خشي
خ - ش - ي
KÖK- 48 geçiş
- 40 ayet
- 31 sîga
- 13 sözlük
Haşy : Ayaktaki kuru ottur. Hışırtı, otlardan gelen sestir. Hışırtı sesinden doğan korkudan gelişerek haşiye korku anlamına gelir, yani Rabbinden korkmak demek, onun sözüne kulak vermek demektir. Kulak verilmediği zaman başa gelecekleri hesap etmek demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: خشى
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Haşy : Ayaktaki kuru ottur. Hışırtı, otlardan gelen sestir. Hışırtı sesinden doğan korkudan gelişerek haşiye korku anlamına gelir, yani Rabbinden korkmak demek, onun sözüne kulak vermek demektir. Kulak verilmediği zaman başa gelecekleri hesap etmek demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR977 harfباب الخاء والشين وو ا ي ء معهما
و خ ش، و ش خ، خ ي ش، خ و ش، خ ش ي، ش ي خ مستعملات وخش: الوَخْش: رذالةُ الناس وصغارُهم. الواحدُ والجميعُ والإناثُ سواء.
وربما جُمِعَ وِخاشاً في اضطِرار الكلام، وربما أدخل فيه النون كما يدخل في الإسم فيقال "زيدن" ولم يجعل غير النون، قال:
جارية ليست من الوَخْشَنِّ
والنَون صلةٌ للروي.
ويجمع على أوخاش.
وشخ: الوَشْخُ: الرديء الضعيف، وتزداد النون فيه أيضا.
خيش:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR568 harfMadde başı: خشىخَشيَ الرجل يَخْشَى خَشْيَةً، أي خاف، فهو خَشْيانُ والمرأة خَشْيَاءُ. وخاشاني فلان فخَشَيتُهُ أَخْشيهِ بالكسر، عن أبي عبيد، أي كنت أشدّ خَشْيَةً منه. وهذا المكان أَخْشَى من ذاك، أي أشدُّ خوفاً. وقول الشاعر:
ولقد خَشيتُ بأنَّ مَن تبِعَ الهُدىسكَنَ الجنانَ مع النبي مُحَمَّدِ
قالوا: معناه عَلِمْتُ. وقوله تعالى: "فَخَشينا أن يُرهِقَهما طُغياناً وكُفراً". قال الأخفش: معناها كرهنا. وخَشَّاهُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.628 harfMadde başı: خشىباب الخاء والشين
خشى ، وخش ، خيش ، خاش ، شاخ ، خشا : مستعملة .
خشى : قال الليثُ : الْخَشْيَةُ : الْخَوْف ،
والفِعْلُ خَشِيَ يَخْشَى .
ويقال : هذا المكانُ أَخْشَى من ذلك
المكانِ .
وقال العَجَّاجَ :
قَطَعْتُ أَخْشَاهُ إذا ما أَحْجَبَا
وقال الفرَّاءُ _ في قول الله جلّ وعزّ :
) فخشينا أن يرهقهما طغيانا وكفرا (
[ الكهف : 80 ] .
قال : ( فخشينا ( _ أيْ : فَعَلِمْنَا .
وقال الزّجَّاجُ : ( فخشينا ( : مِن
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.577 harf(باب الخاء والشين وما يثلثهما)
(خشع) الخاء والشين والعين أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على التَّطامُن. يقال خَشَع، إذا تطامَنَ وطأْطأَ رأسَه، يخشَع خُشوعاً. وهو قريبُ المعنى من الخضوع، إلاّ أنّ الخُضوع في البدَن والإقرارُ بالاستخذاء، والخشوعَ في الصَّوتِ والبصر. قال الله تعالى: ﴿خَاشِعَةً أبْصَارُهُمْ﴾ [القلم 43، المعارج 44]. قال ابنُ دريد: الخاشِع المستكينُ والرَّاكع. يقال اختشعَ فلانٌ، ولا يقال اختَشَع
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR662 harfMadde başı: خشى- الخشية: خوف يشوبه تعظيم، وأكثر ما يكون ذلك عن علم بما يخشى منه، ولذلك خص العلماء بها في قوله: ﴿إنما يخشى الله من عباده العلماء﴾ [فاطر/28]، وقال: ﴿وأما من جاءك يسعى *** وهو يخشى﴾ [عبس/8 - 9]، ﴿من خشي الرحمن بالغيب﴾ [ق/33]، ﴿فخشينا أن يرهقهما﴾ [الكهف/80]، ﴿فلا تخشوهم واخشوني﴾ [البقرة/150]، ﴿يخشون الناس كخشية الله أو أشد خشية﴾ [النساء/77]، وقال: {الذين يبلغون رسالات الله ويخشونه ولا يخشون أحدا إلا
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR200 harfخ ش ي
بالخشية ينال الأمن.
وخشي الله.
وخشي منه.
" ولا يخشون أحداً إلا الله " ورجل خاش وخـش وخشيـان.
تقول: فلان خشيان.
كأنه من خشيته خشيان.
ومكان مخشي وهذا المكان أخشى من ذاك.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.207 harfالخَشْيَة: الخَوْف. خَشِيَ الرجل يخْشى خَشْية أَي خاف. قال ابن بري: ويقال في الخَشْية الخَشَاةُ؛ قال الشاعر:
كأَغْلَبَ من أُسُودِ كِرَاءَ وَرْدٍ،
يَرُدُّ خَشايَةَ الرَّجُل الظَّلوم
كِراءُ: ثَنِيَّة بِيشَةَ. ابن سيده: خَشِيَه يَخْشاه خَشْياً وخَشْيَة وخَشاةً ومَخْشاةً ومَخْشِيةً وخِشياناً وتَخَشَّاه كلاهما خافَهُ، وهو خاشٍ وخَشٍ وخَشْيانُ، والأُنثى خَشْيا، وجمعهما معاً
خَشايا، أَجروه مُجْرى
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR285 harf* خ ش ي * * خَشِيَ * بالكسر * خَشْيَةً * أي خاف فهو * خَشْيَانُ * والمرأة * خَشْيَا * وهذا المكان * أخْشَى * من ذاك أي أشد إخافة وقول الشاعر % ولقد خشيت بأن من تبع الهدى % سكن الجنان مع النبي محمد % قالوا معناه علمت وقوله تعالى ﴿فخشينا أن يرهقهما طغيانا وكفرا﴾ قال الأخفش معناه كرهنا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.036 harf: ( ى ( *!خَشِيَهُ ، كرَضِيَهُ ) ، *!يَخشاه ( *!خَشياً ) ، بالفتْحِ ( ويُكْسَرُ ، *!وخَشْيَةً *!وخَشاةً *!ومَخْشاةً *!ومَخْشِيَةً ) ، على مَفْعِلَةٍ ، ( *!وخَشَياناً ) ، محرَّكةً ، فهذه سَبْعَة مَصادِر ،
اقْتَصَرَ الجَوهرِيُّ منها على *!خَشْيَة .
وذَكَرَهنَّ ابنُ سِيدَه ما عَدا *!خِشْياً بالكسْرِ .
وذَكَرَ ابنُ برِّي *!الخَشاة ؛ وأَنْشَدَ له قَوْل الشاعِرِ :
كأَغْلَبَ من أُسُودِ كِرَاءَ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.880 harfMadde başı: خشىخَشِىَ
1 خَشِىَ ذ , aor. يَخْشَى, inf. n. خَشْيَةٌ (JK, S, M, Msb, K) and خَشْىٌ (JK, M, K) and خِشْىٌ (Sgh, K) [the second and third erroneously written in the CK خَشًا and (by indication) خِشًا] and خَشَاةٌ (M, K) and خَشْيَانٌ, (JK, M, K,) though it has been said that the only instances of this kind are شَنْآنٌ and لَيَّانٌ, [see the former of these two,] but in one copy of the M found written
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR497 harfخَشِيَ
خَشِيَ A ( n. ac. خَشْي 1 , خَشْيَة 1t , خِشْي 2 , خَشْيَاْنُ 33 ),
a. Feared, dreaded.
خَشَّيَ
خَشَّيَ II ,
a. Frightened, terrified.
تَخَشَّيَ
تَخَشَّيَ V ,
a. see I .
خَشْيَة
خَشْيَة 1t ,
a. Fear, dread; fright, terror.
خَشِي
خَشِي 5 ,
a. Fearful, timid.
خَاْشِي
خَاْشِي 21 , خَشْيَاْنُ 33 .
a. see 5 .
خَشَيَاْن
خَشَيَاْن 36 ,
a. see 1t .
مَخْشَاة
مَخْشَاة [ 17tA ],
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.161 harfخشي
خَشيَ - يَخْشَى - خِشْيَة
خَشيَ - يَخْشى + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً: يتوقع إصابته بضر يمكن النجاة منه: يتوقع ويترقب حصول ضرر أو اذى محتمل وليس أكيداً، من كائن أو شيء أو أمر عظيم يملك القدرة على ذلك، ولكن يرافق ذلك نوع من الأمل والرجاء بأن الضرر قد لا يحصل
خِشْيَة: على وزن " فـِعـْـلة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " خَشيَ - يَخْشى":
Sîgalar(31)
- يَخْشَوْنَÇekinirler(يَفْعَلُونَ)×6
- يَخْشَىÇekinir(يَفْعَلُ)×6
- خَشِيَÇekindi(فَعِلَ)×3
- خَشْيَةِÇekinmek(فَعْلَةِ)×3
- تَخْشَوْهُمْOnlardan çekinmeyin(تَفْعَلُوهُمْ)×2
- خَشْيَةَÇekinmek(فَعْلَةَ)×2
- وَاخْشَوْنِVe benden çekinin(وَافْعَلُونِ)×2
- أَتَخْشَوْنَهُمْOnlardan çekiniyor musunuz?(أَتَفْعَلُونَهُمْ)×1
- تَخْشَاهُOndan çekinirsin(تَفْعَلَهُ)×1
- تَخْشَوُاÇekinmeyin(تَفْعَلُوا)×1
Mücavir kökler72 mücavir (273 toplam)
- شفق
3 ortak ayet · Akşam karanlığında gökte meydana gelen kızıl aydınlıktır
- غيب
5 ortak ayet · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
- أنس
9 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- لين
2 ortak ayet · “Line” değişik renkte hurmalıkları olan ağaçlıklardır
- رضي
4 ortak ayet · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
- نعم
5 ortak ayet · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
- أله
21 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- زكو
3 ortak ayet · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
- تمم
2 ortak ayet · Çiçeklenmiş ağaç demektir
- هدي
6 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
- ربب
12 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- مسك
2 ortak ayet · Koku veren yağdır
Geçtiği ayetler(40)
… الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا …
ÇekinirlerKendilerine: Ellerinizi savaştan çekin, namazı kılın, zekatı verin, denilmiş olanlara bakmaz mısın? Şimdi onların üzerine savaş farz kılınınca; içlerinden bir grup Allah’tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korku ile insanlardan korkuyorlar. Bunlar: Ey Rabbımız, üzerimize şu savaşı niye farz kıldın? Ne olurdu bizi yakın bir geleceğe kadar geri bırakaydın, dediler. Onlara de ki: Dünyanın geçimi azdır. Ahiret ise, müttakiler için elbet daha hayırlıdır. Ve kıl kadar haksızlığa uğratılmayacaksınız.
الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ
ÇekinirlerOnlar ki görmedikleri halde, Rabblarından korkarlar ve kıyamet saatından titrerler.
الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا
ÇekinirlerAllah’ın risaletlerini tebliğ edenler ve O’ndan korkanlar; Allah’tan başka kimseden korkmazlar. Hesab görücü olarak Allah, yeter.
… شَيْءٌ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى إِنَّمَا تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّمَا يَتَزَكَّى …
ÇekinirlerGünah işleyen hiç bir nefis; başkasının günahını çekmez. Yükü ağır bir kişi onun yüklenilmesini istese-yakını bile olsaondan bir şey yüklenmez. Sen, ancak görmedikleri halde Rabblarından korkanları ve namazı kılmış olanları uyarırsın. Kim de arınırsa; ancak kendisi için arınmış olur ve dönüş, Allah’adır.
… الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ …
ÇekinirlerAllah, sözün en güzelini; ahenkli, ikişerli bir kitab halinde indirmiştir. Rabblarından korkanların ondan derileri ürperir. Sonra hem derileri hem de kalbleri Allah’ın zikrine karşı yumuşar. Bu, Allah’ın hidayet rehberidir, onunla istediğini hidayete eriştirir. Allah kimi de saptırırsa; ona bir daha yol gösteren bulunmaz.
إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ
ÇekinirlerMuhakkak ki gayb ile Rabblarından korkanlar, işte onlar için, mağfiret ve büyük mükafat vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خشي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Âhirinde nâkıs illet harfi (yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خوف, وجل, رهب, حذر, تقي |
| Zıt Kök | أمن |
| Çekirdek Özet 1 | Büyüklük, azamet veya tehlike karşısında bedenin ve zihnin çekinerek geriye çekilmesi, kuruyup donakalması |
| Çekirdek Özet 2 | Muhatabın azamet ve ilmini idrakten kaynaklanan, hürmet ve tazim yüklü bilinçli çekinme |
| Çekirdek Özet 3 | Yalnızca failin büyüklüğünü bilmekle ortaya çıkan ve insanı taşkınlıktan koruyan kurucu saygı ve itaat bilinci |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt psikolojik ve edilgen bir panik korkusu (خوف) sanılması ve arkasındaki bilgi (علم) ve tazim şartının göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خش | Sertlik, kuruluk, hışırtı, sert bir temas veya kabalık hissiyle geri çekilme; bu çekirdek خشب kökünde kütük ve dağ sertliğinde, خشع kökünde ise boyun büküp donuklaşmada görülür | ي | Maddi sertlik ve hışırtı hissini canlının algı dünyasına ve içsel çekinme refleksine taşır; somut kuruluğu idrak temelli bir sakınma ve hürmetle geriye çekilmeye dönüştürür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | ح kök imgesinin sürtünmeli ve hırıltılı ses varyantı olup sınırı aşılmaz kılan, geçişi engelleyen ve tecrit eden sert bir perdelenmeyi gösterir |
| ش | Diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Ayrışma, belirginleşme, bilincin keskinleşmesi ve uyaranın algıda yarattığı ani sarsıntıyı temsil eder |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Kişinin sınır karşısında eylemini geri çekmesi, iradesini toparlaması ve eylemsel duruşunu ayarlamasıdır |
| خشي | Aşılamaz bir sınır ve heybet karşısında bilincin uyanması ve eylemin hürmetle geri çekilmesi | Kişinin yüce bir güç veya tehlikeli sınır karşısında keskin bir idrakle iradesini kontrol altına alıp saygıyla geri çekilmesi hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kuru otların çıkardığı hışırtı sesi, suyunun çekilip kuruması sebebiyle büzülen et ve hurma; sertleşip donakalarak geri çekilme durumu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair el-Accâc'ın recezinde geçen kullanım: قَطَعْت أَخْشاهُ إِذا ما أَحْبَجا / Bu beyitte kök, ıssızlığın ve azametin dehşet saçtığı, içine girilmesi en çok çekinilen ve ürkülen tehlikeli çöl arazisi anlamında kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Mûte Savaşı'nda Hâlid b. Velîd'in orduyu idaresini anlatan rivayette geçen dâfea'n-nâse ve hâşâ bihim ifadesi; ordusunu tehlikeye atmaktan sakınarak, temkin ve ihtiyatla koruyup geri çekmesi anlamındadır |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde خشي kökü, özellikle Güney-Batı Sami (Arapça) havzasında duyusal algı, tehlike bilinci ve yücelik karşısında ürperme dairesinde özelleşmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan /ḫ-š-y/ ses dizilimiyle birebir örtüşen kökler nadirdir; zira Proto-Semitik sürtünmeli /ḫ/ sesi İbranicede /ḥ/ (ח) sesine kaymıştır. Bu bağlamda Süryanice ve İbranicedeki /ḥ-w-š/ (hissetmek, telaşlanmak, geri çekilmek) ve /ḥ-š-š/ (acı çekmek, hissetmek, endişe etmek) kökleri, somut duyusal uyarılma ve geri çekilme bakımından semantik paralellik gösterir. Arapçada kök, fiziksel kuruluk ve büzüşme (الخشو ve الخشي) tabanından hareketle, zihinsel bir idrak ve tazimle birlikte gelen çekinme hissine doğru gelişmiştir. Bu yönüyle kök, salt bir dehşet hissi değil, bilginin eşlik ettiği derin bir saygı ve sakınma manasını Arap dilinde tek başına yüklenmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خش ikili çekirdeğinden türeyen somut büzüşme ve kuruluk | Kuru ot hışırtısı ve etin kuruyup çekilmesi anlamından, tehlike veya büyüklük karşısında insanın büzüşüp donakalmasına geçilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice /ḥ-w-š/ ve Süryanice /ḥ-š-š/ kökleriyle his ve endişe düzleminde temas | Duyu algısının uyarılması, telaş ve çekinme bağlamında ortak bir arkaik hissetme tabanına dayanır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda güvenilir doğrudan soydaş biçim tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خشي | Anlamlı | Çekinmek, saygıyla korkmak | Bilgi ve tazimle yüce bir güçten sakınmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خيش | Anlamlı | Kaba dokuma, keten bezi | Sert, kaba liflerden örülen çadır veya örtü bezi | Kaba sertlik çekirdeğini taşır; Kur'an'da geçmez |
| شخي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| شيخ | Anlamlı | Yaşlanmak, kemale ermek | Yaşça ve tecrübece ilerlemiş, hürmet gören kişi | Yaşlılığın getirdiği kuruluk ve ağırlıkla temaslıdır; Kur'an'da geçer |
| يخش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanım dışı fonetik diziliş |
| يشخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanım dışı fonetik diziliş |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خشي | Merkez | Saygı ve idrak kaynaklı çekinme | Büyüklüğü bilinen yüce bir kudret karşısında hürmetle geri çekilme | Bilginin şart olduğu, tazim yüklü ve bilinçli çekinmedir |
| خوف | Komşu | Genel korku ve tehlike algısı | İdraksiz de olabilen, zarar beklentisinden doğan genel kaçınma | Zarar görme ihtimaline karşı duyulan doğrudan psikolojik ürperti |
| وجل | Komşu | Kalbin sarsılması | Bir haber veya anımsama anında kalpte beliren ani ürperme ve titreme | Haberin veya uyarının ilk çarpma anında bedende beliren fiziki sarsıntı |
| رهب | Komşu | Sürekli ve derin kaygı | Kesintisiz bir dikkatle tetikte olma ve sakınma hali | Tehlikeye karşı sürekli uyanık ve tedirgin bir koruma tutumu alma |
| حذر | Komşu | Önlem alma ve sakınma | Tehlikeyi sezip somut eylemle tedbir alma | Zihinsel veya eylemsel savunma tedbirine yönelten sakınma |
| تقي | Komşu | Korunma ve siper edinme | Zarar verecek şey ile kendi arasına kalkan koyma | Bilinçli bir koruyucu kalkan inşa ederek emniyete erme |
| أمن | Zıt | Güvende olma, sükûnet | Tehlike ve ürperti duygusundan tamamen emin ve sakin olma | Kalbin hiçbir tehdit, çekinme veya huzursuzluk hissetmemesi hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خشي | Bilgi ve tazimle çekinmek | Karşı tarafın yüceliğini bilerek sakınmak ve hürmetle titremek | Kesin |
| Latince | Revereri, vereri | Hürmetle çekinmek, saygı duymak | Sıradan dehşeti değil, saygın bir otoriteye duyulan çekinmeyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Awe, reverential fear | Derin saygı yüklü çekinme | Yalnızca tehlike korkusu olan fear kelimesini aşar, huşu ve tazim içerir | Güçlü |
| Almanca | Ehrfurcht | Saygı korkusu, hürmet | Şeref ve azamet karşısında duyulan ürperme ve saygı dengesini tam yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Crainte révérencielle | Hürmetkar korku | Sıradan panik durumundan ayrılan, saygınlığa dayalı çekinmedir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَشْيَة / يَخْشَى | İlim ve tazim temelli derin saygı | Allah'ın azametini bilen alimlerin ve müminlerin içsel çekinmesi (Fâtır 35:28, Tâhâ 20:3) |
| خَشْيَة | Maddi yoksulluk ve zarar endişesi | Çocukları fakirlik endişesiyle öldürmeme veya malı infak edememe korkusu (İsrâ 17:31, İsrâ 17:100) |
| تَخْشَوْهُمْ / أَتَخْشَوْنَهُمْ | İnsan baskısı ve kınanmasından çekinme | İnsanların gücünden veya ayıplamasından sakınarak hakkı gizleme (Mâide 5:3, Tevbe 9:13, Ahzâb 33:37) |
| خَشِيَ | Kesin olarak bilme ve farkında olma | Olayın varacağı tehlikeli neticeyi kesin bilgiyle öngörme hali (Kehf 18:80) |
| خَشْيَةِ اللَّهِ | Varlığın azamet karşısında boyun bükmesi | Taşların yarılması ve dağın un ufak olması tasvirindeki kozmik teslimiyet (Bakara 2:74, Haşr 59:21) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Marifetullah ve sıfatlar bahsi | Allah'tan hakkıyla çekinmenin ancak O'nun celal sıfatlarını bilmekle mümkün olması (Fâtır 35:28) | Bilgiyle doğru orantılı olarak artan varoluşsal saygı ve sorumluluk |
| Fıkıh | Ahkamda niyet ve ihlas zemini | İbadetlerin ifasında ve haramlardan kaçışta insanlardan değil yalnızca Allah'tan çekinme şartı | Amelin meşruiyetini sağlayan içsel denetim ve ihlas |
| Tefsir | خوف ile خشية kavramlarının tefriki | Her haşyetin bir havf olduğu fakat her havfın haşyet olmadığı; haşyette tazim ve ilmin şart koşulduğu | Kör korkudan bilinçli hürmete doğru semantik yükseliş |
| Hadis | Takva ve haşyet ahlakı | Hz. Peygamber'in Allah'ı en çok bilen ve O'ndan en çok çekinen kişi olduğunu bildiren nebevi bilinç | En kâmil ilmin sonucu olan zihni ve ameli titizlik |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet karşısındaki kulluk | Tazim yüklü sakınma | İbadeti riyadan arındırma | İnsanın görünürde değil, gaybda dahi ilahi murakabeyi hissedip günah sınırından çekinmesidir | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve delil karşısındaki duruş | İlmi vakar ve temkin | Zan ve cehaletten alıkoyma | Alimin kendi bilgisine güvenip kibirlenmesini önleyen, bilginin derinleştikçe tevazuyu artırmasıdır | Kesin |
| Siyasi | Otorite ve kamu düzeni ilişkisi | Haktan sapmama bilinci | Tiranlaşmayı ve zalimden çekinmeyi engelleme | Yöneticinin halktan veya zalimden değil yalnızca adaletten çekinmesi, halkın da menfaatperest korkulardan kurtulmasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve harcama ahlakı | Fakirlik kaygısını aşma | Cimrilik ve ihtikarı kırma | Rızkı tüketeceği korkusuyla infaktan kaçınmayı (خشية الإملاق) engelleyen tevekkül dengesidir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüksek potansiyel bariyeri veya çekim alanı karşısında parçacığın davranışı | Parçacığın, alanın şiddetini ve sınır parametrelerini hissettiğinde hızını ayarlayarak bariyeri zorlamadan yörüngede kalması veya geri dönmesi hareketidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yüksek meşruiyet ve normatif otorite karşısında rasyonel otokontrol | Bireyin, kurumun ve hukukun meşruiyetine duyduğu derin saygı sebebiyle dışsal cezadan ziyade içselleşmiş normla eylemini sınırlamasıdır | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün gündelik Türkçedeki panik, fobi, ürperme veya dehşet gibi kontrolsüz bir korku haliyle özdeşleştirilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün cehaletten kaynaklanan bir dehşet değil; aksine bilginin, azamet idrakinin ve sevgiyle karışık derin bir hürmetin ürünü olan bilinçli bir çekinme olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah ile kul arasındaki ilişkinin sevgi ve saygıdan kopuk, travmatik ve patolojik bir tehdit ilişkisi sanılması; alimin sorumluluğunun kuru bilgiye indirgenmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve kulluk epistemolojisini kurar; hakiki dindarlığın körü körüne korkudan değil, varlığın ve Yaratan'ın büyüklüğünü kavramaktan doğan derin bir hürmetten beslendiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlim ile Allah bilinci arasındaki bağı kuran ayetlerde (Fâtır 35:28), tebliğde kimseden çekinmeme ilkesini koyan pasajlarda (Ahzâb 33:39) ve gayba duyulan saygıyı anlatan bağlamlarda (Mülk 67:12). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Korkunun insanı dinden uzaklaştıran yıkıcı bir duygu olduğu şeklindeki modern yanılgıyı tashih eder; haşyetin bir ceza kaygısından önce azameti idrak eden akıl ve kalbin asil bir duruşu olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKuru ot hışırtısı, dokunun büzüşmesi ve canlının sert bir uyaran karşısında irkilerek geriye çekilmesi.
- Soyut anlamBir varlığın yüceliğini ve azametini bilmekten kaynaklanan, hürmet ve hayranlıkla karışık bilinçli bir çekinme ve sakınma hali.
- Sistematik karşılıkDini, ahlaki ve hukuki alanda bireyi dış baskıyla değil, içselleşmiş hakikat bilgisi ve tazimle eylemini denetlemeye sevk eden kurucu saygı bilinci.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde çekinme ve haşyet düzeyini; muhataba ve hakikate dair ilim ve marifeti; algılanan azamet ve kudreti temsil eder. Haşyet, ilim ve azametin bir fonksiyonudur (). İlim ve azamet algısı arttıkça (), kişinin haddi aşma, taşkınlık ve günaha sapma sapması sıfıra yaklaşır (), yani eylem mükemmel bir otokontrol ve sükûnet kazanır.