حزب
ح - ز - ب
KÖK- 20 geçiş
- 17 ayet
- 9 sîga
- 13 sözlük
“Huzme” demet demektir. “Hizb” insanların oluşturduğu grup demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Huzme” demet demektir. “Hizb” insanların oluşturduğu grup demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR899 harfباب الحاء والزاي والباء معهما
ح ز ب يستعمل فقط
حزب:
حَزَبَ الأمرُ يَحْزُبُ حَزْباً إذا نابَكَ، قال:
فنِعْمَ أخاً فيما ينوبُ ويحزُبُ
وتَحَزَّبَ القَومُ: تَجَمَّعوا. وحَزَّبْتُ أحزاباً: جَمَّعْتُهم.
والحِزْبُ: أصحابُ الرجل على رَأْيه وأَمِره، قال العجاج:
لقد وجَدْنا مُصْعَباً ُمَستَصعَـبـا حتى رَمَى الأحزابَ والمُحزِّبا
والمؤمنون حزبُ الله، والكافرون حزبُ الشَّيْطان. وكلُّ طائفةٍ تكون
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR404 harfحِزْبُ الرجل: أصحابه. والحِزْبُ: الوِرْدُ. وقد حَزَّبْتُ القرآن: والحِزْبُ: الطائفة. وتحزَّبوا تجمّعوا. والأحزاب: الطوائف التي تجتمع على محاربة الأنبياء عليهم السلام. والحَزابي: الغليظ القصير، يقال رجل حَزابٍ وَحَزابِيَةٌ أيضاً، إذا كان غليظاً إلى القِصر. والحِزْباءُ: الأرض الغليظة، والحِزْباءَةُ أخصُّ منه؛ والجمع الحَزابي، وأصله مشدّد كما قلنا في الصحاري. وَحَزَبَهُ أمرٌ، أي أصابه. والحيزبون:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR2.649 harfح ز ب
حزب ، زحب
استعمل من وجوهه : حَزَب ، زحب .
زحب : قال ابن دريد : الزَّحْبُ : الدُّنُوّ من الأرض ، زَحَبْتُ إلى فلان وزحَبَ إليّ إذا تَدَانيا .
قلت : جعل زَحَب بمعنى زَحف ، ولعلها لغة ، ولا أحفظها لغيره .
حزب : قال الليث : حَزَبَ الأمرُ فهو يَحْزُب حَزْباً إذا نَابَكَ فَقَد حَزَبَك .
قال : والحِزْبُ : أصحابُ الرجل معه على رأيه ، والمنافقون والكافرون حِزْبُ الشيطان ، وكل قوم تَشَاكلت قلوبهم
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.138 harf(باب الحاء والزاء وما يثلثهما)
(حزق) الحاء والزاء والقاف أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء. ومن ذلك [الحِزقُ]: الجماعات. قال عنترة:
* حِزَقٌ يَمانِيَةٌ لأعجمَ طِمْطِمِ([1]) *
والحَزيقة من النَّخل: الجماعة. ومن ذلك الحُزُقَّة: الرجُل القصير، وسمِّي بذلك لتجمُّع خَلْقه. والحَزْق: شدُّ القوس بالوَتَر. والرجل المتحزِّق: المتشدِّد على [ما] في يديه بُخْلا. ويقولون: الحازق الذي ضاق عليه خُفُّهُ. والقياس
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.462 harf- الحزب: جماعة فيها غلظ، قال عز وجل: ﴿أي الحزبين أحصى لما لبثوا أمدا﴾ [الكهف/12]، ﴿أولئك حزب الشيطان﴾ [المجادلة/19]، وقوله تعالى: ﴿ولما رأى المؤمنون الأحزاب﴾ [الأحزاب/22]، عبارة عن المجتمعين لمحاربة النبي صلى الله عليه وسلم، ﴿فإن حزب الله هم الغالبون﴾ [المائدة/56]، يعني: أنصار الله، وقال تعالى: ﴿يحسبون الأحزاب لم يذهبوا وإن يأت الأحزاب يودوا لو أنهم بادون في الأعراب﴾ [الأحزاب/20]، وبعيده: {ولما
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR360 harfح ز ب
هؤلاء حزبي وهم أحزابي ودخلت عليه وعنده الأحزاب وحزب قومه فتحزبوا أي صاروا طوائف.
وفلان يحازب فلاناً: ينصره ويعاضده.
قال المرار الفقعسيّ: ولو قد بلغنا منتهى الحق بيننـا لقل غناء الصلت عمن يحازبه وحزبه أمر وأصابته الحوازب.
ومن المجاز: قرأ حزبه من القرآن وكم حزبـك وهـو الطائفـة التـي وظفهـا علـى نفسـه يقرؤهـا وحزب القرآن: جعله أحزاباً.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.959 harfالحِزْبُ: جَماعةُ الناسِ، والجمع أَحْزابٌ؛ والأَحْزابُ: جُنودُ الكُفَّار، تأَلَّبوا وتظاهروا على حِزبْ النبيّ، صلى اللّه عليه وسلم، وهم: قريش وغطفان وبنو قريظة. وقوله تعالى: يا قوم إِني أَخاف عليكم مثلَ يومِ الأَحزابِ؛ الأَحْزابُ ههنا: قوم نوح وعاد وثمود، ومن أُهلك بعدهم. وحِزْبُ الرجل: أَصْحابُه وجُنْدُه الذين على رأْيِه، والجَمْعُ كالجمع. والـمُنافِقُونَ والكافِرُونَ حِزْبُ الشَّيطانِ، وكل قوم
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR203 harf* ح ز ب * * حِزْبُ * الرجل أصحابه والحزب أيضا الورد ومنه * أحْزَابُ * القرآن و * الحِزْبُ * أيضا الطائفة و * تحزَّبوا * تجمعوا و * الأحْزَابُ * الطوائف التي تجتمع على محاربة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.746 harfالحزب: الورد وزنا ومعنى، والورد، إما أنه النوبة في ورود الماء، وهو أصل معناه، كذا في
المطالع والمشارق والنهاية، أو هو ورد الرجل من القرآن والصلاة، كذا في الأساس ولسان العرب وغيرهما، وإطلاق الحزب على ما يجعله الإنسان على نفسه في وقت مما ذكر مجاز، على ما في المطالع والأساس، وفي الغريبين والنهاية: الحزب: النوبة في ورد الماء، وفي لسان العرب: الحزب الورد، وورد الرجل من القرآن والصلاة: حزبه،
الحزب: الورد وزنا ومعنى، والورد، إما أنه النوبة في ورود الماء، وهو أصل معناه، كذا في
المطالع والمشارق والنهاية، أو هو ورد الرجل من القرآن والصلاة، كذا في الأساس ولسان العرب وغيرهما، وإطلاق الحزب على ما يجعله الإنسان على نفسه في وقت مما ذكر مجاز، على ما في المطالع والأساس، وفي الغريبين والنهاية: الحزب: النوبة في ورد الماء، وفي لسان العرب: الحزب الورد، وورد الرجل من القرآن والصلاة: حزبه، انتهى، فتعين أن يكون المراد من قول المؤلف الورد هو النوبة في ورد الماء لأصالته، فلا إهمال من الجوهري والمجد على ما زعم شيخنا. وفي الحديث طرأ علي حزبي من القرآن فأحببت أن لا أخرج حتى أقضيه طرأ علي يريد أنه بدأ في حزبه كأنه طلع عليه، من قولك طرأ فلان إلى بلد كذا وكذا فهو طارئ إليه، أي طلع إليه حديثا غيرتان فيه، وقد حزبت القرآن: جعلته أحزابا، وفي حديث أوس بن حذيفة سألت أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم كيف تحزبون القرآن وكل ذلك إطلاق إسلامي، كما لا يخفى والحزب: الطائفة، كما في الأساس وغيره. وفي لسان العرب: الحزب: الصنف من الناس: كل حزب بما لديهم فرحون أي كل طائفة هواهم واحد. وفي الحديث: اللهم اهزم الأحزاب وزلزلهم . الأحزاب: الطوائف من الناس جمع حزب بالكسر، ويمكن أن يكون تسمية الحزب من هذا المعنى، أي الطائفة التي وظفها على نفسه يقرؤها، فيكون مجازا، كما يفهم من الأساس. والحزب: السلاح، أغفله في لسان العرب والصحاح، وأورده في المحكم، والسلاح: آلة الحرب ونسبه الصاغاني لهذيل وقال: سموه تشبيها وسعة. والحزب: جماعة الناس، والجمع أحزاب، وبه صدر ابن منظور، وأورده في الأساس، وغيره من كتب اللغة، وليس بتكرار مع ما قبله ولا عطف تفسير كما زعمه شيخنا، ويظهر ذلك بالتأمل والأحزاب جمعه أي الحزب وتطلق على جمع أي طوائف كانوا تألبوا وتظاهروا على حرب النبي صلى الله عليه وسلم وفي الصحاح على محاربة الأنبياء عليهم السلام، وهو إطلاق شرعي. والحزب: النصيب، يقال: أعطني حزبي من المال أي حظي ونصيبي، كما في المصباح والصراح ولعل إغفال الجوهري والمجد إياه لما ذهب إليه ابن الأعرابي، ونقل عنه ابن منظور: الحزب: الجماعة. والجزب بالجيم: النصيب، وقد سبق، فلا إهمال حينئذ كما زعمه شيخنا والحزب: جند الرجل، جماعته المستعدة للقتال ونحوه، أورده أهل الغريب وفسروا به قوله تعالى: أولئك حزب الشيطان أي جنده، وعليه اقتصر الجوهري. وحزب الرجل: أصحابه الذين على رأيه والجمع كالجمع، والمنافشقون والكافرون حزب الشيطان، وكل قوم تشاكلت قلوبهم وأعمالهم فهم أحزاب وإن لم يلق بعضهم بعضا، كذا في المعجم. وفي التنزيل إني أخاف عليكم مثل يوم الأحزاب فهم قوم نوح وعاد وثمود ومن أهلكه الله من بعدهم مثل فرعون، أولئك الأحزاب. وفي الحديث ذكر يوم الأحزاب هو غزوة الخندق، وسورة الأحزاب معروفة، ومسجد الأحزاب من المساجد المعروفة التي بنيت على عهد رسول الله صلى الله عليه وسلم، أنشد ثعلب: إذ لا يزال غزال فيه يفتنـنـي يأوي إلى مسجد الأحزاب منتقبا
قلت: البيت لعبد الله بن مسلم بن جندب الهذلي، وكان من قصته أنه لما ولي الحسن بن يزيد المدينة منع المذكور أن يؤم بالناس في مسجد الأحزاب فقال له: أصلح الله الأمير لم منعتني مقامي ومقام آبائي وأجدادي قبلي? قال ما منعك منه إلا يوم الأربعاء، يريد قوله: يا للرجال ليوم الأربعاء أماينفك يحدث لي بعد النهى طربا إذ لا يزال، إلخ، كذا في المعجم. ودخلت عليه وعنده الأحزاب، وقد تبجح شيخنا في الشرح كثيرا، وتصدى بالتعرض للمؤلف في عبارته، وأحال بعض ذلك على مقدمة شرحه للحزب النووي وتاريخ إتمامه على ما قرأت بخطه سنة 1163 بالمدينة المنورة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، وقرأت المقدمة المذكورة فرأيته أحال فيها على شرحه هذا، فما أدري أيهما أقدم، وقد تصدى شيخنا العلامة عبد الله بن سليمان الجرهزي الشافعي مفتي بلدنا زبيد حرسها الله تعالى للرد على المجد، وإبطال دعاويه النازلة بكل غور ونجد، والله حكيم عليم. وحازبوا وتحزبوا: صاروا أحزابا، وحزبهم فتحزبوا، أي صاروا طوائف وفلان يحازب فلانا، أي ينصره ويعاضده، كذا في الأساس. قلت: وفي حديث الإفك وطفقت حمنة تحازب لها أي تتعصب وتسعى سعي جماعتها الذين يتحزبون لها، والمشهور بالراء. وتحزب القوم: تجمعوا وقد حزبتهم أي الأحزاب تحزيبا أي جمعتهم، قال رؤبة: لقد وجدت مصعبا مستصعبا حين رمى الأحزاب والمحزبا كذا في المعجم وحزبه الأمر يحزبه حزبا: نابه أي أصابه واشتد عليه، أوضغطه فجأة، وفي الحديث: كان إذا حزبه أمر صلى أي إذا نزل به مهم وأصابه غم، وفي حديث الدعاء اللهم أنت عدتي إن حزبت ، والاسم الحزابة، بالضم، والحزب أيضا بفتح فسكون كالمصدر، ويقال: امر حازب وحزيب: شديد. والحازب من الشغل: ما نابك ج حزب بضم فسكون، كذا في نسختنا وضبطه شيخنا بضمتين، وفي حديث علي: نزلت كرائه الأمور وحوازب الخطوب جمع حازب، وهو الأمر الشديد. وفي الأساس: أصابته الحوازب. والحزابي والحزابية بكسر الموحدة فيهما مخففتين من الرجال والحمير: الغليظ إلى القصر ما هو، وعبارة الصحاح: الغليظ القصير، رجل حزاب وحزابية وزواز وزوازية إذا كان غليظا إلى القصر ما هو، ورجل هواهية إذا كان منخوب الفؤاد، وبعير حزابية إذا كان غليظا، وحمار حزابية: جلد، وركب حزابية: غليظ، قالت امرأة تصف ركبها: إن هني حزنبل حزابيه إذا قعدت فوقه نبا بيه ويقال: رجل حزاب وحزابية إذا كان غليظا إلى القصر، والياء للإلحاق كالفهامية والعلانية، من الفهم والعلن قال أمية بن أبي عائذ الهذلي: كأني ورحلي إذا رعـتـهـا على جمزى جازىء بالرمال أواصحم حـام جـرامـيزه حزابية حيدى بـالـدحـال يشبه ناقته بحمار وحش، ووصفه بجمزى وهو السريع، وتقديره على حمار جمزى، وقال الأصمعي: لم أسمع بفعلى في صفة المذكر إلا في هذا البيت، يعني أن جمزى وزلجى
ومرطى وبشكى وما جاء على هذا الباب لا يكون إلا من صفة الناقة دون الجمل، والجازئ: الذي يجزأ بالرطب عن الماء، والأصحم: حمار يضرب إلى السواد والصفرة، وحيدى: يحيد عن ظله لنشاطه، حام نفسه من الرماة، وجراميزه: نفسه وجسده، والدحال: جمع دحل، وهو هوة ضيقة الأعلى واسعة الأسفلز كذا في لسان العرب، كالحنزاب كقنطار، وفي نسخة كميزاب، وفي أخرى كقتال، وكلاهما تصحيف وغلط. والحزب والحزباءة، بكسرهما: الأرض الغليظة الشديدة الحزنة، وعن ابن شميل: الحزباءة من أغلظ القف مرتفع ارتفاعا هينا في قف أير شديد، وأنشد: إذا الشرك العادي صد رأيتها لروس الحزابي الغلاظ تسوم ج حزباء وحزابي وأصله مشدد كما قيل الصحاري: وفي بعض أقوال الأئمة: الحزباءة: مكان غليظ مرتفع، والحزابى: أماكن منقادة غلاظ مستدقة. وأبو حزابة بالضم فيما ذكر ابن الأعرابي: الوليد بن نهيك أحد بني ربيعة بن حنظلة، وقال البلاذري: هو الوليد بن حنيفة بن سفيان بن مجاشع بن ربيعة بن وهب بن عبدة بن ربيعة بن حنظلة الذي يقول: أنا أبو حزابة الشيخ الفان وكان يقول: أشقى الفتيان المفلس الطروب، وثواب ككتان ابن حزابة، له ذكر وكذا ابنه قتيبة بن ثواب له ذكر في ث و ب وبالفتح أبو بكر محمد بن محمد بن أحمد بن حزابة الإبريسمي المحدث مات قبل الستين وثلاثمائة بسمرقند. وحزوب كتنور اسم. وحازبته: كنت من حزبه أو تعصبت له. والحنزاب بالكسر، كقنطار: الديك ونونه زائدة، وقيل إن موضعه في ح ن ز ب بناء على أصالة النون و: جزر البر، و: ضرب من القطا. وذات الحنزاب: ع، قال رؤبة: يضرحن من قيعان ذات الحنزاب في نحر سـوار الـيدين ثـلاب والحنزوب بالضم: نبات. ومما يستدرك عليه: الحيزبون: العجوز، ونونه زائدة، كما زيدت في الزيتون، أو التي لا خير فيها، وهذا محل ذكره، صرح به الجوهري وقاطبة أئمة النحو كذا في لسان العرب، وتبعه شيخنا، وقد أهمله المصنف تقصيرا، وقيل: الحيزبون: الشهمة الذكية، قال الهذلي: يلبط فيها كل حيزبون وبنو حنزابة بالكسر: بنو الفرات، ولا يكادون يخفون على من له معرفة، ذكره البرازني في مشيخته.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.107 harfحَزَبَهُ
1 حَزَبَهُ حزب حزبه حزبة , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. حَزُبَ , (Mgh, Msb,) inf. n. حَزْبٌ, (K, TA,) It (an event) befell him: (S, A, Mgh, Msb, K:) and it became severe to him; distressed him; or pressed severely, or heavily, upon him: or it straitened him, or overcame him, (K, TA,) suddenly, or unexpectedly. (TA.)
حزّب
2 حزّب حزب , (A, K,) inf. n. تَحْزِيبٌ, (K,) He collected,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR598 harfحَزَبَ
حَزَبَ U ( n. ac. حَزْب 1 ),
a. Befell; weighed down ( misfortune ).
حَزَّبَ
حَزَّبَ II ,
a. Assembled, got together ( partisans ); formed a party.
b. Divided into chapters, sections ( book ).
حَاْزَبَ
حَاْزَبَ III ,
a. Was, became a partisan of.
تَحَزَّبَ
تَحَزَّبَ V ,
a. Gathered together; coalesced; leagued, banded together.
حَزْب
حَزْب 1 ,
a. Misfortune, calamity.
حِزْب
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok21.974 harfحزب
حَزَبَ - يَحْزُبُ - حِزْب - حِزبَيْن - أَحْزاب
حَزَبَ - يَحْزُبُ + كائن أو أمر+ كائناً أو شيئاً أو عدداً من الكائنات أو الأشياء: يقسمها مجموعات ثم يلفها حزماً حزماً: يختار ثم يعزل كل مجموعة متشابهة منها، ثم يضمها ويحزمها ويشدها ويعصها إلى بعضها بشدة حتى تصير قريباً من شيء واحد
حِزْب: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من" حَزَبَ -
Mücavir kökler103 mücavir (131 toplam)
- فرح
3 ortak ayet · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
- لدي
2 ortak ayet · Onların yanı
- ودد
2 ortak ayet · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
- حوذ
1 ortak ayet · Havz omuz başlarının ön tarafı demektir
- ويل
2 ortak ayet · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
- هزم
1 ortak ayet · Kırılmış kısalmış sopa demektir
- أمد
1 ortak ayet · Medede direkleri (kolonları) birbirine bağlayan kirişlerdir
- أيك
1 ortak ayet · Gür ormanlık yer, bir ülkenin adı
- دحض
1 ortak ayet · Dahd (dal,ha,dat) : Kaygan, çıplak yerdir
- همم
1 ortak ayet · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…
- أيد
1 ortak ayet · Yed el veya kol demektir
- شطن
2 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
Geçtiği ayetler(17)
فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ
PartilerFırkalar kendi aralarında ihtilafa düştüler. Vay o büyük günü görecek kafirlerin haline.
يَحْسَبُونَ الْأَحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزَابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الْأَعْرَابِ يَسْأَلُونَ عَنْ …
PartilerOnlar, birliklerin gitmediğini sanıyorlardı. Birlikler gelmiş olsalardı, kendilerinin çöllerde bedevilerle bulunup sizin haberlerinizi oradan soruşturmayı isterlerdi. Aranızda bulunsalardı bu defa da çok az savaşırlardı.
وَثَمُودُ وَقَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ أُولَئِكَ الْأَحْزَابُ
PartilerSemud, Lut kavmi ve Eyke halkı da. İşte onlar, ayrı topluluklardı.
فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ
PartilerAma aralarında hizibler birbirleriyle ihtilafa düştüler. Acıklı bir günün azabından vay o zulmedenlerin haline.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حزب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جمع, شيع, فرق, عصب |
| Zıt Kök | فرد |
| Çekirdek Özet 1 | Bir araya gelip sıkılaşma, sertleşme ve ortak bir hedef ya da fikir etrafında kümelenme |
| Çekirdek Özet 2 | Fikir ve yöneliş birliğiyle kenetlenmiş, ayrışmaya ve mücadeleye hazır insan toplulukları |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikate veya batıla sadakat zemininde oluşan, iç dayanışması yüksek organize kutuplaşma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca modern siyasi fırka veya seçim partisi olarak daraltıp itikadi ve kolektif kenetlenme boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حز | Kesme, sıkma, çentik atma, sert ve pürüzlü hale gelme. Bu çekirdeği taşıyan حزن kökünde arazinin sertliği ve kederin nefisteki kabalığı, sertliği belirgindir. | ب | İçeride tutma, sınırlandırma ve barınma işlevi eklenerek sertliğin bir topluluk veya kütle halinde birbirine kenetlenmesi, dışa karşı sert bir küme oluşturması anlamı kazanılmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevreleme, dışarıya karşı koruma sağlama, sınır çekme ve içeri ile dışarıyı ayırma |
| ز | Kesici alet | Kesme, ayırma, sınırları netleştirerek bağımsız bir parça halinde biçme |
| ب | Ev, çadır | İç mekân, toplanma yeri, içine alma, aidiyet ve sığınma |
| حزب | Duvarla çevirip ayırarak bir kap içine veya çadır altına toplama | Çit ile dışarıdan ayrılmış, keskin bir sınırla diğer unsurlardan koparılmış ve tek bir çatı altında sımsıkı toplanarak birleşmiş organizasyon |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert, taşlık ve engebeli arazi (el-hizbâ); cüssesi sıkı, kasları toparlak ve dirençli yaban eşeği (ayr hazâbiye); insanı saran, zorlayan ve toplanıp gelen şiddetli musibet (hazebe’l-emr) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî kasidesinde cüssesi toparlak, eti sıkı ve adalesi birbirine kenetlenmiş yaban eşeğini betimlerken bu kökü kullanır: أَقَبَّ ككَرِّ الأَنْدَريِّ مُعَقْربٌ / حَزابية قد كدَّمَتْه المَساحِلُ |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken dönemde kabilenin veya bir liderin etrafında fikir, çıkar ya da savunma amacıyla kenetlenen savaşçı zümreler; kişinin günlük olarak kendine tayin ettiği ve aksatmadan yerine getirdiği düzenli ibadet payı (vird/hizb) |
Kaynak Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu’n-Nâbiğa.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde حزب kökü, öncelikle Arapça dil alanında "sıkılaşma, sertleşme ve organize bir kütle oluşturma" semantik matrisi üzerinden özelleşmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) doğrudan ح-ز-ب biçiminde yaygın bir nominal veya fiili kök bulunmamakta; buna karşılık Arapçadaki sertlik, toplanma ve bölme anlamları, fonetik denkliği olan ח-צ-ב (ḥ-ṣ-b / taş kesmek, oymak, bölmek) veya ח-ב-ר (ḥ-b-r / bağlanmak, ortaklaşmak, topluluk oluşturmak) kökleriyle anlamsal örtüşmeler sergilemektedir. Arapça içindeki gelişimde حز (kesme, kertme, sert arazi) ikili kökünün bir türevi olarak beliren حزب, soyut bir siyasi fırkadan önce fiziksel yapının sımsıkı toplanarak pürüzsüzlüğünü yitirmesi, sert bir kütle (el-hizbâ) halini alması zemininde yükselmiştir. Bu durum, kavramın sonradan ödünç alınmış bir yabancı kelime olmadığını, merkezî Arapça kök dinamikleri içerisinde fiziksel katılıktan ve kütlesel toplanmadan türediğini göstermektedir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حز çekirdeğinden türeme sertlik ve kütleleşme | Sert arazi, kaslı beden ve başa gelen ağır iş anlamlarından insan topluluğunun kenetlenmesine doğru gelişen yerli semantik evrim | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ח-צ-ب (kesmek, bölmek) ve חבר (birleşmek) ile tematik temas | Doğrudan sesdeş üçlü kök zayıftır; ayırma ve birleştirme eylemlerinin oluşturduğu sınır çizme fonksiyonu Sami zemininde ortaktır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda ikna edici ve doğrudan harf denkliği gösteren geniş bir soydaş kelime tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Koehler-Baumgartner.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حزب | Anlamlı | Toplanmak, sertleşmek, kümelenmek | İnsanların ortak bir fikir veya lider etrafında sıkı bir grup oluşturması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حبز | Anlamlı | Ansızın ölmek, canı çekilmek | Hızlı ve ani bir tükenişi, tutukluğu ifade eden nadir bir kullanımdır | Kur'an'da geçmez; ters biliteral yönelim |
| زحب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kök olarak oluşmayan |
| زبح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kök olarak oluşmayan |
| بحز | Anlamlı | İtmek, defetmek, vurmak | Bir nesneyi göğsünden veya arkasından sertçe itip uzaklaştırma hareketi | Kur'an'da geçmez; fiziksel temas |
| بزح | Anlamlı | Böbürlenmek, kibirlenmek | Kişinin kendini üstün görerek böbürlenmesi, çalım satması | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حزب | Merkez | Organize topluluk | Fikir, inanç veya hedef birliğiyle kenetlenmiş, dışa karşı sert ve organize zümre | İç bağı güçlü, mücadeleci grup |
| جمع | Komşu | Bir araya gelme | Fikir birliği şartı aranmaksızın her türlü birleşme ve yığılma | Genel ve nötr toplanma |
| شيع | Komşu | Taraftarlık ve yayılma | Bir kimseye tabi olma, ardınca gitme ve fırkalara bölünme | Tabiiyet ve yayılma temelli ayrışma |
| فرق | Komşu | Ayrılma ve bölünme | Bütünden koparak bağımsız parçalar ve hizipler oluşturma | Ayrışma ve parçalanma eylemi |
| عصب | Komşu | Kan bağıyla kenetlenme | Soy, kabile veya körü körüne aidiyetle birbirini savunma | Asabiyet ve kan bağı odaklı birlik |
| فرد | Zıt | Teklik ve yalnızlık | Topluluktan ayrı, tek başına ve örgütsüz kalma durumu | Parçalanmamış tekillik hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حزب | Kenetlenmiş fırka, vird | Fikir, amaç veya inanç birliğiyle dışa karşı sertleşmiş organize insan topluluğu veya düzenli pay | Kesin |
| Latince | Factio, Secta | Klik, bölük, doktrin takipçileri | Factio siyasi çıkar ve çekişme grubunu, secta ise bir öğretiyi izleyen hizbi karşılar; manevi/vird boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Faction, Party, Cohort | Hizip, fırka, organize küme | Siyasi ve ideolojik hizipleşmeyi net verir; Kur'an'daki ontolojik kutuplaşma (hizbullâh-hizbüşşeytân) derinliğini tam taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Fraktion, Partei, Bund | Grup, fırka, kenetlenmiş birlik | Bund dayanışma ruhunu, Fraktion ise ana gövdeden ayrılmış sert grubu yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Faction, Parti, Ligue | Zümre, cephe, ittifak | Karşılıklı yardımlaşma ve ortak hedef doğrultusunda birleşen organize yapıyı karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْأَحْزَابُ | Peygamberlere karşı birleşen inkârcı kabileler ve müttefik ordular | Tarihsel kavimlerin ve Medine kuşatmasındaki müttefik kabilelerin ittifakı bağlamında: Âl-i İmrân 3:105, Hûd 11:17, Ahzâb 33:20, Sâd 38:11, Mü'min 40:5 |
| حِزْبَ اللَّهِ | Allah’a, elçisine ve müminlere sadakatle bağlanan kurtuluş ehli | İman, velayet ve nihai zafer vaadi bağlamında: Mâide 5:56, Mücâdele 58:22 |
| حِزْبَ الشَّيْطَانِ | Şeytanın adımlarını izleyen, hevalarına uyan ve ziyana uğrayanlar | İkiyüzlülük, nankörlük ve kalbi sapma bağlamında: Mücâdele 58:19, Fâtır 35:6 |
| كُلُّ حِزْبٍ | Kendi dar fikrini ve mezhebini tek doğru sayıp böbürlenen fırkalar | Dini parçalara ayırma ve grup taassubu bağlamında: Mü'minûn 23:53, Rûm 30:32 |
| الْحِزْبَيْنِ | Bir olayın mahiyeti hakkında farklı görüşlere sahip iki gruptan her biri | Ashâb-ı Kehf'in mağarada kalış süresini tartışan iki taraf bağlamında: Kehf 18:12 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fırkalar ve velayet doktrini | Hak ehli ile batıl ehlinin itikadi saflaşması; حزب الله ve حزب الشيطان kavramlarının nihai kurtuluş ve hüsranla irtibatı | İman-küfür kutuplaşmasında mutlak aidiyet |
| Fıkıh | İsyancı gruplar (büğât) ve hizipleşme | Kamu düzenini bozan organize fırkaların hukuki statüsü; fırkalaşmanın meşru sınırları | Silahlı veya organize muhalefetin fıkhi hükümleri |
| Tefsir | Ahzâb kıssası ve fırkalaşma yasağı | Hendek Gazvesi'nde toplanan müttefiklerin sosyolojik tahlili ve dini parçalayan mezhepçilik eleştirisi | İttifak etmiş küfür cephesi ve mezhep taassubu |
| Hadis | Kur'an tilaveti ve nafile ibadetler | Kişinin günlük vird edindiği Kur'an cüzü veya namaz payı (hizb) uygulaması | Düzenli, aksatılmayan kişisel ibadet disiplini |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid-şirk ayrışması | İtikadi cepheleşme | Hakikat etrafında birleşenler ile batıl etrafında kenetlenenleri saflara ayırma | Dinde hizipleşme kınanırken Allah'a aidiyet yegane meşru hizb sayılır | Kesin |
| İlmi | Doktrin ve metodoloji | Ekol ve mektep disiplini | Ortak bir usul ve düşünce etrafında bilginlerin metodolojik kümelenmesi | İlmi mektepleşme taassuba dönüştüğünde hakikati daraltma riski taşır | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve toplumsal mücadele | Siyasi parti, klik, koalisyon | Ortak çıkar, ilke veya amaç doğrultusunda organize olup iktidar mücadelesi verme | Kur'an'da Ahzâb, ortak hedefe karşı birleşen menfaat ittifaklarını tanımlar | Kesin |
| İktisadi | Menfaat birlikleri ve tröstler | Çıkar birliği, kartel | Belirli bir ekonomik zümrenin piyasayı kontrol etmek üzere dayanışma içine girmesi | Ekonomik gücün tekelleşip topluma tahakküm kurmasını sağlayan hizipleşme | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık kümeler ve kümeleşme analizi (Cluster analysis) | Bir sistem içindeki elemanların yüksek içsel benzerlik ve dışsal yalıtımla homojen alt bloklar (hizipler) oluşturması mekanizması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Grup kutuplaşması ve koalisyon teorisi (In-group/Out-group) | Bireylerin "biz" ve "onlar" ayrımı üzerinden iç dayanışmayı maksimize edip dış gruplara karşı sertleşerek cepheleşmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca günümüz parlamenter sistemlerindeki çok partili hayatın seçim partileriyle sınırlı anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حزب kavramı, insanın ontolojik, ahlaki ve itikadi olarak safını belirlediği, zihniyet ve eylem ortaklığıyla kenetlendiği kapsamlı bir aidiyet eksenidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki fırkalaşma ve hizipleşme yergilerini yalnızca siyasi partilere indirgeyip mezhebi taassubu, kabileciliği veya bireyin şeytani adımlara organize iştirakini gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fertten topluma geçişte insanın aidiyet psikolojisini, hakikat karşısındaki saflaşmasını ve tarihteki inkârcı ittifakların doğasını anlamada merkezi bir kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hendek Gazvesi bağlamındaki ayetlerde (Ahzâb Suresi), dinlerini parçalara ayıran fırkaların eleştirildiği yerlerde (Rûm ve Mü'minûn sureleri) ve nihai aidiyetin belirlendiği ayetlerde (Mücâdele Suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin parçalara bölünerek her grubun kendi elindekiyle övünmesini meşru gören çoğulculuk yanılgısını tashih eder; asıl birliğin hevalarda değil vahiyde olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTaşlık, pürüzlü ve sert arazinin oluşturduğu kütle; adaleleri birbirine sıkıca bağlanmış kompakt beden.
- Soyut anlamOrtak bir fikir, inanç veya gaye etrafında dışa karşı sınır çizerek sımsıkı toplanan organize zümre.
- Sistematik karşılıkİnsan topluluklarının iç bağlarını tahkim ederek diğer kümelerden ayrışması ve karşıt kutuplar (hizbullâh / hizbüşşeytân) üretmesi mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde evrensel küme ( veya ), ayrık alt kümelere () bölünmektedir. Her bir hizip (), kendi içinde yüksek birleşme gücüne sahipken, diğer hiziplerle kesişimi boş kümedir (). Kur'an zaviyesinden nihai evren, Allah'ın hizbi () ile Şeytan'ın hizbi () arasında tüketici bir ikiliğe ayrışmaktadır.