ذو
ذ - و
KÖK- 116 geçiş
- 109 ayet
- 22 sîga
- 5 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Sahip
Notlarım
Sözlükler(5)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.553 harfباب اللفيف من الذال
إذ، إذا
إذ لما مَضَى وقد يكون لما يُستَقْبَل، وإذا لِما يستقبَل.
وإذا جوابُ توكيد الشرط يُنَوَّن في الاتّصال ويُسَكِّنُ في الوقف.
وإذا أُضيفت إل إذ كلمةٌ جُعِلَت غايةً للوقت، تُنَوَّنُ وتُجَر، كقولكَ: يومَئِذٍ وساعتَئِذٍ، وكتابتها ملتزقةٌ، فإِنْ وصَلتَها بكلامٍ يكون صلةً ولا يكون خبراً، كقول الشاعر:
عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ
كانت في الأصل حيث جَعَلْتَ تقول صلةً أخرجتَها من
باب اللفيف من الذال إذ، إذا إذ لما مَضَى وقد يكون لما يُستَقْبَل، وإذا لِما يستقبَل. وإذا جوابُ توكيد الشرط يُنَوَّن في الاتّصال ويُسَكِّنُ في الوقف. وإذا أُضيفت إل إذ كلمةٌ جُعِلَت غايةً للوقت، تُنَوَّنُ وتُجَر، كقولكَ: يومَئِذٍ وساعتَئِذٍ، وكتابتها ملتزقةٌ، فإِنْ وصَلتَها بكلامٍ يكون صلةً ولا يكون خبراً، كقول الشاعر: عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ كانت في الأصل حيث جَعَلْتَ تقول صلةً أخرجتَها من حَدِّ الإضافة إل قولِك: إذ تقول جملةً، فإذا أفرَدْتَها نَوَّنتَها لا لتِواقِها بالكلمة التي معها كأنّها كملةٌ واحدة، كقولك: عَشِيَّتَئِذٍ بنو فلان يقولون كذا، لأنّ موقتات في حينئذٍ ويومَئِذٍ ولَيلَتئذٍ وساعتَئذٍ وغَداتَئذٍ وعامتَئذٍ وعشيئذ، ولم يُقَلْ: الآنَئِذٍ، وإنّما خُصَّت هؤلاء الكلمات بها لأنَّ أقربَ ما يكون في الحال قولُك: الآنَ، فلما لم يَتَحوَّلْ هذا الاسمُ عن وقت الحال، ولَمْ بتباعَدْ عن ساعتِك التي أنتَ فيها، لم يتمكن، ولذلك نُصِبَتْ في كل وَجْهٍ، فلما أرادوا أن يتباعَدوا بها ويحوِّلوها من حال إل حال لم تَنْقَدْ أن يقولوا: الآنئذٍ عكَسوا ليُعرَف بها وقتُ ما تباعَدَ من الحال، فقالوا: حينئذٍ ولكن قالوا: الآن لساعتك في التقريب، وفي التبعيد: حينئذٍ ونُزِّل بمنزلتها الساعةُ وساعتئذٍ وصار في حدِّهما اليومُ ويومَئذٍ والحروف التي وَصَفنا على ميزان ذلك مخصوصةٌ بتوقيتٍ لم يُخَصَّ به سائر أسماء الأزمنة إلاِّ ببيان وقتٍ نحو: لقيتُه سنةَ خَرَجَ ورأيتُه شَهْرَ يُقْدَمُ الحاجُّ، كقوله: في شهرَ يَصطادُ الغُلامُ الدُّ الخلا فمن نَصَبَ الكلامَ فإنّه يَجْعَلُ الإضافةَ إل هذا الكلام أجمع كمه قالوا: زمنَ الحَجّاجُ أميرٌ. أذي: الأَذَى: كُلُّ ما تَأَذَّيتَ به، ورجل أَذِيٌّ، أي شديدُ التَّأَذِّي، وأذِيَ يَأْذَى أَذىً. ذءي، ذءو: يقال: ذَأَي يَذْأَى ويَذْءُو، ذَأْياً وذَأْواً، وهو ضَرْبٌ من عَدْوِ الإِبِل، يُوصَف به حِمارُ الوحش، تقول: حِمارٌ مِذْأىً، مقصور بهمزة. ذيء: ذَيَّأتُ اللَّحْمَ، قد تَذَيَّاً إذا انفَصَلَ عن العظم بفسَاد أو طَبْخٍ. وذء: وَذَأَتْه عَيني تَذَؤه وَذْءاً أي نَبَتْ تَنبُو. ذوي: ذَوَى يَذوي ذَيّاً، وهو أن لا يُصيبَ النباتَ والحشيشَ رِيُّه، أو يضربُه الحَرَّ فيذبُلُ ويضعُفُ، ولغة أهل بِيِشةَ ذَأَى، قال: أقام به حتى ذأى العُودُ والتَوَى ذو: ذو اسمٌ ناقص تفسيره صاحب، كقولك: ذو مال، أي صاحبه، والتثنية ذَوانِ، والجمع ذَوون. وليس في كلام العرب شيء يكون إِعرابُه على حرفَيْن غيرُ سَبع كلماتٍ وهُنَّ: ذَو، وفو، وأخو، وحَمو، وأمرء وابنُم فأما فُو فمنهم من ينصِب الفاءَ في كُلٍّ، ومنهم من يُتبِع الفاءَ الميمَ، والأول أحسَنُ. وألأنثى ذات، ويجمَع ذواتُ مالٍ، فإذا وَقَفت على ذاتٍ، فمنهم من يَرُدُّ التّاء إلى هاء التأنيث، وهو القياس، ومنهم مَن يَدَع التاءَ عل حالها ظاهرةً في الوقف لكثرة ما جَرَتْ على اللسان. وهُنَّ ذوات مال، وهما ذَواتا مال، وقد يجوز في الشعر ذاتا مال، وإتمامُها في التثنيةِ أحسن، قال: وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال والذَّوون: هم الأَدْنَونَ الأوَّلُون، قال الكميت: وقد عَرَفَت مَواليَها الذَّوينا أي الأَخَصِّين، وجاءتْ هذه النون لذَهاب الإضافة. ولقِيتُه ذا صَباحٍ، مثلُ ذاتَ صباحٍ، وذاتَ يومٍ أحسَنُ، لأن ذا وذات يُرادُ بهما في هذا المعنى وقتٌ مُضافٌ إلى اليَوْمِ والصَّباحِ. وتقول: قَلَّتْ ذات يده، وذا ها هنا اسمٌ لِما مَلَكَتْ يَداه، كأنّها تقَعُ على الأموال، وكذلك قولهم: عَرَفَه من ذاتِ نفسِه، كأنّه يعني به سَريرتَه المُضمَرة. وتقول في بعض الجواب: لا بذي تَسْلَم، كأنّه قال لا واللهُ يُسلِّمُك، ما كان كذا وكذا، فتقول: لا وسلامِتكَ ما كان كذا وكذا، كما يقال: لمنقال: ماذا صنَعْتَ? خَيرٌ وخَيراً، أي الذي صنعت هو خير، والنصب على وجه الفعل، ومنه قوله -عزَّ وجلَّ-: قل العَفوُ، أي الذي تُنفِقون هو العَفْوُ من أموالِكم، فإِياهُ فأَنفِقوا، في قِراءة من يرفَعُ، والنَّصب عل وجه الفِعل. وتقول في اليمين: لا أفعَلُ، وإذا أَقسَم عليه قال: لا ها الله. ذا: لم يهمزوا ولا يُريدون بها إذن، ولكنها مثلُ: تعلمتها لعَمْرُ اللهِ ذا قَسَما والأنثى في الأصل: ذاةٌ، ولكنه كَثُرت على ألسنتهم فصار أكثرهم يقول ذات وهي ناقصة، وإِتمامُها ذواى مثل نواة، فحذَفوا منها الواو، فإذا ثَنَّوا أتَمّوها فقالوا: ذواتان كقولك: نَواتان، وإذا ثَلّوا رجعوا غلى ذات فقالوا: ذوات، ولو جَمَعوا عل التمام لقالوا: ذَوَيات كنَوَيات. وتضغّها ذُوَيَّةٌ، وقد سمعنا في الشعر من يبني على حَذف الواو كقوله: ذاتا فلزم القياس، وقد وبناؤه على ذات وذاتا. وأما ذِهِ وذي وذا في هذه وهذي وهذا فأسماءٌ مَكنيّاتٌ وليس في البناء فيها غير الذال والألف التي بعدها زائدة. وبيان ذلك أنَّ تصغيرها ذبّا كأنّه بوزن فعا كما ينبغي في القياس، أو يكون بوزن فُعَيْلَى لو تَمَّ لأنّ ياء التصغير لا تعتمد إلاّ على ضمّة، ولم يرُدّوا الحرف الذي في موضع العَيْن فالتَزَقت ياء التصغير بالحرف لأول من الكملة فاعتمدَتْ على الفتحةِ، وإذا صَغَّروا ذهِ وذي رَدُّوهما إلى بنائهما. والذي: تعريف ذا فلما قصرت قوَّوا اللام بلام أخرى، فمنهم من يقول: اللّذْ يُسكِّن الذال، ويحذف الياء التي التي بعدها وإنّهم لمّا أدخلوا في الأسْمِ لامَ المعرفة طَرَحوا الزيادة التي بعد الذال وسكَنَتِ الذال، فلما ثَنَّوا حَذَفُوا النون فأدخَلوا عل الاثنين بحذف النون، كما أَدخَلوا على الواحد باسكان الذال، وكذلك فعَلوا في الجميع. وإنْ قالَ قائل: ألا قالوا: اللذو والجميع بالواو، فقل: إن الصوابَ ذلك في القياس، ولكنّ العربَ اجمَعَت على الذي بالياء في الجرِّ والرَّفْع والنّصب. وقد بَلَغَنا عن الحَسَن في مَواعِظه أنّه قال: اللذون فَعَلوا وفَعَلوا، وقال: وإنَّ الذّي خانَتْ بفَلْجٍ دِماؤهم هم القومُ كلُّ القومِ يا أمَّ خالِدِ وقال آخر: أبني أُمَيَّةَ إنَّ عَمَّيَ الـلـذا قَتَلا المُلوكَ وفكَّكا الأَغلالا وكذلك يقولون: اللَّتَا والَّتي، قال الشاعر: هما اللَّتا أقصَدَني سَهْماهُما يا جارَتَيَّ اليومَ لا أنساهُما
فإذا صَغَّرت الذي رجَعتَ إلى الأصل فقُلتَ، اللَّذَيّا واللَّتَيّا، وإذا جمَعْتَ اللَّذَيّا قلتَ: هم اللَّذَيّون وهُنَّ اللَّتَيّان فَعَلوا ذلك، لمّا جاءت الكلمةُ بالياءِ المشدَّدة التي بعد الذال أُجرِيَتْ مجْرَى الأسماء التي تجمَعُ بالواو والنون، فكانت الذال في الذي مفردةً في اللّذ فلّما قُوِّيَت بالياء ثم جُمِعَت بالواو والنون غَلَبَت الياءُ الواو فثَبَتَتْ وأزالَت الواو عن موضعها. وذا: وتقول: وَذَأته فاتَّأَذَ، أي زَجَرْتُه فانزَجَرَ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR14.126 harfباب ذو و ذوى
ذو ، ذوى
مضافين إلى الأفعال
قال شَمِرٌ : قال الفَرّاء : سمعتُ أعرابيّاً يقول : بالفَضْل ذو فَضَّلكم الله ، والكَرامة ذاتُ أكرمكم الله بها . فيَجْعلون مكان ( الذي ) : ذو ، ومكان ( التي ) : ذات ، ويرفعون التاء على كُلّ حال .
قال : ويَخْلطون في الاثنين والجمع ، وربما قالوا : هذا ذو يَعْرِفُ ، وفي التثنية : هاتان ذوَا يَعْرِف ، وهَذان ذوا تَعْرف ؛ وأَنشد الفرّاء :
وإنّ الماءَ ماءُ أَبِي
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.828 harf- ذو على وجهين: أحدهما: يتوصل به إلى الوصف بأسماء الأجناس والأنواع، ويضاف إلى الظاهر دون المضمر، ويثنى ويجمع، ويقال في المؤنث: ذات، وفي التثنية: ذواتا، وفي الجمع: ذوات، ولا يستعمل شيء منها إلا مضافا، قال: ﴿ولكن الله ذو فضل﴾ [البقرة/251]، وقال: ﴿ذو مرة فاستوى﴾ [النجم/6]، ﴿وذي القربى﴾ [البقرة/83]، ﴿ويؤت كل ذي فضل فضله﴾ [هود/3]، ﴿ذوي القربى واليتامى﴾ [البقرة/177]، ﴿إنه عليم بذات الصدور﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.418 harfالرُّمّة :
*!فهذِي طَواها بُعْدَ *!هذِي وهذه
طَواها *!لهِذِي وخْدُها وانْسِلالُهاوقال بعضُهم : *!هَذاتِ مُنْطَلقاتٌ ، وهي شاذَّةٌ مَرْغوبٌ عنها ؛ قال أَبو الهَيْثم : وقولُ الشاعرِ :
تمنّى شبيبٌ مِنّةً ينفلت به
*!وذا قطري لفّه منه وائلُيُريدُ قطريًّا ، وذا زائِدَةٌ .
ذو : ( *!ذو ، مَعْناها : صاحِبٌ ) ، وهي ( كلمةٌ صِيغَت ليُتَوَصَّلَ بها إلى الوصفِ بالأَجْناسِ ، ) وأَصْلُها *!ذَوا ، ولذلكَ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR19.009 harfذُو
ذُو ذ meaning صَاحِب [i. e. A possessor, an owner, a lord, or a master, but often better rendered having, possessing, possessed of, or endowed with], (T, S, M, Mgh, Msb, K, but omitted in the CK,) used as a prefixed noun, (S, Mgh, Msb, &c.,) is originally ذَوًا, like عَصًا, the ا being changed from و; (S;) or it is originally ذَوَّى; and if one used it as a proper name, he would say, هٰذَا
Mücavir kökler160 mücavir (443 toplam)
- صدر
12 ortak ayet · Okun ön yarısına denir
- فضل
14 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- سكن
11 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
- يتم
7 ortak ayet · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
- قرب
12 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- عدل
6 ortak ayet · Denk tutuyorlar
- عظم
11 ortak ayet · Büyük
- أله
54 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- جلل
2 ortak ayet · Celle çul, yelken demektir
- قرض
3 ortak ayet · Kırpıntı demektir
- نقم
4 ortak ayet · Lokma, ağza alınan bir parça yemektir
- وتد
2 ortak ayet · Kazık demektir
Geçtiği ayetler(109)
… مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ
SahipEhl-i Kitab’dan kafir olanlar da, müşrikler de Rabbınızdan size hiç bir hayır indirilmesini istemezler. Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf ve ihsan sahibidir.
… اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ
SahipAllah’ın izniyle onları hemen hezimete uğrattılar. Davud da Calut’u öldürdü. Allah ona mülk ve hikmet verdi. Dilemekte olduğunu da ona öğretti. Şayet Allah’ın insanları birbiriyle def’edip savması olmasaydı yeryüzü muhakkak fesada uğrardı. Ancak Allah, alemler üzerinde lutuf sahibidir.
وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ
SahipBorçlu darda ise, kolaylığa kadar beklemelidir. Eğer bilirseniz, sadaka olarak bağışlamanız sizin için daha hayırlıdır.
مِنْ قَبْلُ هُدًى لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ
SahipDaha önce. İnsanlara yol gösterici olarak. Furkan’ı da indirdi. Muhakkak ki Allah’ın ayetlerini inkar edenler için, gerçekten şiddetli azab vardır. Allah, Aziz’dir, intikam sahibidir.
يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ
SahipDilediğine rahmetini tahsis eder. Allah, en büyük lütuf sahibidir.
… ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ
SahipGerçekten Allah’ın size olan vaadi doğru çıktı; O’nun izni ile kafirleri kırıp biçiyordunuz ki içinizden, dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler bulunduğundan sevdiğiniz zaferi size gösterdikten sonra; baş kaldırdığınız, verilen emir hakkında çekiştiğiniz ve yıldığınız zaman, imtihan etmek için Allah sizi mağlubiyete uğrattı. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah mü’minlere lütufkardır.
فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ
SahipSonra da kendilerine hiç bir kötülük dokunmadan Allah’tan bir nimet ve bollukla geri döndüler. Allah’ın rızasına uydular. Ve Allah, çok büyük lutuf sahibidir.
… سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ
SahipEy iman edenler; siz ihramlı iken avı öldürmeyin. Sizden her kim; bile bile onu öldürürse; öldürdüğü o hayvanın benzeri bir ceza vardır ki, Ka’be’ye ulaşmış bir kurbanlık olmak üzere, buna içinizden adil iki kişi hükmedecektir. Yahut düşkünlere yemek yedirmek şeklinde keffaret veya onun dengi oruç tutmaktır. Ta ki yaptığının vebalini tatmış olsun. Allah; geçmiştekileri affetmiştir. Kim de sonradan böyle yaparsa; Allah, ondan intikamını alır. Allah, Aziz’dir, İntikam sahibidir.
وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ
SahipRabbın müstağni ve rahmet sahibidir. İsterse, sizi giderir ve arkanızdan yerinize dilediğini getirir. Nitekim sizi de başka bir kavmin soyundan getirmiştir.
فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ
SahipSeni yalanlarlarsa; de ki: Rabbımız geniş rahmet sahibidir. O’nun gücü günahkarlar güruhundan döndürülemez.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذو |
| Yapı | İki harfli / esmâ-i hamseden nâkıs isim |
| Özel Durum | İlletli ve mülhak isim, daima zâhir isme muzaf olarak kullanılır |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صحب, ملك, اهل |
| Zıt Kök | عدم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir vasfa, niteliğe veya nesneye sahip olma, onunla ayrılmaz bir aidiyet ve nisbet bağı kurma |
| Çekirdek Özet 2 | İlâhî sıfatların, ahlâkî yetkinliklerin veya ontolojik durumların varlıkla bütünleşmiş niteliğini bildirme |
| Çekirdek Özet 3 | Aidiyet ve nisbet bildiren isim formu; felsefe ve kelamda şeyin özünü ifade eden zât kavramının dilsel temeli |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin geçici bir mülkiyet veya rastlantısal bir sahiplik bildirdiğini varsayarak ontolojik ve sıfatî aidiyeti gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذ | İşaret, belirlenim ve bir nesneye veya yöne işaret ederek bağ kurma | و | İşaret unsurunu nesnel bir aidiyete ve vasıf sahipliğine dönüştürerek kalıcı bir nisbet bağı kurmuştur |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı imgesinden türetme; pelteklik ile incelmiş geçiş ve işaret hareketi | Bir varlığı diğerinden ayırt ederek ona doğru yönelme ve sınır belirleme |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Ayrık iki unsuru birbirine raptetme, bitişik kılma ve kopmaz bağ kurma |
| ذو | Belirlenen nesneye bağ ile tutunma | İşaret edilen vasfı veya nesneyi taşıyıcı özneye raptederek onda sabit kılma eylemi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir niteliğin veya nesnenin ayrılmaz parçası olma; soy kütüğünde veya kabile nisbetinde bir yere, soya veya belirleyici bir özelliğe aidiyet kurma |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde dişil formu olan ذات iki nesne arasındaki bağı ve zorlu yolculuk vasıtalarını nitelemede kullanılmıştır: وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ / بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال |
| Erken Arapça kullanım | Güney Arabistan ve erken Arap lehçelerinde hükümdarların unvanlarında kabile veya coğrafi aidiyeti bildiren bir takı olarak kullanılmıştır (örneğin Yemen melikleri için kullanılan Zû Nuvâs ve Zû Yezen unvanları). |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-Arab, Tâcü’l-Arûs.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde işaret ve nisbet zamirleri ile sahiplik edatları arasında çok eski bir morfo-semantik süreklilik bulunmaktadır. Arapçadaki ذو kelimesi, Proto-Sami dillerindeki işaret tabanı *ḏū / *ḏī ile doğrudan irtibatlıdır. Bu taban, Güney Arapçasında (Epigrafik Güney Arapçası / Sebece) hem işaret zamiri hem de ilgi adılı (ilgi edatı) olarak işlev gören ḏ- biçiminde yaygın biçimde belgelenir. İbranicede işaret bildiren zēh (זה) ve zō't (זאת) formları, Aramice ve Süryanicede dī / d- (ד / ܕ) ilgi edatı aynı kadim işaret ve nisbet matrisine dayanır. Erken Sami katmanında işaret etme eylemi ile bir şeye izafe edilerek onun sahibi veya mensubu olma fikri iç içe gelişmiş; Arapça bu kökü zâhir isimlere muzaf olan ve nitelik sahipliğini kuran kurallı bir isme dönüştürerek sistemleştirmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Brockelmann, Lipiński.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ذو / ذات kök tabanı | Zâhir isimlerin başına gelerek sıfat tamlaması işlevi gören esmâ-i hamseden nâkıs bir isimdir; zamirlere muzaf olmaz | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami *ḏū / *ḏī | Sebece ḏ-, İbranice zeh/zot, Süryanice d- formlarıyla ortak işaret ve ilgi çekirdeğinden türemiştir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik işaret morfemleri | Afro-Asyatik dillerdeki işaret ve bağlama parçacıklarıyla uzak yapısal paralellik taşır | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Grundriss der vergleichenden Grammatik der semitischen Sprachen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذو | Anlamlı | Sahiplik, aidiyet, nisbet | Bir vasfa veya nesneye ayrılmaz biçimde malik olmayı bildirir | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| وذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu dizilim klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذو | Merkez | Nitelik ve vasıf aidiyeti | Bir vasfı veya durumu özneye ayrılmaz bir nitelik olarak bağlar | Daima zâhir isme muzaf olarak gelir |
| صحب | Komşu | Birliktelik ve refakat | Zamansal ve mekânsal arkadaşlık bildirir; mülkiyet şart değildir | Ayrılabilir bir refakat bağı kurar |
| ملك | Komşu | Tasarruf ve mülkiyet | Bir şey üzerinde tam hâkimiyet ve hukuki tasarruf hakkını anlatır | Hukuki ve fiilî tasarruf gücünü vurgular |
| اهل | Komşu | Ehliyet, liyakat ve mensubiyet | Bir topluluğa, mekana veya vasfa içkin liyakat ve aidiyeti gösterir | Soydaşlık ve manevi liyakat bağı kurar |
| عدم | Zıt | Yoksunluk ve bulunmama | Belirli bir vasıftan, nesneden veya imkândan büsbütün mahrum olmayı bildirir | Nisbet ve sahiplik bağının tamamen yokluğudur |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذو | Sahip, nisbet taşıyan | Kendisinden sonraki isimle belirlenen niteliğe sahip olan | Kesin |
| Latince | praeditus, compos, habens | Donanmış, sahip olan | praeditus belirli bir nitelikle bezenmiş olmayı karşılar, mülkiyetten ziyade vasıf donanımını ifade eder | Güçlü |
| İngilizce | possessor of, endowed with, having | Sahip, vasıfla donatılmış | endowed with ifadesi kökün soyut nitelik sahipliği boyutunu tam karşılar; salt hukuki sahipliği aşar | Güçlü |
| Almanca | versehen mit, Inhaber, träger | Taşıyıcı, donatılmış | Träger bir vasfın veya durumun taşıyıcısı olma yönünü açıklar | Güçlü |
| Fransızca | doté de, pourvu de, possesseur | Donanımlı, haiz | doté de yapısı bir vasfa ayrılmaz biçimde sahip olma nüansını yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ذو / ذِي | İlâhî sıfat ve celal nisbeti | Allah'ın yüce lütuf, ceza veya celal vasıflarını bildirdiği bağlamlar (Bakara 2:105, Âl-i İmrân 3:4, Rahmân 55:27) |
| ذو / ذَا | Peygamber veya salih kul vasfı | Kişinin belirleyici bir nitelikle veya mucizevi olayla anılması (Enbiyâ 21:87, Sâd 38:17, Kehf 18:83) |
| ذَاتِ / بِذَاتِ | İçsel durum, göğüslerin gizledikleri | İnsanın iç dünyasını, gizli niyetlerini ve varlığın mahiyetini bildiren bağlamlar (Âl-i İmrân 3:119, Mâide 5:7, Enfâl 8:43) |
| ذَوَا / ذَوَيْ | Hukuki ehliyet ve şahitlik | Yargılama, vasiyet ve boşanmada adalet vasfına sahip iki erkeğin şahitliği bağlamı (Mâide 5:95, Talâk 65:2) |
| ذَاتِ | Mekân ve yön belirleme | Sağ, sol veya verimli coğrafi konumları niteleyen fiziksel bağlamlar (Kehf 18:18, Mü'minûn 23:50) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Zât-sıfat ilişkisi | ذَات kelimesinin Allah'ın özü için kullanılıp kullanılamayacağı ve sıfatların zâta zâid olup olmadığı tartışması | Bir şeyin mahiyeti, öz varlığı ve ontolojik hakikati |
| Fıkıh | Ehliyet ve miras ahkâmı | ذَوِي الْقُرْبَى ve ذَوُو الْأَرْحَامِ kavramları üzerinden miras payları ve şahitlik ehliyeti (ذوا عدل) | Hukuki hak, yetki ve sıfat taşıyıcılığı |
| Tefsir | İsim tamlaması ile vasıflandırma | Kur'an'da ذو lafzının türemiş sıfatlar yerine neden tercih edildiği; vasfın zâta yerleşikliğinin beyanı | Gelip geçici nitelik yerine kökleşmiş ve ayrılmaz sıfat vurgusu |
| Hadis | Şahsiyet ve ahlak nitelemesi | İffet, haysiyet ve takva sahibi kişilerin vasıflarını belirten rivayetler | Kişinin ahlaki hasletlerle muttasıf olması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ulûhiyyet ve ahlak | Sıfat taşıyıcılığı | Mutlak kemal vasıflarını zâta nisbet etme | İlâhî lütuf ve kudretin ayrılmaz bir sıfat olarak zât ile irtibatını sağlar | Kesin |
| İlmi | Mantık ve ontoloji | Mahiyet ve cevher | Cins ve fasıl ile nesnenin özünü tayin etme | Felsefe ve mantıkta arazların taşıyıcısı olan zât kavramını kurar | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve ehliyet | Nitelikli otorite | Şûra ve hüküm koymada yetkinlik nisbeti | Adalet ve liyakat vasfına sahip olanların karar süreçlerine katılımını sağlar | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve dağıtım | Hak sahipliği | Sosyal adalette pay alma yetkisini belirleme | ذوو القربى gibi kategorilerle zenginliğin adil dolaşımını kurumsallaştırır | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Nesne tabanlı programlamada nitelik ve bağıntı (Attribute / Property Binding) | Bir ana nesneye (class/instance) harici veya dahili fonksiyonel niteliklerin bağlanması işlemine benzer | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta tüzel/gerçek kişiliğe hak ve ehliyet isnadı (Attribution of Rights and Capacity) | Bir süjeye kanun önünde hak veya sorumluluk doğuran vasıfların resmen atfedilmesi yapısıyla örtüşür | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | ذو kelimesini yalnızca gündelik bir "sahip" kelimesine indirgeyerek, nesne mülkiyeti ile ontolojik nitelik ayrımını silmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kelime geçici mülkiyetlerden ziyade; ilâhî sıfatları, karakter özelliklerini, ontolojik mahiyetleri ve ayrılmaz hakikatleri inşa eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın sıfatlarını harici eşyalar gibi algılama veya insani ahlaki vasıfları arızi bir mülkiyet sanarak ayetlerin ontolojik derinliğini kaybetme |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlıkların ve Allah'ın hangi vasıflarla ayrılmaz biçimde nitelendiğini doğrudan gösteren ana bağlama edatı ve ismi olması bakımından esastır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Esmâ-i hüsnânın açıklandığı ayetlerde, adalet ve miras hukukunu düzenleyen hüküm ayetlerinde ve insanın iç dünyasını açığa vuran nefis/kalp bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vasıf ile özne arasındaki ilişkinin tesadüfi olmadığını, Kur'an'ın bu formla özneye kalıcı bir ontolojik veya ahlaki kimlik yüklediğini fark ettirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneye veya varlığa somut bir işaret koyarak ona ayrılmaz bir nitelik ve bağ isnat etme hali.
- Soyut anlamBir öznenin (zât), kendisini kuran veya niteleyen soyut vasıfla (sıfat) kopmaz bir nisbet bağı içinde bulunması.
- Sistematik karşılıkMantıksal ve hukuki sistemlerde cevher-araz veya süje-hak ilişkisini kuran nisbet ve aidiyet operatörü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde taşıyıcı özneyi (zâtı), belirli bir niteliği veya vasfı temsil eder. simgesi ذو kökünün kurduğu ayrılmaz nisbet bağıntısını gösterir. Bu bağıntının sonucunda ortaya çıkan , niteliği ile donanmış ve onunla bütünleşmiş yeni varoluşsal durumu veya sıfatı sembolize eder.