ذو

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ذ-و22 sîga, 160 mücavir kök, 109 ayet, 49 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.شكرألهنقمذِيقربذَاتُوَذَاذوصدرذَوَافضلذُويتمعظمذَاتَذَاوتد

KökSîga 22Ayet 109Sure 49Mücavir 160

▶ Ağı aç (3B)

ذو

ذ - و

KÖK
  • 116 geçiş
  • 109 ayet
  • 22 sîga
  • 5 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Sahip

Notlarım

Sözlükler(5)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.553 harf
باب اللفيف من الذال إذ، إذا إذ لما مَضَى وقد يكون لما يُستَقْبَل، وإذا لِما يستقبَل. وإذا جوابُ توكيد الشرط يُنَوَّن في الاتّصال ويُسَكِّنُ في الوقف. وإذا أُضيفت إل إذ كلمةٌ جُعِلَت غايةً للوقت، تُنَوَّنُ وتُجَر، كقولكَ: يومَئِذٍ وساعتَئِذٍ، وكتابتها ملتزقةٌ، فإِنْ وصَلتَها بكلامٍ يكون صلةً ولا يكون خبراً، كقول الشاعر: عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ كانت في الأصل حيث جَعَلْتَ تقول صلةً أخرجتَها من
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR14.126 harf
باب ذو و ذوى ذو ، ذوى مضافين إلى الأفعال قال شَمِرٌ : قال الفَرّاء : سمعتُ أعرابيّاً يقول : بالفَضْل ذو فَضَّلكم الله ، والكَرامة ذاتُ أكرمكم الله بها . فيَجْعلون مكان ( الذي ) : ذو ، ومكان ( التي ) : ذات ، ويرفعون التاء على كُلّ حال . قال : ويَخْلطون في الاثنين والجمع ، وربما قالوا : هذا ذو يَعْرِفُ ، وفي التثنية : هاتان ذوَا يَعْرِف ، وهَذان ذوا تَعْرف ؛ وأَنشد الفرّاء : وإنّ الماءَ ماءُ أَبِي
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.828 harf
- ذو على وجهين: أحدهما: يتوصل به إلى الوصف بأسماء الأجناس والأنواع، ويضاف إلى الظاهر دون المضمر، ويثنى ويجمع، ويقال في المؤنث: ذات، وفي التثنية: ذواتا، وفي الجمع: ذوات، ولا يستعمل شيء منها إلا مضافا، قال: ﴿ولكن الله ذو فضل﴾ [البقرة/251]، وقال: ﴿ذو مرة فاستوى﴾ [النجم/6]، ﴿وذي القربى﴾ [البقرة/83]، ﴿ويؤت كل ذي فضل فضله﴾ [هود/3]، ﴿ذوي القربى واليتامى﴾ [البقرة/177]، ﴿إنه عليم بذات الصدور﴾
Maddenin bağlantısı

- ذو على وجهين: أحدهما: يتوصل به إلى الوصف بأسماء الأجناس والأنواع، ويضاف إلى الظاهر دون المضمر، ويثنى ويجمع، ويقال في المؤنث: ذات، وفي التثنية: ذواتا، وفي الجمع: ذوات، ولا يستعمل شيء منها إلا مضافا، قال: ﴿ولكن الله ذو فضل﴾ [البقرة/251]، وقال: ﴿ذو مرة فاستوى﴾ [النجم/6]، ﴿وذي القربى﴾ [البقرة/83]، ﴿ويؤت كل ذي فضل فضله﴾ [هود/3]، ﴿ذوي القربى واليتامى﴾ [البقرة/177]، ﴿إنه عليم بذات الصدور﴾ [الأنفال/43]، ﴿ونقلبهم ذات اليمين وذات الشمال﴾ [الكهف/18]، ﴿وتودون أن غير ذات الشوكة تكون لكم﴾ [الأنفال/7]، وقال: ﴿ذواتا أفنان﴾ [الرحمن/48]، وقد استعار أصحاب المعاني الذات، فجعلوها عبارة عن عين الشيء، جوهرا كان أو عرضا، واستعملوها مفردة ومضافة إلى المضمر بالألف واللام، وأجروها مجرى النفس والخاصة، فقالوا: ذاته، ونفسه وخاصته، وليس ذلك من كلام العرب (انظر ما كتبناه في ذلك في تحقيقنا كتاب (وضح البرهان في مشكلات القرآن) للنيسابوري عند قوله تعالى: ﴿حتى عاد كالعرجون القديم﴾ سورة يس: آية 39). والثاني في لفظ ذو: لغة لطيئ، يستعملونه استعمال الذي، ويجعل في الرفع، والنصب والجر، والجمع، والتأنيث على لفظ واحد (وفي ذلك قال ابن مالك في ألفيته: ومن وما وأل تساوي ما ذكر *** وهكذا (ذو) عند طيىء شهر)، نحو: *وبئري ذو حفرت وذو طويت* (هذا عجز بيت، وشطره: *فإن الماء ماء أبي وجدي* وهو لسنان بن فحل الطائي. والبيت في الفرائد الجديدة للسيوطي 1/184؛ وشفاء العليل في إيضاح التسهيل 1/227؛ وشرح المفصل 3/147؛ والأمالي الشجرية 2/306) أي: التي حفرت والتي طويت، وأما (ذا) في (هذا) فإشارة إلى شيء محسوس، أو معقول، ويقال في المؤنث: ذه وذي وتا، فيقال: هذه وهذي، وهاتا، ولا تثنى منهن إلا هاتا، فيقال: هاتان. قال تعالى: ﴿أرأيتك هذا الذي كرمت علي﴾ [الإسراء/62]، ﴿هذا ما توعدون﴾ [ص/53]، ﴿هذا الذي كنتم به تستعجلون﴾ [الذاريات/14]، ﴿إن هذان لساحران﴾ [طه/63]، إلى غير ذلك ﴿هذه النار التي كنتم بها تكذبون﴾ [الطور/14]، ﴿هذه جهنم التي يكذب بها المجرمون﴾ [الرحمن/43]، ويقال بإزاء هذا في المستبعد بالشخص أو بالمنزلة: (ذاك) و (ذلك) قال تعالى: ﴿آلم ذلك الكتاب﴾ [البقرة/1 - 2]، ﴿ذلك من آيات الله﴾ [الكهف/17]، ﴿ذلك أن لم يكن ربك مهلك القرى﴾ [الأنعام/131]، إلى غير ذلك. وقولهم: (ماذا) يستعمل على وجهين: أحدهما. أن يسكون (ما) مع (ذا) بمنزلة اسم واحد، والآخر: أن يكون (ذا) بمنزلة (الذي)، فالأول نحو قولهم: عما ذا تسأل؟ فلم تحذف الألف منه لما لم يكن ما بنفسه للاستفهام، بل كان مع ذا اسما واحدا، وعلى هذا قول الشاعر:

*دعي ماذا علمت سأتقيه* (هذا شطر بيت، وعجزه: *ولكن بالمغيب نبئيني* وهو من شواهد سيبويه 1/405؛ ولم يعرف قائله، وهو في الخزانة 6/142؛ واللسان (ذا) ؛ وهمع الهوامع 1/84) أي: دعي شيئا علمته. وقوله تعالى: ﴿ويسئلونك ماذا ينفقون﴾ [البقرة/219] ؛ فإن من قرأ: ﴿قل العفو﴾ (وبها قرأ جميع القراء إلا أبا عمرو. انظر: الإتحاف ص 157) بالنصب فإنه جعل الاسمين بمنزلة اسم واحد، كأنه قال: أي شيء ينفقون؟ ومن قرأ: ﴿قل العفو﴾ (وهي قراءة أبي عمرو) بالرفع، فإن (ذا) بمنزلة الذي، وما للاستفهام أي: ما الذي ينفقون؟ وعلى هذا قوله تعالى: ﴿ماذا أنزل ربكم؟ قالوا: أساطير الأولين﴾ [النحل/24]، و (أساطير) بالرفع والنصب (وقراءة الرفع هي الصحيحة المتواترة. وبها قرأ القراء العشر، أما قراءة النصب فهي شاذة).

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR9.418 harf
الرُّمّة : *!فهذِي طَواها بُعْدَ *!هذِي وهذه طَواها *!لهِذِي وخْدُها وانْسِلالُهاوقال بعضُهم : *!هَذاتِ مُنْطَلقاتٌ ، وهي شاذَّةٌ مَرْغوبٌ عنها ؛ قال أَبو الهَيْثم : وقولُ الشاعرِ : تمنّى شبيبٌ مِنّةً ينفلت به *!وذا قطري لفّه منه وائلُيُريدُ قطريًّا ، وذا زائِدَةٌ . ذو : ( *!ذو ، مَعْناها : صاحِبٌ ) ، وهي ( كلمةٌ صِيغَت ليُتَوَصَّلَ بها إلى الوصفِ بالأَجْناسِ ، ) وأَصْلُها *!ذَوا ، ولذلكَ
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR19.009 harf
ذُو ذُو ذ meaning صَاحِب [i. e. A possessor, an owner, a lord, or a master, but often better rendered having, possessing, possessed of, or endowed with], (T, S, M, Mgh, Msb, K, but omitted in the CK,) used as a prefixed noun, (S, Mgh, Msb, &c.,) is originally ذَوًا, like عَصًا, the ا being changed from و; (S;) or it is originally ذَوَّى; and if one used it as a proper name, he would say, هٰذَا
Tamamını oku

Sîgalar(22)

Mücavir kökler160 mücavir (443 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. صدر

    12 ortak ayet · Okun ön yarısına denir

  2. فضل

    14 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir

  3. سكن

    11 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir

  4. يتم

    7 ortak ayet · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir

  5. قرب

    12 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir

  6. عدل

    6 ortak ayet · Denk tutuyorlar

  7. عظم

    11 ortak ayet · Büyük

  8. أله

    54 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  9. جلل

    2 ortak ayet · Celle çul, yelken demektir

  10. قرض

    3 ortak ayet · Kırpıntı demektir

  11. نقم

    4 ortak ayet · Lokma, ağza alınan bir parça yemektir

  12. وتد

    2 ortak ayet · Kazık demektir

Geçtiği ayetler(109)

  1. … مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

    SahipEhl-i Kitab’dan kafir olanlar da, müşrikler de Rabbınızdan size hiç bir hayır indirilmesini istemezler. Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf ve ihsan sahibidir.

  2. … اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ

    SahipAllah’ın izniyle onları hemen hezimete uğrattılar. Davud da Calut’u öldürdü. Allah ona mülk ve hikmet verdi. Dilemekte olduğunu da ona öğretti. Şayet Allah’ın insanları birbiriyle def’edip savması olmasaydı yeryüzü muhakkak fesada uğrardı. Ancak Allah, alemler üzerinde lutuf sahibidir.

  3. وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

    SahipBorçlu darda ise, kolaylığa kadar beklemelidir. Eğer bilirseniz, sadaka olarak bağışlamanız sizin için daha hayırlıdır.

  4. مِنْ قَبْلُ هُدًى لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ

    SahipDaha önce. İnsanlara yol gösterici olarak. Furkan’ı da indirdi. Muhakkak ki Allah’ın ayetlerini inkar edenler için, gerçekten şiddetli azab vardır. Allah, Aziz’dir, intikam sahibidir.

  5. يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

    SahipDilediğine rahmetini tahsis eder. Allah, en büyük lütuf sahibidir.

  6. … ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ

    SahipGerçekten Allah’ın size olan vaadi doğru çıktı; O’nun izni ile kafirleri kırıp biçiyordunuz ki içinizden, dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler bulunduğundan sevdiğiniz zaferi size gösterdikten sonra; baş kaldırdığınız, verilen emir hakkında çekiştiğiniz ve yıldığınız zaman, imtihan etmek için Allah sizi mağlubiyete uğrattı. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah mü’minlere lütufkardır.

  7. فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ

    SahipSonra da kendilerine hiç bir kötülük dokunmadan Allah’tan bir nimet ve bollukla geri döndüler. Allah’ın rızasına uydular. Ve Allah, çok büyük lutuf sahibidir.

  8. … سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ

    SahipEy iman edenler; siz ihramlı iken avı öldürmeyin. Sizden her kim; bile bile onu öldürürse; öldürdüğü o hayvanın benzeri bir ceza vardır ki, Ka’be’ye ulaşmış bir kurbanlık olmak üzere, buna içinizden adil iki kişi hükmedecektir. Yahut düşkünlere yemek yedirmek şeklinde keffaret veya onun dengi oruç tutmaktır. Ta ki yaptığının vebalini tatmış olsun. Allah; geçmiştekileri affetmiştir. Kim de sonradan böyle yaparsa; Allah, ondan intikamını alır. Allah, Aziz’dir, İntikam sahibidir.

  9. وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ

    SahipRabbın müstağni ve rahmet sahibidir. İsterse, sizi giderir ve arkanızdan yerinize dilediğini getirir. Nitekim sizi de başka bir kavmin soyundan getirmiştir.

  10. فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ

    SahipSeni yalanlarlarsa; de ki: Rabbımız geniş rahmet sahibidir. O’nun gücü günahkarlar güruhundan döndürülemez.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökذو
Yapıİki harfli / esmâ-i hamseden nâkıs isim
Özel Durumİlletli ve mülhak isim, daima zâhir isme muzaf olarak kullanılır
Bağlamsal Yakın Köklerصحب, ملك, اهل
Zıt Kökعدم
Çekirdek Özet 1Bir vasfa, niteliğe veya nesneye sahip olma, onunla ayrılmaz bir aidiyet ve nisbet bağı kurma
Çekirdek Özet 2İlâhî sıfatların, ahlâkî yetkinliklerin veya ontolojik durumların varlıkla bütünleşmiş niteliğini bildirme
Çekirdek Özet 3Aidiyet ve nisbet bildiren isim formu; felsefe ve kelamda şeyin özünü ifade eden zât kavramının dilsel temeli
Kritik Hata RiskiKelimenin geçici bir mülkiyet veya rastlantısal bir sahiplik bildirdiğini varsayarak ontolojik ve sıfatî aidiyeti gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ذİşaret, belirlenim ve bir nesneye veya yöne işaret ederek bağ kurmaوİşaret unsurunu nesnel bir aidiyete ve vasıf sahipliğine dönüştürerek kalıcı bir nisbet bağı kurmuştur

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
ذKapı imgesinden türetme; pelteklik ile incelmiş geçiş ve işaret hareketiBir varlığı diğerinden ayırt ederek ona doğru yönelme ve sınır belirleme
وÇengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturmaAyrık iki unsuru birbirine raptetme, bitişik kılma ve kopmaz bağ kurma
ذوBelirlenen nesneye bağ ile tutunmaİşaret edilen vasfı veya nesneyi taşıyıcı özneye raptederek onda sabit kılma eylemi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir niteliğin veya nesnenin ayrılmaz parçası olma; soy kütüğünde veya kabile nisbetinde bir yere, soya veya belirleyici bir özelliğe aidiyet kurma
Cahiliye şiiri kullanımıCahiliye şiirinde dişil formu olan ذات iki nesne arasındaki bağı ve zorlu yolculuk vasıtalarını nitelemede kullanılmıştır: وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ / بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال
Erken Arapça kullanımGüney Arabistan ve erken Arap lehçelerinde hükümdarların unvanlarında kabile veya coğrafi aidiyeti bildiren bir takı olarak kullanılmıştır (örneğin Yemen melikleri için kullanılan Zû Nuvâs ve Zû Yezen unvanları).

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-Arab, Tâcü’l-Arûs.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde işaret ve nisbet zamirleri ile sahiplik edatları arasında çok eski bir morfo-semantik süreklilik bulunmaktadır. Arapçadaki ذو kelimesi, Proto-Sami dillerindeki işaret tabanı *ḏū / *ḏī ile doğrudan irtibatlıdır. Bu taban, Güney Arapçasında (Epigrafik Güney Arapçası / Sebece) hem işaret zamiri hem de ilgi adılı (ilgi edatı) olarak işlev gören ḏ- biçiminde yaygın biçimde belgelenir. İbranicede işaret bildiren zēh (זה) ve zō't (זאת) formları, Aramice ve Süryanicede dī / d- (ד / ܕ) ilgi edatı aynı kadim işaret ve nisbet matrisine dayanır. Erken Sami katmanında işaret etme eylemi ile bir şeye izafe edilerek onun sahibi veya mensubu olma fikri iç içe gelişmiş; Arapça bu kökü zâhir isimlere muzaf olan ve nitelik sahipliğini kuran kurallı bir isme dönüştürerek sistemleştirmiştir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Brockelmann, Lipiński.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönذو / ذات kök tabanıZâhir isimlerin başına gelerek sıfat tamlaması işlevi gören esmâ-i hamseden nâkıs bir isimdir; zamirlere muzaf olmazKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiProto-Sami *ḏū / *ḏīSebece ḏ-, İbranice zeh/zot, Süryanice d- formlarıyla ortak işaret ve ilgi çekirdeğinden türemiştirKesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik işaret morfemleriAfro-Asyatik dillerdeki işaret ve bağlama parçacıklarıyla uzak yapısal paralellik taşırMuhtemel

Kaynak David Cohen, Grundriss der vergleichenden Grammatik der semitischen Sprachen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
ذوAnlamlıSahiplik, aidiyet, nisbetBir vasfa veya nesneye ayrılmaz biçimde malik olmayı bildirirHedef kök; Kur'an'da geçer
وذKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıBu dizilim klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştirKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
ذوMerkezNitelik ve vasıf aidiyetiBir vasfı veya durumu özneye ayrılmaz bir nitelik olarak bağlarDaima zâhir isme muzaf olarak gelir
صحبKomşuBirliktelik ve refakatZamansal ve mekânsal arkadaşlık bildirir; mülkiyet şart değildirAyrılabilir bir refakat bağı kurar
ملكKomşuTasarruf ve mülkiyetBir şey üzerinde tam hâkimiyet ve hukuki tasarruf hakkını anlatırHukuki ve fiilî tasarruf gücünü vurgular
اهلKomşuEhliyet, liyakat ve mensubiyetBir topluluğa, mekana veya vasfa içkin liyakat ve aidiyeti gösterirSoydaşlık ve manevi liyakat bağı kurar
عدمZıtYoksunluk ve bulunmamaBelirli bir vasıftan, nesneden veya imkândan büsbütün mahrum olmayı bildirirNisbet ve sahiplik bağının tamamen yokluğudur

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaذوSahip, nisbet taşıyanKendisinden sonraki isimle belirlenen niteliğe sahip olanKesin
Latincepraeditus, compos, habensDonanmış, sahip olanpraeditus belirli bir nitelikle bezenmiş olmayı karşılar, mülkiyetten ziyade vasıf donanımını ifade ederGüçlü
İngilizcepossessor of, endowed with, havingSahip, vasıfla donatılmışendowed with ifadesi kökün soyut nitelik sahipliği boyutunu tam karşılar; salt hukuki sahipliği aşarGüçlü
Almancaversehen mit, Inhaber, trägerTaşıyıcı, donatılmışTräger bir vasfın veya durumun taşıyıcısı olma yönünü açıklarGüçlü
Fransızcadoté de, pourvu de, possesseurDonanımlı, haizdoté de yapısı bir vasfa ayrılmaz biçimde sahip olma nüansını yansıtırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
ذو / ذِيİlâhî sıfat ve celal nisbetiAllah'ın yüce lütuf, ceza veya celal vasıflarını bildirdiği bağlamlar (Bakara 2:105, Âl-i İmrân 3:4, Rahmân 55:27)
ذو / ذَاPeygamber veya salih kul vasfıKişinin belirleyici bir nitelikle veya mucizevi olayla anılması (Enbiyâ 21:87, Sâd 38:17, Kehf 18:83)
ذَاتِ / بِذَاتِİçsel durum, göğüslerin gizledikleriİnsanın iç dünyasını, gizli niyetlerini ve varlığın mahiyetini bildiren bağlamlar (Âl-i İmrân 3:119, Mâide 5:7, Enfâl 8:43)
ذَوَا / ذَوَيْHukuki ehliyet ve şahitlikYargılama, vasiyet ve boşanmada adalet vasfına sahip iki erkeğin şahitliği bağlamı (Mâide 5:95, Talâk 65:2)
ذَاتِMekân ve yön belirlemeSağ, sol veya verimli coğrafi konumları niteleyen fiziksel bağlamlar (Kehf 18:18, Mü'minûn 23:50)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamZât-sıfat ilişkisiذَات kelimesinin Allah'ın özü için kullanılıp kullanılamayacağı ve sıfatların zâta zâid olup olmadığı tartışmasıBir şeyin mahiyeti, öz varlığı ve ontolojik hakikati
FıkıhEhliyet ve miras ahkâmıذَوِي الْقُرْبَى ve ذَوُو الْأَرْحَامِ kavramları üzerinden miras payları ve şahitlik ehliyeti (ذوا عدل)Hukuki hak, yetki ve sıfat taşıyıcılığı
Tefsirİsim tamlaması ile vasıflandırmaKur'an'da ذو lafzının türemiş sıfatlar yerine neden tercih edildiği; vasfın zâta yerleşikliğinin beyanıGelip geçici nitelik yerine kökleşmiş ve ayrılmaz sıfat vurgusu
HadisŞahsiyet ve ahlak nitelemesiİffet, haysiyet ve takva sahibi kişilerin vasıflarını belirten rivayetlerKişinin ahlaki hasletlerle muttasıf olması

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniUlûhiyyet ve ahlakSıfat taşıyıcılığıMutlak kemal vasıflarını zâta nisbet etmeİlâhî lütuf ve kudretin ayrılmaz bir sıfat olarak zât ile irtibatını sağlarKesin
İlmiMantık ve ontolojiMahiyet ve cevherCins ve fasıl ile nesnenin özünü tayin etmeFelsefe ve mantıkta arazların taşıyıcısı olan zât kavramını kurarGüçlü
SiyasiYönetim ve ehliyetNitelikli otoriteŞûra ve hüküm koymada yetkinlik nisbetiAdalet ve liyakat vasfına sahip olanların karar süreçlerine katılımını sağlarGüçlü
İktisadiMülkiyet ve dağıtımHak sahipliğiSosyal adalette pay alma yetkisini belirlemeذوو القربى gibi kategorilerle zenginliğin adil dolaşımını kurumsallaştırırKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerNesne tabanlı programlamada nitelik ve bağıntı (Attribute / Property Binding)Bir ana nesneye (class/instance) harici veya dahili fonksiyonel niteliklerin bağlanması işlemine benzerGüçlü
Beşeri bilimlerHukukta tüzel/gerçek kişiliğe hak ve ehliyet isnadı (Attribution of Rights and Capacity)Bir süjeye kanun önünde hak veya sorumluluk doğuran vasıfların resmen atfedilmesi yapısıyla örtüşürKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiذو kelimesini yalnızca gündelik bir "sahip" kelimesine indirgeyerek, nesne mülkiyeti ile ontolojik nitelik ayrımını silmek
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da bu kelime geçici mülkiyetlerden ziyade; ilâhî sıfatları, karakter özelliklerini, ontolojik mahiyetleri ve ayrılmaz hakikatleri inşa eder
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAllah'ın sıfatlarını harici eşyalar gibi algılama veya insani ahlaki vasıfları arızi bir mülkiyet sanarak ayetlerin ontolojik derinliğini kaybetme

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlıkların ve Allah'ın hangi vasıflarla ayrılmaz biçimde nitelendiğini doğrudan gösteren ana bağlama edatı ve ismi olması bakımından esastır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Esmâ-i hüsnânın açıklandığı ayetlerde, adalet ve miras hukukunu düzenleyen hüküm ayetlerinde ve insanın iç dünyasını açığa vuran nefis/kalp bağlamlarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Vasıf ile özne arasındaki ilişkinin tesadüfi olmadığını, Kur'an'ın bu formla özneye kalıcı bir ontolojik veya ahlaki kimlik yüklediğini fark ettirir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir nesneye veya varlığa somut bir işaret koyarak ona ayrılmaz bir nitelik ve bağ isnat etme hali.
  • Soyut anlamBir öznenin (zât), kendisini kuran veya niteleyen soyut vasıfla (sıfat) kopmaz bir nisbet bağı içinde bulunması.
  • Sistematik karşılıkMantıksal ve hukuki sistemlerde cevher-araz veya süje-hak ilişkisini kuran nisbet ve aidiyet operatörü.
  • LaTeX modeliA→RQ  ⟹  S=(A∣Q)
  • LaTeX açıklamasıFormülde A taşıyıcı özneyi (zâtı), Q belirli bir niteliği veya vasfı temsil eder. R simgesi ذو kökünün kurduğu ayrılmaz nisbet bağıntısını gösterir. Bu bağıntının sonucunda ortaya çıkan S, Q niteliği ile donanmış ve onunla bütünleşmiş yeni varoluşsal durumu veya sıfatı sembolize eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ذ