةُ والـمَجُوبةُ، الأَخيرةُ عن ابن جني، ولا تكون مصدراً لأَنَّ الـمَفْعُلةَ، عند سيبويه، ليست من أَبنية المصادر، ولا تكون من باب الـمَفْعُول لأَنَّ فِعْلها مزيد. وفي أَمثالِ العَرب: أَساءَ سَمْعاً فأَساءَ جابةً. قال: هكذا يُتَكلَّم به لأَنَّ الأَمثال تُحْكَى على موضوعاتها. وأَصل هذا المثل، على ما ذكر الزُّبَيْر ابن بكار، أَنه كان لسَهلِ بن عَمْرٍو ابنٌ مَضْعُوفٌ، فقال له إِنسان: أَين أَمُّكَ أَي أَين قَصْدُكَ؟ فظَنَّ أَنه يقول له: أَين أُمُّكَ، فقال: ذهَبَتْ تَشْتَري دَقِيقاً، فقال أَبُوه: أَساءَ سَمْعاً فأَساءَ جابةً. وقال كراع: الجابةُ مصدر كالإِجابةِ. قال أَبو الهيثم: جابةٌ اسم يُقُومُ مَقامَ المصدر، وإِنه لَحَسَنُ الجيبةِ، بالكسر، أَي الجَوابِ. قال سيبويه: أَجاب مِنَ الأَفْعال التي اسْتُغْني فيها بما أَفْعَلَ فِعْلَه، وهو أَفْعَلُ فِعْلاً، عَمَّا أَفْعَلَه، وعن هُوَ أَفْعَلُ مِنكَ، فيقولون: ما أَجْوَدَ جَوابَه، وهو أَجْوَدُ جَواباً، ولا يقال: ما أَجْوَبَه، ولا هو أَجْوَبُ منك؛ وكذلك يقولون: أَجْوِدْ بَجَوابهِ، ولا يقال: أَجوِب به. وأَما ما جاءَ في حديث ابن عمر أَنَّ رجلاً قال: يا رسولَ اللّه أَيُّ الليلِ أَجْوَبُ دَعْوةً؟ قال: جَوْفُ الليلِ الغابِرِ، فسَّره شمر، فقال: أَجْوَبُ من الإِجابةِ أَي أَسْرَعُه إِجابةً، كما يقال أَطْوَعُ من الطاعةِ. وقياسُ هذا أَن يكون من جابَ لا مِن أَجابَ. وفي المحكم عن شمر، أَنه فسره، فقال: أَجْوَبُ أَسْرَعُ إِجابةً. قال: وهو عندي من باب أَعْطَى لفارِهةٍ، وأَرسلنا الرِّياحَ لوَاقِحَ. وما جاءَ مِثلُه، وهذا على المجاز، لأَنَّ الإِجابةَ ليست لِلَّيل إِنما هي للّه تعالى فيه، فَمعناه: أَيُّ الليلِ اللّهُ أَسرع إِجابةً فِيه مِنه في غَيْرِه، وما زاد على الفِعْل الثُّلاثي لا يُبْنَى مِنْه أفْعَلُ مِنْ كذا، إِلا في أَحرف جاءَت شاذة. وحَكى الزمخشريُّ قال: كأَنـَّه في التَّقْدير مِن جابَتِ الدَّعْوةُ بوزن فَعُلْتُ، بالضم، كطالَتْ، أَي صارَتْ مُسْتَجابةَ، كقولهم في فَقِيرٍ وشَديدٍ كأَنهما مِنْ فَقُرَ وشَدُدَ، وليس ذلك بمستعمل. ويجوز أَن يكون من جُبتُ الأَرضَ إِذ قَطَعْتَها بالسير، على معنى أَمْضَى دَعْوَةً وأَنـْفَذُ إِلى مَظانِّ الإِجابةِ والقَبُول. وقال غيره: الأَصل جاب يجوب مثل طاع يَطُوعُ. قال الفرَّاءُ قيل لأَعرابي: يا مُصابُ. فقال: أَنتَ أَصْوَبُ مني. قال: والأَصل الإِصابةُ مِن صابَ يَصُوبُ إِذا قَصَدَ، وانجابَتِ الناقةُ: مَدَّت عُنُقَها للحَلَبِ، قال: وأُراه مِن هذا كَأَنـَّها أَجابَتْ حالِبَها، على أَنـَّا لم نَجِدِ انْفَعَل مِنْ أَجابَ. قال أَبو سعيد قال لي أَبو عَمْرو بن العلاءِ: اكْتُبْ لي الهمز، فكتبته له فقال لي: سَلْ عنِ انْجابَتِ الناقةُ أَمَهْموز أَمْ لا؟ فسأَلت، فلم أَجده مهموزاً. والمُجاوَبةُ والتَّجارُبُ: التَّحاوُرُ. وتَجاوَبَ القومُ: جاوَبَ بَعضُهم بَعْضاً، واسْتَعمله بعضُ الشُعراءِ في الطير، فقال جَحْدَرٌ: ومِـمَّا زادَني، فاهْتَجْتُ شَوْقاً، * غِنَاءُ حَمامَتَيْنِ تَجاوَبانِ(1) (1 قوله «غناء» في بعض نسخ المحكم أيضاً بكاء.) تَجاوَبَتا بِلَحْنٍ أَعْجَمِيٍّ، * على غُصْنَينِ مِن غَرَبٍ وبَانِ واسْتَعمَلَه بعضُهم في الإِبل والخيل، فقال: تَنادَوْا بأَعْلى سُحْرةٍ، وتَجاوَبَتْ * هَوادِرُ، في حافاتِهِم، وصَهِيلُ وفي حديث بناءِ الكَعْبَةِ: فسَمِعنا جَواباَ مِن السَّماءِ، فإِذا بِطائِرٍ أَعظَم مِن النَّسْرِ؛ الجَوابُ: صَوْتُ الجَوْبِ، وهو انْقِضاضُ الطير. وقولُ ذي الرمة: كأَنَّ رِجْلَيْهِ رِجْلا مُقْطِفٍ عَجِلٍ، * إِذا تَجاوَبَ، مِنْ بُرْدَيْهِ، تَرْنِيمُ أَراد تَرْنِيمانِ تَرْنِيمٌ من هذا الجَناح وتَرْنِيمٌ مِن هذا الآخر. وأَرضٌ مُجَوَّبةٌ: أَصابَ المطَرُ بعضَها ولم يُصِبْ بَعْضاً. وجابَ الشيءَ جَوْباً واجْتابَه: خَرَقَه. وكُلُّ مُجَوَّفٍ قَطَعْتَ وسَطَه فقد جُبْتَه. وجابَ الصخرةَ جَوْباً: نَقَبها. وفي التنزيل العزيز: وثَمُودَ الذين جابُوا الصَّخْرَ بِالوادِ. قال الفرَّاءُ: جابُوا خَرَقُوا الصَّخْرَ فاتَّخَذُوه بُيُوتاً. ونحو ذلك قال الزجاجُ واعتبره بقوله: وتَنْحِتُون مِن الجِبال بُيُوتاً فارِهِينَ. وجابَ يَجُوبُ جَوْباً: قَطَعَ وخَرَقَ. ورجُلٌ جَوَّابٌ: مُعْتادٌ لذلك، إِذا كان قَطَّاعاً للبِلادِ سَيَّاراً فيها. ومنه قول لقمان بن عاد في أَخيه: جَوَّابُ لَيْلٍ سَرْمد. أَراد: أَنه يَسْري لَيْلَه كُلَّه لا يَنامُ، يَصِفُه بالشَّجاعة. وفلان جوَّابٌ جَأّبٌ أَي يَجُوبُ البِلاد ويَكْسِبُ المالَ. وجَوَّابٌ: اسم رجل من بني كلابٍ؛ قال ابن السكيت: سُمي جَوَّاباً لأَنه كان لا يَحْفِرُ بئْراً ولا صخْرةً إِلا أَماهَها. وجابَ النعلَ جَوْباً: قَدَّها. والمِجْوَب: الذي يُجابُ به، وهي حَديدةٌ يُجابُ بها أَي يُقْطَعُ. وجابَ المفَازةَ والظُّلْمةَ جَوْباً واجْتابَها: قَطَعَها. وجابَ البِلادَ يَجُوبُها جَوْباً: قَطَعَها سَيْراً.وجُبْتُ البَلدَ واجْتَبْتُه: قَطَعْتُه. وجُبْتُ البِلاد أَجُوبُها وأَجِيبُها إِذا قَطَعتها. وجَوَّابُ الفَلاةِ: دَلِيلُها لقَطْعِه إِيَّاها.والجَوْبُ: قطْعُك الشيءَ كما يُجابُ الجَيْبُ، يقال: جَيْبٌ مَجُوبٌ ومُجَوَّبٌ، وكلُّ مُجَوَّفٍ وسَطُه فهو مُجَوَّبٌ. قال الراجز: واجْتابَ قَيْظاً، يَلْتَظِي التِظاؤُهُ وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه، قال للأَنـْصارِ يَوْم السَّقِيفةِ: إِنما جِيبَتِ العَرَبُ عنا كما جِيبَت الرَّحَى عن قُطْبها أَي خُرِقَتِ العَربُ عَنَّا، فكُنَّا وسَطاً، وكانت العرَبُ حَوالَينا كالرَّحَى. وقُطْبِها الذي تَدُورُ عليه. وانْجابَ عنه الظَّلامُ: انْشَقَّ. وانْجابَتِ الأَرضُ: انْخَرَقَتْ. والجَوائِبُ: الأَخْبارُ الطَّارِئةُ لأَنها تَجُوبُ البِلادَ. تقول: هل جاءَكم من جائبِة خَبَرٍ أي مِن طَريقةٍ خارِقةٍ، أَو خَبَرٍ يَجُوبُ الأَرْضَ منْ بَلَدٍ إلى بَلَدٍ، حكاه ثعلب بالإِضافة. وقال الشاعر: يَتَنازَعُون جَوائِبَ الأَمْثالِ يعني سَوائِرَ تَجُوبُ البلاد. والجابةُ: المِدْرى من الظِّباءِ، حين جابَ قَرْنُها أَي قَطَعَ اللحم وطَلَع. وقيل: هي الـمَلْساءُ اللَّيِّنةُ القَرْن؛ فإِن كان على ذلك، فليس لها اشتقاق. التهذيب عن أَبي عبيدة: جابةُ المِدْرَى من الظِّباءِ، غير مهموز، حين طَلَعَ قَرْنهُ. شمر: جابةُ المِدْرَى أَي جائِبَتُه حِينَ جابَ قَرْنُها الجِلدَ، فَطَلَعَ، وهو غير مهموز. وجُبْتُ القَمِيصَ: قَوَّرْتُ جَيْبَه أَجُوبُه وأَجِيبُه. وقال شَمر: جُبْتُه، وجِبْتُه. قال الراجز: باتَتْ تَجِيبُ أَدْعَجَ الظَّلامِ، جَيْبَ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمامِ قال: وليس من لفظ الجَيْبِ لأَنه من الواو والجَيْبُ من الياءِ. قال: وليس بفَيْعلٍ لأَنه لم يُلْفظ به على فَيْعَلٍ. وفي بعض نسخ الـمُصَنَّف: جِبْتُ القَمِيصَ، بالكسر، أَي قَوَّرْتُ جَيْبَه. وجَيَّبْتُه: عَمِلت له جَيْباً، واجْتَبْتُ القَمِيصَ إِذا لَبِسْتَه. قال لبيد: فَبِتِلْكَ، إِذْ رَقَصَ اللَّوامِعُ بالضُّحَى، * واجْتابَ أَرْدِيةَ السَّرابِ إِكامُها قوله: فَبِتِلْكَ، يعني بناقَتِه التي وصَفَ سَيْرَها، والباءُ في بتلك متعلقة بقوله أَقْضي في البيت الذي بعده، وهو: أَقْضِي اللُّبانةَ، لا أَفَرِّطُ رِيبةً، * أَو أَنْ يَلُومَ، بِحاجةٍ، لُوَّامُها واجْتابَ: احْتَفَر. قال لبيد: تَجْتابُ أَصْلاً قائماً، مُتَنَبِّذاً، * بُعُجُوبِ أَنْقاءٍ، يَمِيلُ هَيامُها(1) (1 قوله «قائماً» كذا في التهذيب والذي في التكملة وشرح الزوزني قالصاً.)يَصِف بقرة احْتَفَرَت كِناساً تَكْتَنُّ فيه من المطر في أَصْل أَرطاةٍ.ابن بزرج: جَيَّبْتُ القَمِيصَ وجَوَّبْتُه. التهذيب: واجتابَ فلانٌ ثوباً إذا لَبِسَه. وأَنشد: تَحَسَّرَتْ عِقَّةٌ عنها، فأَنْسَلَها، * واجْتاب أُخْرَى جَديداً، بَعْدَما ابْتَقَلا وفي الحديث: أَتاه قَومٌ مُجْتابي(2) (2 قوله «قوم مجتابي» كذا في النهاية مضبوطاً هنا وفي مادة نمر.) النِّمارِ أَي لابِسِيها. يقال: اجْتَبْتُ القمِيصَ، والظَّلامَ أَي دَخَلْتُ فيهما. قال: وكلُّ شيءٍ قُطِع وَسَطُه، فهو مَجْيُوبٌ ومَجُوبٌ ومُجَوَّبٌ، ومنه سُمي جَيْبُ القَمِيصِ. وفي حديث عليّ، كَرَّم اللّه وجهه: أَخَذْتُ إِهاباً مَعْطُوناً فَجَوَّبْتُ وَسَطه، وأَدْخَلْتُه في عُنُقي. وفي حديث خَيْفانَ: وأَما هذا الحَيُّ مِن أَنـْمارٍ فَجَوْبُ أَبٍ وأَوْلادُ عَلَّةٍ أَي إِنهم جِيبُوا من أَبٍ واحد وقُطِعُوا منه. والجُوَبُ: الفُرُوجُ لأَنها تُقْطَع مُتَّصلاً. والجَوْبة: فَجْوةُ ما بين البُيُوتِ. والجَوْبةُ: الحُفْرةُ. والجَوْبةُ: فَضاءٌ أَمـْلَسُ سَهْلٌ بَيْنَ أَرْضَيْنِ. وقال أَبو حنيفة: الجَوْبةُ من الأَرضِ: الدارةُ، وهي المكانُ الـمُنْجابُ الوطِيءُ من الأَرض، القليلُ الشجرِ مِثْلُ الغائط الـمُسْتَدير، ولا يكون في رَمْلٍ ولا جَبَلٍ، إِنما يكون في أَجلاد الأَرض ورِحابِها، سمي جَوْبةً لانْجِيابِ الشجر عنها، والجمع جَوْباتٌ، وجُوَبٌ، نادر. والجَوْبةُ: موضع يَنْجابُ في الحَرَّة، والجمع جُوَبٌ. التهذيب: الجَوْبةُ شِبْهُ رَهْوة تكون بين ظَهْرانَيْ دُورِ القَوْمِ يَسِيلُ منها ماءُ المطَر. وكل مُنْفَتِقٍ يَتَّسِعُ فهو جَوْبةٌ. وفي حديث الاسْتِسْقاء: حتى صارت الـمَدينةُ مِثلَ الجَوْبةِ؛ قال: هي الحُفْرةُ الـمُسْتَديرةُ الواسِعةُ، وكلُّ مُنْفَتِقٍ بلا بِناءٍ جَوْبةٌ أَي حتى صار الغَيْمُ والسَّحابُ مُحِيطاً بآفاق المدينةِ. والجَوْبةُ: الفُرْجةُ في السَّحابِ وفي الجبال. وانْجابَتِ السَّحابةُ: انْكَشَفَتْ. وقول العَجَّاج: حتى إِذا ضَوْءُ القُمَيْرِ جَوَّبا، * لَيْلاً، كأَثْناءِ السُّدُوسِ، غَيْهَبا قال: جَوَّبَ أَي نَوَّرَ وكَشَفَ وجَلَّى. وفي الحديث: فانْجابَ السَّحابُ عن المدينةِ حتى صار كالإِكْلِيل أَي انْجَمَعَ وتَقَبَّضَ بعضُه إِلى بعض وانْكَشَفَ عنها. والجَوْبُ: كالبَقِيرة. وقيل: الجَوْبُ: الدِّرْعُ تَلْبَسُه المرأَةُ. والجَوْبُ: الدَّلْو الضَّخْمةُ، عن كراع. والجَوْبُ: التُّرْسُ، والجمع أَجْوابٌ، وهو المِجْوَبُ. قال لبيد: فأَجازَني منه بِطِرْسٍ ناطِقٍ، * وبكلِّ أَطْلَسَ، جَوْبُه في الـمَنْكِبِ يعني بكل حَبَشِيٍّ جَوْبهُ في مَنْكِبَيْه. وفي حديث غَزْوة أُحُدٍ: وأَبو طلحةَ مُجَوِّبٌ على النبي، صلى اللّه عليه وسلم، بحَجَفَةٍ أَي مُتَرِّسٌ عليه يَقِيه بها. ويقال للتُّرْسِ أَيضاً: جَوبةٌ. والجَوْبُ: الكانُونُ. قال أَبو نخلةَ: كالجَوْبِ أَذْكَى جَمرَه الصَّنَوْبَرُ وجابانُ: اسمُ رجل، أَلفُه منقلبة عن واو، كأَنه جَوَبانُ، فقلبت الواو قلباً لغير علة، وإِنما قيل فيه إِنه فَعَلانُ ولم يقل إِنه فاعال من ج ب ن لقول الشاعر: عَشَّيْتُ جابانَ، حتى اسْتَدَّ مَغْرِضُه، * وكادَ يَهْلِكُ، لولا أَنه اطَّافا قُولا لجَابانَ: فلْيَلْحَقْ بِطِيَّتِه، * نَوْمُ الضُّحَى، بَعْدَ نَوْمِ الليلِ، إِسْرافُ(1) (1 قوله «إسراف» هو بالرفع في بعض نسخ المحكم وبالنصب كسابقه في بعضه أيضاً وعليها فلا اقواء.) فَتَركَ صَرْفَ جابانَ فدلَّ ذلك على أَنه فَعَلانُ ويقال: فلان فيه جَوْبانِ من خُلُقٍ أَي ضَرْبان لا يَثْبُتُ على خُلُقٍ واحدٍ. قال ذو الرمة: جَوْبَيْنِ مِن هَماهِمِ الأَغْوالِ أَي تَسْمَعُ ضَرْبَيْنِ من أَصوات الغِيلانِ. وفي صفةِ نَهَرِ الجنة: حافَتاه الياقوتُ الـمُجَيَّبُ. وجاءَ في مَعالِم السُّنَن: الـمُجَيَّبُ أَو الـمُجَوَّبُ، بالباءِ فيهما على الشك، وأَصله: من جُبْتُ الشيءَ إِذا قَطَعْتَه، وسنذكره أَيضاً في جيب. والجابَتانِ: موضِعانِ. قال أَبو صَخْرٍ الهُذلي: لمَن الدِّيارُ تَلُوحُ كالوَشْمِ، * بالجَابَتَيْنِ، فَرَوْضةِ الحَزْمِ وتَجُوبُ: قَبيلةٌ من حِمْيَر حُلَفاءُ لمُرادٍ، منهم ابن مُلْجَمٍ، لَعَنَهُ اللّه. قال الكميت: أَلا إِنَّ خَيْرَ الناسِ، بَعْدَ ثلاثةٍ، * قَتِيلُ التَّجُوِبيِّ، الذي جاءَ مِنْ مِصْرِ هذا قول الجوهري. قال ابن بري: البيت للوَليد بن عُقْبة، وليس للكميت كما ذكر، وصواب إِنشاده: قَتِيلُ التُّجِيبِيِّ الذي جاءَ من مصرِ وإِنما غَلَّطه في ذلك أَنه ظَنَّ أَن الثلاثة أَبو بكر وعمرُ وعثمانُ، رضوانُ اللّه عليهم، فظَنَّ أَنه في عليّ، رضي اللّه عنه، فقال التَّجُوبِيّ، بالواو، وإِنما الثلاثة سيِّدُنا رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، وأَبو بكر وعمر رضي اللّه عنهما، لأَن الوليد رَثَى بهذا الشِّعْر عثمانَ بن عفان، رضي اللّه عنه، وقاتِلُه كِنانةُ بن بِشر التُّجِيبيّ، وأَما قاتل عليّ، رضي اللّه عنه، فهو التَّجُوبِيُّ؛ ورأَيت في حاشيةٍ ما مِثالُه: أَنشد أَبو عبيد البَكْرِيّ، رحمه اللّه، في كتابه فَصْلِ المقال في شرح كتاب الأَمثال هذا البيت الذي هو: أَلا إِنَّ خير الناس بعد ثلاثة لِنائلةَ بنتِ الفُرافِصةِ بن الأَحْوَصِ الكَلْبِيَّةِ زَوْجِ عثمان، رضي اللّه عنه، تَرثِيه، وبعده: وما لِيَ لا أَبْكِي، وتَبْكِي قَرابَتي، * وقد حُجِبَتْ عنا فُضُولُ أَبي عَمْرِو
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR407 harf* ج و ب * * أَجَابهُ * و * أجَابَ * عن سؤاله والمصدر * الإجابةُ * والسم * الجَابَةُ * كالطاعة والطاقة يقال أساء سمعا فأساء إجابة و * الإجَابَةُ * و * الاستِجابَةُ * بمعنى ومنه * استَجَابَ * الله دعاءه و * المُجَاوَبَةُ * و * التَّجَاوُبُ * التحاور و * جَابَ * خرق وقطع وبابه قال ومنه قوله تعالى ﴿وثمود الذين جابوا الصخر بالواد﴾ و * جُبْتُ * البلاد بضم الجيم وكسرها من باب قال وباع و * اجَتَبْتُها
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.482 harfالجوب: الخرق والنقب كالاجتياب جاب الشيء جوبا واجتابه: خرقه، وكل مجوف قطعت وسطه فقد جبته، وجاب الصخرة جوبا: نقبها، وفي التنزيل العزيز: وثمود الذين جابوا الصخر بالواد قال الفراء: جابوا: خرقوا الصخر فاتخذوه بيوتا ونحو ذلك، قال الزجاج: واعتبره بقوله: وتنحتون من الجبال بيوتا فرهين والجوب: القطع جاب يجوب جوبا قطع وخرق، وجاب النعل جوبا: قدها، والمجوب: الذي يجاب به، وهي حديدة يجاب بها أي يقطع، وجاب
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.150 harfجَابَهُ
1 جَابَهُ جاب جابه جابة , (S, * TA,) aor. يَجُوبُ, (S, TA,) inf. n. جَوْبٌ (S, A, K, TA) and تَجْوَابٌ, (Har p. 336,) He made a hole in it; or rent, or tore, it; (S, A, K, TA;) as also ↓ اجتابهُ: (K, * TA:) he made a hole through, or in, or into, it; perforated, pierced, or bored, it: (TA:) he cut it: (S, A, K, TA:) he cut it in like manner as one cuts a جَيْب [or an opening at the neck
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.342 harfجَابَ
جَابَ ( w ) U ( n. ac. جَوْب 1 , تَجْوَاْب 62 ),
a. Made a cut, a hole in; cut, hollowed out.
b. Traversed, crossed.
c. [ coll. ], ( n. ac. جَوْب 1 ), Brought, brought forth ( a child ).
جَاْوَبَ
جَاْوَبَ III ,
a. Answered, replied to; conversed, argued with.
b. Reverberated, resounded, echoed.
أَجْوَبَ
أَجْوَبَ IV
a. [ acc. & Ila ], Answered, replied, responded to.
b. [
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok63.263 harfجوب
1.BAB
جَابَ - يَجُوْبُ - جَيْب - جُيُوْب - جَوْبَة - جَوَاب
جَابَ - يَجُوْبُ + كائن + شيئاً: يشقه ويخرقه ويصنع فيه جوفاً أو حفرة عميقة: يحفر بالصخر أو غيره، فَيُفْرِغ مكان الحفر ليصبح ذا شكل أو أبعاد محددة، فيصير من ذلك صناعة أعمدة أو قدور أو جفان أو ما شابه، وفي الأرض يصنع بئر أو جب، وفي الثتياب يصنع الجيوب
جَيْب: على وزن "فـَعـْل":
Sîgalar(25)
- يَسْتَجِيبُواKuvvetlice cevap verirler(يَسْتَفْعِلُوا)×5
- اسْتَجَابُواKuvvetlice cevap verdiler(اسْتَفْعَالُوا)×4
- جَوَابَCevap(فَعَالَ)×4
- فَاسْتَجَبْنَاHemen kuvvetlice cevap verdik(فَاسْتَفْعَلْنَا)×4
- فَاسْتَجَابَKuvvetlice cevap verdi(فَاسْتَفْعَلَ)×3
- اسْتَجِيبُواKuvvetlice cevap verin(اسْتَفْعِلُوا)×2
- فَلْيَسْتَجِيبُواHemen kuvvetlice cevap versinler+1 anlam(فَلْيَسْتَفْعِلُوا)×2
- يَسْتَجِيبُKuvvetlice cevap verir(يَسْتَفْعِلُ)×2
- أَجَبْتُمُCevap verdiniz(أَفْعَلْتُمُ)×1
- أَجِيبُواCevap verin(أَفْعِلُوا)×1
Mücavir kökler61 mücavir (203 toplam)
- دعو
17 ortak ayet · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- ندو
5 ortak ayet · Nedve halkın toplandığı yerdir
- قوم
11 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
- كشف
2 ortak ayet · Açık baş demektir
- عذب
7 ortak ayet · Su yosunudur
- يوم
8 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- ثمود
2 ortak ayet · Semûd
- طهر
2 ortak ayet · Akar temiz sudur
- نجو
3 ortak ayet · Özel konuşmak
- دون
4 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- شرك
4 ortak ayet · Tasma kayış demektir
- مثل
4 ortak ayet · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
Geçtiği ayetler(41)
فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ وَأَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ
Kuvvetlice cevap verirlerSize cevab veremezlerse bilin ki; o, ancak Allah’ın ilmiyle indirilmiştir. Ve O’ndan başka ilah yoktur. Hala müslüman olmuyor musunuz?
لِلَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا …
Kuvvetlice cevap verirlerRabblarına icabet edenlere; en güzel karşılık vardır. O’na icabet etmeyenler ise; şayet yeryüzünde bulunan her şey ve bir katı daha onların olsa, kurtulmak için onu fidye verirlerdi. Hesabın kötüsü, onlar içindir. Varacakları yer, cehennemdir ve o, ne kötü konaktır.
وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا
Kuvvetlice cevap verirlerBana ortak kabul ettiklerinize seslenin, dediği gün; onları çağırırlar ama hiç birisi cevab vermez. Aralarına bir uçurum koyarız.
فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
Kuvvetlice cevap verirlerŞayet sana cevab vermezlerse, bil ki; onlar, sırf kendi heveslerine uymaktadırlar. Halbuki Allah’tan bir hidayet olmaksızın kendi hevesine uyandan daha sapık kim vardır. Muhakkak ki Allah; zalimler güruhunu hidayete erdirmez.
وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ
Kuvvetlice cevap verirlerDenir ki: Koştuğunuz ortaklarınızı çağırın. Onlar çağırırlar, ama kendilerine cevap veremezler. Cehennem azabını görünce de doğru yolda olmadıklarına yanarlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جوب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli: و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سمع, دعو, ردد, قبل |
| Zıt Kök | عرض |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi delmek, yarmak, oymak ve mesafeyi katederek iki nokta arasında geçit veya açıklık açmak |
| Çekirdek Özet 2 | Çağrıya, duaya ve hakikate zihni ve ameli bir yarılma/açılma ile karşılık verip gereğini yerine getirmek |
| Çekirdek Özet 3 | İletişimde veya varoluşsal ilişkide talebin açtığı boşluğu eylem ve sözle doldurarak bağı kurma yasası |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca dille verilen mekanik bir lakırdı veya sözlü mukabele sanıp çağrının gereğini yapma (icabet) boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جو | Boşluk, açıklık, iç kısım ve bir şeyin arasını açarak mesafe alma (örneğin جوف boşluk/iç taraf, جوز geçip gitme, جور sınırın dışına taşma, جوع iç organın boş kalması, جود sınırları aşan geniş lütuf) | ب | Boşluk veya aralık eylemine bir nesneyi yarma, içine girme, mesafeyi tamamen katedip hedefe vararak bitiştirme boyutu eklenmiş; delme, oyma ve çağrıyı karşılayıp boşluğu kapatma anlamı özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Mesafeyi aşma, hareket başlatma ve bir yükü veya iletiyi bir noktadan diğerine taşıma gücünü simgeler. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki uç arasındaki irtibatı, bağ kurmayı, yönelişin kesintisiz devamını ve eklemlenmeyi ifade eder. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir iç mekana girme, sığınağa ulaşma, hedefin kalbine nüfuz etme ve orada yer tutma hareketidir. |
| جوب | Yol alarak engeli yarıp içeriye bağlanma hareketi | İletişimsel veya fiziksel bir mesafeyi aşmak üzere engeli delip geçmek ve çağrıyı yapanın iç alanına nüfuz ederek bağı tamamlamaktır. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi delmek, yarmak, elbiseye yaka açmak (kavramak üzere oymak), kayaları ve dağları oyup yol veya mesken açmak; ayrıca çölü ve karanlığı yararak katetmek. Düzlükteki çukur veya ağaçlar arasındaki açıklığa da جوبة denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa el-Ca‘dî beytinde karanlığı ve çölü yarıp geçen güçlü kişiyi anlatırken kökü fiziksel yararak ilerleme anlamında kullanır: أتاك أبو ليلى يَجوبُ به الدُّجَى / دُجَى الليل جَوّابُ الفلاةِ عَثَمْثَمُ |
| Erken Arapça kullanım | Kabîr bir musibette kardeşi Ebü’l-Migvâr için mersiye söyleyen muhadram şair Kâ‘b b. Sa‘d el-Ganevî, çağrıya icabet edilmeyişini bu kökle tasvir eder: وَداعٍ دَعا يا مَنْ يُجيبُ إِلى النَّدَى / فلم يَسْتَجِبْه عِنْدَ ذاكَ مُجِيبُ |
Kaynak Lisânü’l-Arab, Mekâyîsü’l-Luğa, Kitâbü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Arapça جوب kökü, Sami dil ailesinde hem fiziksel olarak bir engeli yarma, oyma ve tünel/kanal açma hareketini hem de sesin veya iletinin bu yarıktan geçerek karşılık bulmasını ifade eden bir semantik çekirdeğe dayanır. Kökün en eski somut katmanı kesme, delme ve boşluk meydana getirme eylemidir; Nabatça ve erken Kuzeybatı Sami kitabelerinde taş oyma ve kayaları yarıp yerleşim kurma faaliyetleriyle eşleşir. İbranicede doğrudan ses denkliği gösteren biçimler sınırlı olmakla birlikte, aralık açma ve oyuk meydana getirme anlamındaki köklerle fonetik paralellik taşır; klasik Süryanicede ise cevabın bir "geri dönüş" veya "yararak varma" şeklinde kavranması kökün Arapçadaki iki yönü arasındaki organik bağı açıklar. Kökün İslâm öncesi Arapçasında kayayı oymak (Semûd kavminin eylemi) ile soruya cevap vermek arasındaki geçiş, sorunun zihinde oluşturduğu bilgi boşluğunu ve tıkanıklığı bir yarma eylemiyle açıp iki taraf arasında akışı sağlama tasavvurundan doğmuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Mekâyîsü’l-Luğa.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جاب - يجوب (delmek, katetmek) أجاب - استجاب (karşılık vermek) | Fiziksel olarak engeli delip yol açma anlamı, sözlü veya ameli çağrıyı duyup aradaki mesafeyi kaldırarak karşılık verme soyutlamasına dönüşmüştür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice oyma/yarık ve ses yankılanması alanındaki kökler | Taş ve araziyi yarma eylemi ile çağrının boşluğu aşarak karşılık bulması arasındaki semantik eşleşme Sami ortak algısını yansıtır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik boşluk, delik ve yarma tasavvurları | Boşluk oluşturma ve bu boşluktan geçerek bağlantı kurma hareketi ailenin kadim katmanlarında yer alır. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Lisânü’l-Arab, Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جوب | Anlamlı | Yarma, delme, karşılık verme | Kayayı oymak, mesafeyi aşmak, çağrıya icabet etmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| جبو | Anlamlı | Toplama, biriktirme | Suyu havuzda toplamak veya vergiyi derlemek (جبى köküyle eş kökenli). | Kur'an'da geçer (جبي). |
| وجب | Anlamlı | Düşme, sabit olma, zorunlu olma | Güneşin batması, yere düşüşün ses çıkarması, bir şeyin kesinleşmesi. | Kur'an'da geçer; düşüş anındaki kesinlik yönüyle ilişkilidir. |
| وبج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| بجو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu dizilişle müstamel bir kök oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| بوج | Anlamlı | Parıldama, açılma | Şimşeğin çakması, gecenin içinde bir ışık yarığının görünmesi. | Kur'an'da geçmez; karanlığı yarma yönüyle hedef kökle uzaktan ilişkilidir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جوب | Merkez | İcabet ve mukabele | Çağrının açtığı talebi ve boşluğu delip geçerek hedefe amelen veya kavlen varmak. | Hem fiziki yarmayı hem sözlü/ameli cevabı içerir. |
| سمع | Komşu | İdrak ve itaat | Sadece sesi işitmeyi veya işitilen emre boyun eğmeyi anlatır; aradaki engeli delip bizzat karşılık verme eylemini vurgulamaz. | جوب işitmenin ötesinde aktif mukabeledir. |
| دعو | Komşu | Talep ve yöneliş | İletişim döngüsünün ilk adımıdır; istemeyi ve çağırmayı ifade eder. | جوب bu çağrının yöneldiği hedefteki açılma ve dönüşümdür. |
| ردد | Komşu | Geri çevirme ve yankı | Bir şeyi geldiği yöne aynen veya dönüştürerek geri göndermektir; her zaman talebi yerine getirme anlamı taşımaz. | ردد olumsuz da olabilir; جوب ise talebi karşılamaya odaklıdır. |
| قبل | Komşu | Benimseme ve rıza | Gelen teklifi veya kişiyi hoşnutlukla karşılama tavrıdır; engeli delip geçme dinamizmi barındırmaz. | قبل duruşu, جوب ise eylemsel hareketi ifade eder. |
| عرض | Zıt | Yüz çevirme ve iletişimi kesme | Çağrıya sırtını dönmek, talebi duymazdan gelmek ve araya engel koyarak akışı durdurmak. | جوب engeli yararken عرض engel inşa eder. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جوب | Yarma, geçme, cevap verme | Çağrıyı karşılayarak aradaki engeli kaldırma ve gereğini yapma. | Kesin |
| Latince | Respondere, penetrare | Karşılık vermek, delip geçmek | Respondere taahhütle karşılık vermeyi, penetrare ise fiziksel olarak delip geçmeyi karşılar; tek kelime iki alanı aynı anda kapsamaz. | Güçlü |
| İngilizce | To answer, to respond, to pierce/traverse | Cevaplamak, icabet etmek, yarmak | Answer daha çok sözlü cevabı, respond eylemsel mukabeleyi, pierce ise fiziksel delme kökünü karşılar. | Kesin |
| Almanca | Antworten, erhören, durchdringen | Cevap vermek, duayı kabul etmek, nüfuz etmek | Erhören duaya icabet anlamını derinden taşır; durchdringen ise kökün ilk fiziksel delme/katetme hareketini verir. | Güçlü |
| Fransızca | Répondre, exaucer, traverser | Cevaplamak, dileği yerine getirmek, katetmek | Exaucer ilahi icabeti kusursuz verirken, traverser fiziksel yarma ve yol alma yönünü karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جاب (Fecr 89:9) | Kayaları oymak, yarmak, taş kesmek | Semûd kavminin vadide kayaları kesip yontarak sağlam yapılar inşa etmesi bağlamı. |
| أجاب / استجاب (İlahi İcabet) (Bakara 2:186, Enbiyâ 21:76, Âl-i İmrân 3:195) | Duayı kabul etmek, kulun sıkıntısını giderip talebini fiilen karşılamak | Peygamberlerin ve müminlerin yakarışlarına Allah'ın lütuf, yardım ve fiili kurtarışla mukabele etmesi. |
| استجاب (İnsani İcabet) (Enfâl 8:24, Şûrâ 42:38, Ra‘d 13:18) | Hak çağrıya kulak verip imana ve itaate fiilen sarılmak | Allah ve Resulünün hayat veren çağrısına zihnen ve amelen olumlu karşılık verip teslim olma bağlamı. |
| جواب (İnkârcı Mukabele) (A‘râf 7:82, Neml 27:56, Ankebût 29:24) | Sözlü savunma, reddiye veya kavli tepki | Peygamberlerin davetine karşı inkarcı toplumların getirdiği kuru, saldırgan veya kaçamak sözlü tepkiler. |
| أجاب (Hesap Günü Sorgusu) (Mâide 5:109, Kasas 28:65) | Elçilere ve çağrıya ne tepki verildiğinin hesabı | Kıyamet günü muhatapların elçilerin çağrısına amelen nasıl bir karşılık verdiklerinin sorgulanması. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Esma-i Hüsna (المجيب) ve Duaya İcabet | Allah'ın kulların dualarını işitip icabet etmesinin kulun iradesi ve kader planıyla irtibatı; icabetin mutlaka istenen şeyin aynen verilmesi mi yoksa en hayırlı biçimde karşılanması mı olduğu. | Kesin fail olarak Allah'ın çağrıya cevaz ve lütufla karşılık vermesi. |
| Fıkıh | Davete İcabet, Ezan ve Yargılama Usulü | Meşru bir davete katılmanın (icâbetü'd-da‘ve) hükmü; davalının hakimin çağrısına ve iddiaya cevap verme zorunluluğu; ezanı işitenin sözlü ve ameli icabet yükümlülüğü. | Hukuki ve ahlaki çağrıya eylemle mukabele etme zorunluluğu. |
| Tefsir | جابوا الصخر ve Dua Ayetleri | Fecr suresindeki fiziksel yarmanın mahiyeti ile dua ayetlerindeki isticâbetin kul ile Rab arasındaki ontolojik bağı nasıl kurduğu tefsir edilmiştir. | Somut delme eylemi ile soyut yöneliş arasındaki anlam köprüsü. |
| Hadis | Duaların Kabul Şartları ve İcabet Saatleri | Cuma günündeki icabet saati, mazlumun duasına verilen kesin icabet ve haram lokmanın icabete engel oluşuna dair nebevi beyanlar. | Kalbi saflık ve meşruiyet dairesinde talebin engelsiz şekilde hedefe ulaşması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Dua ve İbadet Düzeni | Karşılıklı Çağrı ve İcabet Bağı | İletişim kanalını canlı tutmak | Kul Rabbine dua ederek iç dünyasını açar; Allah icabetle lütfunu indirir; din bu çift yönlü akışın tünelidir. | Kesin |
| İlmi | Soru-Cevap ve Diyalektik Yöntem | Cehalet Perdesini Delme | Zihindeki tıkanıklığı açmak | Soru zihinde bir boşluk açar; ilmi cevap o boşluğu tam doldurarak hakikate yol veren bir açıklık (cevbe) inşa eder. | Güçlü |
| Siyasi | Yöneten-Yönetilen İletişimi | Meşru Taleplere Geri Bildirim | Toplumsal tıkanmayı önlemek | Halkın taleplerine ve feryadına idarenin sağır kalmayıp fiilen icabet etmesi, sistemdeki çürüme ve isyanı engeller. | Güçlü |
| İktisadi | Arz-Talep Dengesi | İhtiyacın Karşılanması | Piyasa akışkanlığını sağlamak | Piyasadaki darlık veya kıtlık çağrısına üretim ve tedarik mekanizmalarının süratle cevap vererek tıkanıklığı çözmesi. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dalga iletimi, rezonans ve devre kapanması | Fizikte bir kaynaktan yayılan uyarının ortamdaki engeli aşarak alıcıda titreşim uyandırması ve kapalı bir devrede akımın direnci delip geçerek tamamlanması mantığıyla birebir örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Geri bildirim mekanizması (feedback) ve etkileşimsel iletişim | Sosyoloji ve iletişim psikolojisinde bir iletinin pasif bir şekilde alınması değil, alıcının kendi durumunu dönüştürerek kaynağa ameli bir çıktı sunması ve böylece ilişkinin süreklilik kazanmasıdır. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | جوب kökünü yalnızca dilsel bir malumat aktarımına, sınav kağıdındaki şıkları işaretlemeye veya lafzi bir polemiğe (kuru cevap) indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, zihindeki engeli yarma, dağları delip yol açma kudreti taşıyan eylemsel ve varoluşsal bir duruştur; Allah'ın icabeti fiili kurtarış, kulun icabeti ise hayatı ilahi çağrıya göre tanzim etmektir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ emirlerini sadece "inandım" demekten ibaret sanmak; duayı ise eylemsiz bir temenni zannedip icabetin hayata bakan dinamik sorumluluklarını ıskalamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin insanla kurduğu ilişkinin tek taraflı bir monolog değil, insanın bütün varlığıyla dahil olması gereken dinamik bir "çağrı-icabet" matrisi üzerine kurulu olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin çaresizlik anlarında ettikleri duaların fiilen kurtuluşla neticelendiğini anlatan enbiyâ kıssalarında ve müminleri aktif itaate çağıran şer‘î yükümlülük ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İmanın pasif bir kabulleniş, duanın ise ilahi iradeyi zorlamaya çalışan sihirli bir formül olduğu vehmini yıkar; gerçek icabetin engelleri aşan bir gayret ve teslimiyetle gerçekleştiğini bildirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir engeli yarmak, kayayı veya toprağı oyup geçit açmak, iki mesafe arasındaki kapalılığı ortadan kaldırarak akış sağlamak.
- Soyut anlamBir çağrının, sorunun veya ihtiyacın yarattığı boşluğu kavrayıp, aradaki mesafeyi ve direnci aşarak o boşluğu tam bir karşılık ve eylemle gidermek.
- Sistematik karşılıkVaroluşsal ve ahlaki ilişkilerde iletinin hedefe ulaşıp geri bildirim halkasını eksiksiz biçimde kapatması; uyarana verilen dönüştürücü mukabele.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde gelen çağrıyı veya talebi (kuvvet vektörü), aradaki direnci veya mesafeyi temsil eder. ifadesi engelin delinerek talebin içeriye nüfuz etmesini simgeler. Ortaya çıkan nihai icabettir. İkinci kısım olan ise, kapalı bir sınır () üzerinden gerçekleşen net akının () sıfırdan farklı olduğunu, yani çağrıya verilen karşılığın kuru bir duruş değil, engeli aşan eylemsel bir geri dönüş ve bağ kurma hareketi olduğunu sembolize eder.