ذو
ذ - و
KÖK- 116 geçiş
- 109 ayet
- 22 sîga
- 5 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Sahip
Notlarım
Sözlükler(5)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.553 harfباب اللفيف من الذال
إذ، إذا
إذ لما مَضَى وقد يكون لما يُستَقْبَل، وإذا لِما يستقبَل.
وإذا جوابُ توكيد الشرط يُنَوَّن في الاتّصال ويُسَكِّنُ في الوقف.
وإذا أُضيفت إل إذ كلمةٌ جُعِلَت غايةً للوقت، تُنَوَّنُ وتُجَر، كقولكَ: يومَئِذٍ وساعتَئِذٍ، وكتابتها ملتزقةٌ، فإِنْ وصَلتَها بكلامٍ يكون صلةً ولا يكون خبراً، كقول الشاعر:
عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ
كانت في الأصل حيث جَعَلْتَ تقول صلةً أخرجتَها من
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR14.126 harfباب ذو و ذوى
ذو ، ذوى
مضافين إلى الأفعال
قال شَمِرٌ : قال الفَرّاء : سمعتُ أعرابيّاً يقول : بالفَضْل ذو فَضَّلكم الله ، والكَرامة ذاتُ أكرمكم الله بها . فيَجْعلون مكان ( الذي ) : ذو ، ومكان ( التي ) : ذات ، ويرفعون التاء على كُلّ حال .
قال : ويَخْلطون في الاثنين والجمع ، وربما قالوا : هذا ذو يَعْرِفُ ، وفي التثنية : هاتان ذوَا يَعْرِف ، وهَذان ذوا تَعْرف ؛ وأَنشد الفرّاء :
وإنّ الماءَ ماءُ أَبِي
باب ذو و ذوى ذو ، ذوى مضافين إلى الأفعال قال شَمِرٌ : قال الفَرّاء : سمعتُ أعرابيّاً يقول : بالفَضْل ذو فَضَّلكم الله ، والكَرامة ذاتُ أكرمكم الله بها . فيَجْعلون مكان ( الذي ) : ذو ، ومكان ( التي ) : ذات ، ويرفعون التاء على كُلّ حال . قال : ويَخْلطون في الاثنين والجمع ، وربما قالوا : هذا ذو يَعْرِفُ ، وفي التثنية : هاتان ذوَا يَعْرِف ، وهَذان ذوا تَعْرف ؛ وأَنشد الفرّاء : وإنّ الماءَ ماءُ أَبِي وجَدِّي وبِئْرِي ذُو حَفَرْت وذو طوَيْتُ قال الفَرّاء : ومنهم من يُثنِّي ويَجمع ويؤنّث ، فيقول : هذان ذَوا قالا ذلك ، وهؤلاء ذوُو قالوا ذلك ، وهذه ذات قالت ؛ وأَنشد الفَرّاء : جَمَعْتُها من أَيْنُق سَوابِقِ ذواتُ يَنْهَضْنَ بغَيْرِ سائِقِ وأَخبرني المُنْذريّ ، عن الحَرَّانيّ ، عن ابن السِّكِّيت : العرب تقولُ : لا بِذِي تَسْلَمُ ما كان كذا وكذا ، وللاثنين : لا بذي تَسْلمان ، وللجماعة : لا بذي تَسْلمون ، وللمؤنث لا بذي تَسْلَمين ، وللجماعة : لا بذي تَسْلَمْنَ . والتأويل : لا والله يُسَلِّمك ما كان كذا وكذا ، لا وَسَلامتك ما كان كذا وكذا . وقال أبو العبَّاس المُبَرِّد : ممَّا يُضاف إلى الفعل ( ذو ) في قولك : افْعَل كذا بذي تَسْلَم ؛ وافْعَلاَه بذي تَسْلمان . معناه : بالذي يُسلِّمك . ورَوَى أبو حاتم ، عن الأصمعي : تقول العَرب : والله ما أَحْسَنْت بذي تَسْلَم . قال : معناه : والله الذي يُسلِّمك من المَرْهوب . قال : ولا يَقُول أحد : بالذي تَسلم . قال : وأمَّا قَوْل الشاعر : فإنّ بَيْت تَمِيم ذو سَمِعْتَ به فإنَّ ( ذو ) ها هنا بمعنى : الذي ، ولا تكون في الرَّفع والنَّصب والجرّ إلا على لَفْظٍ واحد . وليست بالصِّفة التي تُعرب ، نحو قولك : مررت برَجُل ذي مال ، وهو ذو مال ، ورأيت رجلاً ذا مال . قال : وتقول : رأيت ذو جاءك ، وذو جاآك ، وذو جاءُوك ، وذو جاءتْك ، وذو جِئْنك ، بلفظ واحد للمذكَّر والمؤنّث . قال : وَمَثَلٌ للعرب : أتَى عليه ذو أَتَى على النَّاس ، أي الذي أَتَى . قلتُ : وهي لُغة طيِّىء ، و ( ذو ) بمعنى : الذي . وقال اللَّيْثُ : تقول : ماذا صَنَعْتَ ؟ فيقول : خيرٌ ، وخيراً ، الرفع على معنى : الذي صَنَعْتَ خَيْرٌ ، وكذلك رَفع قول الله عزَّ وجلّ : ( وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ) ( البقرة : 217 ) ، أي الّذي تُنْفِقُون هو العَفو من أَمْوالكم ، فإيّاه فأَنْفِقوا ؛ والنَّصْب للفِعْل . وقال أَبو إسْحاق : مَعنى قوله : ( مَاذَا يُنفِقُونَ ( على ضَرْبين : أحدهما أن يكون ( ذا ) في معنى ( الذي ) ، ويكون ( يُنْفقون ) من صفته . المعنى : يسألون أي شيء يُنْفِقون ؟ كأنه بَيَّن وَجْه الذي يُنْفِقون ، لأنَّهم يَعلمون ما المُنْفَق ، ولكنَّهم أرادوا عِلْم وَجْهه . ومثل جَعْلهم ( ذا ) في معنى ( الذي ) قولُ الشاعر : عَدَسْ ما لِعَبَّاد عَلَيْكِ إمارةٌ نَجَوْت وهذا تَحْمِلين طَليقُ المعنى : والذي تحملين طَلِيق ، فيكون ( ما ) رَفْعاً بالابتداء ، ويكون ( ذا ) خبرها . قال : وجائز أن يكون ( ما ) مع ( ذا ) بمنزلة اسمٍ واحد ، ويكون الموضع نصباً ب ( ينفقون ) . المعنى : يسألونك أي شيء يُنفقون ؟ . قال : وهذا إجماع النَّحويين ، وكذلك الأوَّل إجماعٌ أيضاً . ومثل : جَعْلهم ( ما ) و ( ذا ) بمنزلة اسم واحد ، قولُ الشاعر : دَعِي ماذا عَلِمْتُ سأتّقيه ولكنْ بالمُغَيَّبَ نَبِّئِينِي كأنّه بمعنى : دَعِي الذي عَلِمت . أبو زَيد : جاء القوم من ذي أَنْفُسهم ، ومن ذات أَنفُسهم ؛ وجاءت المرأةُ من ذي نَفْسها ، ومن ذات نفسها ، إذا جاءَا طائعَيْن . وقال غيرُه : جاء فلانٌ من أيّة نفسه ، بهذا المعنى . والعربُ تقول : لاها الله ذا ، بغير ألف في القسم . والعامة تقول : لا الله إذا . وإنما المعنى : لا والله هذا ما أُقسم به ، فأَدخل اسم الله بين ( ها ) و ( ذا ) . وتقول العرب : وضعتِ المرأةُ ذات بَطنها ، إذا ولدت ؛ والذّئْب مَغْبوط بذي بَطْنه : أي بِجَعْوِه ؛ وأَلْقى الرّجُلُ ذا بَطْنه ، إذا أَحْدَث . ويقال : أتينا ذا يَمن ، أي أَتينا اليَمَن . وسَمِعْتُ غيرَ واحدٍ من العرب يقول : كُنّا بموضع كذا وكذا مع ذي عَمْرٍ و ، وكان ذو عَمْرٍ و بالصَّمَّان ، أي كنّا مع عمرو ، ومعنا عمرو . و ( ذو ) كالصّلة عندهم ، وكذلك ( ذوى ) . قال : وهو كَثير في كلام قَيْس ومَن جاوَرَهم . و ( ذا ) يُوصل به الكلام ؛ وقال : تَمَنى شَبِيبٌ مِيتَةً سَفَلَتْ به وذا قَطَرِيَ لَفَّه منه وائلُ يُريد : قطريّاً . و ( ذا ) صلة . وقال الكُميت : إليكم ذَوِي آل النبيّ تَطَلَّعت نوازِعُ من قلْبي ظِمَاءٌ وأَلْبُبُ أراد : بنات القلب وهُمومه . وقال آخر : إِذا ما كُنتُ مِثْلَ ذوي عُوَيْفٍ ودِينارٍ فقام عَلَيّ ناعِي وقال أبو زيد : يُقال : ما كلّمت فلاناً ذاتَ شَفة ، ولا ذات فَمٍ ، أي لم أُكلّمه كلمةً . ويقال : لا ذا جَرَمَ ، ولا عن ذا جَرمَ ، أي لا أعلم ذاك ها هنا ، كقولهم : لاها الله ذا ، أي لا أَفعل ذلك . وتقول : لا والّذي لا إله إلا هو ، فإنها تملأ الفَمَ وتَقطع الدم لأفعلنّ ذلك . وتقول : لا وَعَهد الله وعَقْده لا أَفعل ذلك . تفسير إذ وإذا وإذن قال اللَّيْثُ : تقول العربُ : ( إذ ) لما مَضى ، و ( إذا ) لما يستقبل الوَقْتين من الزمان . قال : و ( إذا ) جواب تَأكيد للشرط ، ينوّن في الاتصال ، ويُسكن في الوقف . وقال غيره : العرب تَضع ( إذ ) للمُستقبل ، و ( إذا ) للماضي . قال الله عَزّ وجَلّ : ( سَمِيعٌ قَرِيبٌ وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُواْ فَلاَ فَوْتَ وَأُخِذُواْ مِن مَّكَانٍ قَرِيبٍ ) ( سبأ : 51 ) ، معناه : ولو تَرَى إذ يَفْزعون يومَ القيامة . وقال الفَرّاء : إنما جاز ذلك لأنّه كالواجب ، إذ كان لا يُشك في مَجيئه ، والوجه فيه ( إذا ) ، كما قال عَزّ وجل : ( ) ( الانشقاق : 1 ) ( ) ( التكوير : 1 ) . وتأتي ( إذا ) بمعنى : ( إن ) الشرطية ، كقولك : أُكْرمك إذا أَكْرَمَتْني ، معناه : إن أَكْرمتني . وأما ( إذا ) المَوْصولة بالأَوقات ، فإن العرب تصلها في الكتابة بها في أوقات مَعْدودة ، في : حينئذ ، ويَومئذ ، ولَيلَتئذ ، وغَدَاتئذ ، وعَشِيَّتَئذ ، وساعَتئذ ، وعامَئذ . ولم يقُولوا : الآنئذِ ، لأنّ ( الآن ) أقْرب ما يكون في الحال ، فلما لم يتحوّل هذا الاسم عن وَقت الحال ، ولم يتباعد عن ساعَتِك التي أنت فيها لم يتمكّن ، ولذلك نُصبَ في كُلّ وجه . ولمّا أرادوا أن يُباعدوها ويُحولّوها من حال إلى حال ولم تَنْقدْ ، كقولك : أن تقولُوا الآنئذ ، عَكسوا ليُعْرَف بها وقتُ ما تَبَاعد من الحال ، فقالُوا : حينئذ ، وقالوا : الآنَ ، لساعتك في التقريب ؛ وفي البعد : حينئذ ، ونُزِّل بمنزلتها الساعةُ ، وساعتئذ ، وصار في حدّهما : اليوم ، ويومئذ . والحُروف التي وَصفناها على ميزان ذلك مَخْصوصةٌ بتوقيت لم يُخَصّ به سائر أزمان الأزمنة ، نحو : لَقيته سنةَ خَرج زَيْدٌ ، ورأيته شَهْرَ تَقَدَّم الحَجّاجُ ، وكقوله : في شَهْر يَصْطَادُ الغُلامُ الدُّخَّلاَ فمن نَصب ( شهراً ) فإنه يجعل الإضافة إلى هذا الكلام أجمع ، كما قالوا : زمَنَ الحجاج أَمِيرٌ . قال اللَّيْثُ : فإن وَصَلت ( إذا ) بكلام يكون صلة أَخْرجتها مِن حَدّ الإضافة ، وصارت الإضافة إلى قولك : إذ تقول ، ولا تكون خبراً كقوله : عَشِيّة إذ تَقُول يُنَوِّلُونِي كما كانت في الأصل ، حيث جَعَلْتَ ( تقول ) صلةً أَخْرجتها مِن حَدّ الإضافة وصارت الإضافة ( إذ تقول ) جُملة . قال الفَرّاء : ومن العَرب من يقول : كان كذا وكذا وهو إذ صَبِيٌّ ، أي هو إذ ذاك صَبِيّ . وقال أبو ذُؤَيْب : نَهَيْتُك عَن طِلاَبك أُمَّ عَمْرٍ و بعافِيةٍ وأنت إذٍ صَحِيحُ قال : وقد جاء : أَوَانئذ ، في كلام هُذَيل ؛ وأَنشد : دلَفْتُ لها أَوَانئِذٍ بسَهْمٍ نَحِيضٍ لم تُخَوِّنْه الشُّرُوجُ قال ابن الأَنْبَاِريّ في ( إذ ) و ( إذا ) : إنما جاز للماضي أن يكون بمعنى المُستقبل إذا وقع الماضي صِلَةً لمُبْهم غير مُؤَقت ، فجرَى مَجْرَى قَوْله : ( إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ ) ( الحج : 25 ) معناه : إنّ الذين يكْفُرون ويَصُدّون عن سَبِيل الله ؛ وكذلك قوله : ( إِلاَّ الَّذِينَ تَابُواْ مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُواْ عَلَيْهِمْ ) ( المائدة : 34 ) معناه : إلاّ الذين يَتُوبون . قال : ويُقال : لا تَضْرب إلا الذي ضَرَبك إذا سَلّمت عليه ، فتَجيء ( إذا ) ، لأن ( الذي ) غير مُؤقَّت ، فلو وَقّتَه فقال : اضْرب هذا الذي ضَرَبك إذا سَلّمت عليه ، لم يجز في هذا اللفظ ؛ لأنّ توقيت ( الذي ) أَبطل أن يكون الماضي في مَعْنى المُستقبل . وتقول العربُ : ما هَلك امْرؤٌ عَرَف قَدْرَه ، فإذا جاءُوا ب ( إذا ) قالوا : ما هلك امرؤٌ إذا عَرَف قَدْرَه ؛ لأنّ الفِعل حَدَثٌ عن مَنكور يُراد به الجِنْس ؛ كأنّ المتكلمِ يُريد : لا يَهلك كُلُّ امْرىء إذا عَرف قَدْرَه ، ومتى عَرَف قدره ؛ ولو قال : إذا عَرَف قدره ، لَوَجب تَوْقيت الخبر عنه ، وأن يُقال : ما هَلك امْرؤٌ إذا عَرف قدره ؛ ولذلك يُقال : قد كنتُ صابراً إذا ضربْت ، وقد كنت صابراً إذ ضربت ، تذهب ب ( إذا ) إلى ترديد الفعل ، تُريد : قد كنت صابراً كُلّما ضَرَبت . والذي يقول : إذ ضربت ، يذهب إلى وقت واحد وإلى ضَرْب مَعْلوم مَعْروف . وقال غيره : ( إذ ) إذا ولي فِعْلاً أو اسْماً ليس فيه ألف ولام ، إن كان الفِعل ماضياً أو حرفاً مُتحرِّكاً فالذال منها ساكنة ، فإذا وليت اسماً بالألف واللام جُرّت الذال ، كقولك : إذ القومُ كانوا نازِلين بكاظِمَة ، وإذ النَّاس مَن عَزَّ بَزَّ . وأما ( إذا ) فإنها إذا اتَّصلت باسم مُعَرَّف بالألف واللام ، فإن ذالها تُفْتح إذا كان مُسْتَقْبلاً ، كقول الله عَزَّ وجَلّ : ( ( ) كُوِّرَتْ وَإِذَا النُّجُومُ انكَدَرَتْ ) ( التكوير : 1 ، 2 ) لأن مَعْناها : إذا . قال ابن الأَنْباري : ( ) ( الانشقاق : 1 ) بفتح الذال وما أَشْبَهها ، أي تنشق ، وكذلك ما أَشْبَهها ، وإذا انكسرت الذال فَمَعْناها : ( إذ ) التي للماضي ؛ غير أن ( إذ ) تُوقع مَوْقع ( إذا ) و ( إذا ) موقع ( إذ ) . قال الله تعالَى : ( وَلَوْ تَرَى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 إِذِ الظَّالِمُونَ فِى غَمَرَاتِ الْمَوْتِ ) ( الأنعام : 93 ) معناه : إذا الظالمون ، لأن هذا الأمر مُنْتظر لم يَقَع ؛ وقال أَوْسٌ في ( إذا ) بمعنى ( إذ ) : الحافظُو الناسِ في تَحُوطَ إذا لم يُرسِلُوا تَحْتَ عائذٍ رُبَعا أي إذ لم يُرْسِلوا ؛ وقال على إثره : وَهبَّت الشاملُ البَلِيلُ وإذْ باتَ كَميعُ الفَتاة مُلْتَفِعَا وقال آخر : ثم جَزاه الله عنّا إذ جَزَى جَنَّاتِ عَدْنٍ والعَلالِيّ العُلاَ أَراد : إذا جزَى . ورَوى الفَرّاء عن الكِسائيّ أنّه إذا قال : ( إذاً ) مُنوَّنة ، إذا خلت بالفعل الذي في أوله أَحد حروف الاستقبال نَصَبَتْه ، تقول مِن ذلك : إذاً أُكْرِمَك ، فإذا حُلْتَ بينها وبينه بحرف رَفَعْت ونَصَبت ، فقُلْت : فإذاً لا أُكْرِمُك ، ولا أكْرِمَك ؛ فمن رفع فيها لحائل ، ومن نَصب فعلَى تَقْدير أن يكون مُقدَّماً ، كأنك قلت : فلا إذاً أكْرِمَك ، وقد خَلت بالفعل بلا مانع . قال أبو العبّاس أَحمد بن يحيى : وهكذا يَجُوز أن يُقرأ : ( فَإِذاً لاَّ يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً ) ( النساء : 52 ) بالرَّفع والنَّصْب . قال : وإذا حُلْت بينها وبين الفعل باسمٍ فارْفَعه : تقول : إذاً أخوك يُكْرِمُك ، فإن جَعلت مكان الاسم قَسَماً نَصَبْتَ ، فقلت : إذاً والله تنامَ ، فإن أَدخلت اللام على الفِعل مع القَسم رَفَعْت ، فقلت : إذاً والله لتَنْدَمُ . وقال سِيبويه : والّذي نَذهب إليه ونَحكيه عنه أنَّ ( إذاً ) نَفْسها الناصبة ، وذلك لأن ( إذاً ) لما يُسْتقبل لا غَير في حال النَّصْب ، فجعلها بمنزلة ( أنْ ) في العمل كما جُعلت ( لكن ) نظيرة ( أنّ ) في العَمل في الأَسْماء . قال : وكِلاَ القَوْلَيْن حسَنٌ جَميل . وقال الزّجّاج : العامل عِندي النَّصْب في سائر الأفعال ( أنْ ) ، إمّا أن تقع ظاهرةً أو مُضْمَرة . قال أبو العبّاس : يُكتب ، كَذَى وكذَى ، بالياء ، مثل . زَكَى وخَسى . وقال المُبَرّد : كذا وكذا ، يكتب بالألف ؛ لأنه إذا أُضيف قيل : كذاك . فأُخْبر ثعلبٌ بقوله ، فقال : فتًى ، يكتب بالياء ، ويضاف فيُقال : فَتَاك . وأَجمع القُرّاء على تَفْخِيم : ذا ، وهذه ، وذاك ، وذلك ، وكذا ، وكذلك ؛ لم يُمِيلُوا شَيْئاً من ذلك . أذى : قال اللَّيْثُ : الأذَى : كُلُّ ما تَأَذَّيْتَ به . ورَجُلٌ أَذِيٌّ ، إذا كان شَديدَ التأَذِّي ، فِعْلٌ له لازِمٌ . وقولُه : ( لاَ تُبْطِلُواْ صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَالاَذَى ) ( البقرة : 264 ) الأذَى ، هو ما تَسْمعه من المَكروه . ومنه ) الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ ) ( الأحزاب : 48 ) أي دَع أَذَى المُنافِقِين لا تُجازِهِم عليه إلى أَنْ تُؤْمَر فيهم بأَمْر . وفي الحديث : ( أَميطوا عنه الأذَى ) ، يَعْني الشَّعَر الذي يَكون على رأس المَولود حين يُولَد . أبو عُبَيدة ، عن الأمويّ : بَعِيرٌ أَذٍ ، وناقةٌ أَذِيةٌ ، إذا كانا لا يَقَرّان في مكان واحد ، عن غَير وجع ولكنْ خِلْقةً . ويُقال : آذَيْتُه إيذاءً وأَذِيَّة . وقد تأَذَّيت به تأَذِّياً . وأَذِيت آذَى أذًى . ذأى : قال اللَّيْثُ : يقال : ذأَى يَذأَى ويَذْءُو ، ذَأْياً وذَأْواً ، وهو ضَرْبٌ من عَدْو الإبل . وحمار مِذْأًى ، مَقْصور بهَمْزة . أبو عُبَيد ، عن الفَرّاء : الذَأْوُ : سَيْرٌ عَنِيف ؛ يُقال : ذَأى الإبلَ يَذْآها ويَذْؤُوها ، ذَأْياً وذَأْواً . وقال غيرُه : حِمَارٌ مِذْأًى : طَرَّادٌ لأتُنه ؛ وقال أَوْسُ بنُ حَجَر : فَذَأوْنَه شَرَفاً وكُنَّ له حتّى تَفَاضَلَ بَينها جَلَبَا وقد ذَآها يَذْآها ، ذَأْياً وذَأْواً ، إذا طَرَدها . ذيا : قال أبُو زَيْدٍ : ذَيَّأتُ اللَّحْمَ ، إذا أَنْضَجْتَه حتى يَسْقُط عن عَظْمه . وقد تَذَيّأ اللَّحْمُ تَذَيُّؤاً ، إذا انْفَصل عن العَظْمِ بِفَسَادٍ أو طَبْخٍ . أبو عُبَيد ، عن الأصمَعيّ : إذا فَسَدَت القُرْحَةُ وتَقَطَّعت ، قيل : قد تَذَيأَت تَذَيُّؤاً ، وتَهَذأَت تَهَذُّؤاً ؛ وأنشد شَمِرٌ : تَذَيَّأ منها الرَأْسُ حتّى كأنّه مِن الحَرِّ في نَارٍ يَبِضُّ مَلِيلُها وذأ : في حَديث عُثْمان ، رَحمه الله : أنّه بينما هو يَخْطُب ذاتَ يَوْمٍ فقام رَجُلٌ فنالَ منه ، فَوَذَأه ابْنُ سَلاَم فاتَّذَأ . فقال له رَجُلٌ : لا يَمْنَعنك مكانُ ابن سَلاَم أنْ تَسُبّه فإنّه مِن شِيعَته . قال أبو عُبيد : قال الأمَوِيّ : يُقال : وَذَأْتُ الرَّجلَ ، إذا زَجَرْتَه ، فاتَّذَأ ، أي انْزَجر . وقال أبو زَيد : وَذَأت الرُّجل أذؤُه وَذْءاً ، إذا أَنْت حَقَرْته . وقال أبو مالك : ما به وَذْأةٌ ولا ظَبْظَابٌ ، أي لا عِلّة به ، بالهَمْز . وذا : رَوى أَبُو عُبَيد ، عن الأصمَعيّ : ما به وَذْيَة . ورَوى أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ : ما به وَذْيَة ، وهو مثل حَزّة . وقيل : ما به وَذْيَةٌ ، أي ما به عِلّةٌ . وقال : الوُذِيُّ : هي الْخُدُوش . ابن السِّكّيت : قالت العامِرِيّة : ما به وَذْيَةٌ ، أي ليس به جِرَاح . وقال الكِلابيّ : يُقال للرّجُل إذا برأ مِن مَرضه : ما به وَذْيَةٌ ، وما به عِلّة . وفي الحديث : أوحى الله إلى موسى : أمِن أجل دُنيا دَنيّة وشهوة وَذِيّة ؟ . قوله : وَذِيّة ، أي حَقِيرة . ذوى : يقال : ذَوَى العُودُ يَذْوِي ذَيّاً ، وهو ألاّ يُصِيبَه رِيُّه ، أو يَضْرِبه الحَرّ ، فَيَذْبُلَ ويَضْعُف . وقال اللَّيْثُ : لُغة أهل بيشة : ذَأى العُودُ . وقال أبُو عُبَيْدة : قال بَعْضُ العَرب : ذَوِي العُودُ يَذْوى ، وهي لُغة رديئة . وقال ابن السِّكيت والفَرّاء : ذَوَى العودُ يَذْوِي . ورَوى ثعلبٌ ، عن ابن الأعرابيّ : الذَّوَى : قُشُور العِنَب . والذِّوَى : النِّعَاج الضِّعَافُ . وقال أبو عمرو : الذَّوَاة : قِشْرة الحِنْطة والعِنَبة والبِطِّيخة . ذيا : قال الكلابيّ : يَقول الرَّجُلُ لصاحبه : هذا يومُ قُرَ . فيقُول الآخَرُ : والله ما أَصْبَحَتْ بِها ذِيَّةٌ ، أي لا قُرَّ بها . ذيت و ( ذية ) : أبو حاتم ، عن الأصمَعيّ : اللُّغة الكثِيرةُ : كان من الأمر كَيْتَ وكَيْتَ ، بغير تَنْوين ، وذَيْتَ وذَيْتَ ، كذلك بالتَّخْفيف . وقد ثَقَّل قومٌ فقالوا : ذَيَّتَ وذَيَّتَ ، فإذا وقفوا قالوا : ذَيَّه ، بالهاء . وروى ابن نَجْدة ، عن أبي زيد ، قال : العربُ تقول : قال فلان : ذَيْتَ وذَيْتَ ، وعَمل كَيْتَ وكَيْتَ ، لا يُقال غيره . وقال أبو عُبيدة : يقال كان من الأمر كيتَ وكيتَ ، وكيتِ وكيتِ ، وذيتَ وذيتَ ، وذيتِ وذيتِ . وروى ابن شُمَيل ، عن يُونس : ذيَّةُ وكيّةُ : مُشدَّدة مَرْفوعة . ذأذأ : عمرٌ و ، عن أبيه : الذَأْذَاءُ : زَجْر الحَليم السَّفِيهَ . يُقال : ذَأْذَأْتُه ذَأْذأَةً : زَجَرْتُه . وذذ : عَمرو ، عن أبيه ، قال : وَذْوَذُ المَرْأة : بُظارَتُها إذا طالَتْ ؛ وقال الشاعرُ : من الّلائِي اسْتَفاد بَنُو قُصَيَ فجاء بها وَوَذْوَذُها يَنُوس أذي : قال ابن شُمَيْل : آذِيُّ الماءِ : الأَطْبَاقُ التي تراها تَرْفعها من مَتْنِه الرِّيحُ دُون المَوْج . وقال غيرُه : الآذِيّ : المَوْجُ ؛ وقال المغُيرة بن حَبْناء : إذا رَمى آذيُّه بالطِّمِّ تَرى الرِّجَالَ حوله كالصُّمِّ مِن مُطْرِقٍ ومُنِصْتٍ مُرِمِّ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.828 harf- ذو على وجهين: أحدهما: يتوصل به إلى الوصف بأسماء الأجناس والأنواع، ويضاف إلى الظاهر دون المضمر، ويثنى ويجمع، ويقال في المؤنث: ذات، وفي التثنية: ذواتا، وفي الجمع: ذوات، ولا يستعمل شيء منها إلا مضافا، قال: ﴿ولكن الله ذو فضل﴾ [البقرة/251]، وقال: ﴿ذو مرة فاستوى﴾ [النجم/6]، ﴿وذي القربى﴾ [البقرة/83]، ﴿ويؤت كل ذي فضل فضله﴾ [هود/3]، ﴿ذوي القربى واليتامى﴾ [البقرة/177]، ﴿إنه عليم بذات الصدور﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.418 harfالرُّمّة :
*!فهذِي طَواها بُعْدَ *!هذِي وهذه
طَواها *!لهِذِي وخْدُها وانْسِلالُهاوقال بعضُهم : *!هَذاتِ مُنْطَلقاتٌ ، وهي شاذَّةٌ مَرْغوبٌ عنها ؛ قال أَبو الهَيْثم : وقولُ الشاعرِ :
تمنّى شبيبٌ مِنّةً ينفلت به
*!وذا قطري لفّه منه وائلُيُريدُ قطريًّا ، وذا زائِدَةٌ .
ذو : ( *!ذو ، مَعْناها : صاحِبٌ ) ، وهي ( كلمةٌ صِيغَت ليُتَوَصَّلَ بها إلى الوصفِ بالأَجْناسِ ، ) وأَصْلُها *!ذَوا ، ولذلكَ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR19.009 harfذُو
ذُو ذ meaning صَاحِب [i. e. A possessor, an owner, a lord, or a master, but often better rendered having, possessing, possessed of, or endowed with], (T, S, M, Mgh, Msb, K, but omitted in the CK,) used as a prefixed noun, (S, Mgh, Msb, &c.,) is originally ذَوًا, like عَصًا, the ا being changed from و; (S;) or it is originally ذَوَّى; and if one used it as a proper name, he would say, هٰذَا
Mücavir kökler160 mücavir (443 toplam)
- صدر
12 ortak ayet · Okun ön yarısına denir
- فضل
14 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- سكن
11 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
- يتم
7 ortak ayet · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
- قرب
12 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- عدل
6 ortak ayet · Denk tutuyorlar
- عظم
11 ortak ayet · Büyük
- أله
54 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- جلل
2 ortak ayet · Celle çul, yelken demektir
- قرض
3 ortak ayet · Kırpıntı demektir
- نقم
4 ortak ayet · Lokma, ağza alınan bir parça yemektir
- وتد
2 ortak ayet · Kazık demektir
Geçtiği ayetler(109)
… مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ
SahipEhl-i Kitab’dan kafir olanlar da, müşrikler de Rabbınızdan size hiç bir hayır indirilmesini istemezler. Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf ve ihsan sahibidir.
… اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ
SahipAllah’ın izniyle onları hemen hezimete uğrattılar. Davud da Calut’u öldürdü. Allah ona mülk ve hikmet verdi. Dilemekte olduğunu da ona öğretti. Şayet Allah’ın insanları birbiriyle def’edip savması olmasaydı yeryüzü muhakkak fesada uğrardı. Ancak Allah, alemler üzerinde lutuf sahibidir.
وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ
SahipBorçlu darda ise, kolaylığa kadar beklemelidir. Eğer bilirseniz, sadaka olarak bağışlamanız sizin için daha hayırlıdır.
مِنْ قَبْلُ هُدًى لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ
SahipDaha önce. İnsanlara yol gösterici olarak. Furkan’ı da indirdi. Muhakkak ki Allah’ın ayetlerini inkar edenler için, gerçekten şiddetli azab vardır. Allah, Aziz’dir, intikam sahibidir.
يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ
SahipDilediğine rahmetini tahsis eder. Allah, en büyük lütuf sahibidir.
… ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ
SahipGerçekten Allah’ın size olan vaadi doğru çıktı; O’nun izni ile kafirleri kırıp biçiyordunuz ki içinizden, dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler bulunduğundan sevdiğiniz zaferi size gösterdikten sonra; baş kaldırdığınız, verilen emir hakkında çekiştiğiniz ve yıldığınız zaman, imtihan etmek için Allah sizi mağlubiyete uğrattı. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah mü’minlere lütufkardır.
فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ
SahipSonra da kendilerine hiç bir kötülük dokunmadan Allah’tan bir nimet ve bollukla geri döndüler. Allah’ın rızasına uydular. Ve Allah, çok büyük lutuf sahibidir.
… سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ
SahipEy iman edenler; siz ihramlı iken avı öldürmeyin. Sizden her kim; bile bile onu öldürürse; öldürdüğü o hayvanın benzeri bir ceza vardır ki, Ka’be’ye ulaşmış bir kurbanlık olmak üzere, buna içinizden adil iki kişi hükmedecektir. Yahut düşkünlere yemek yedirmek şeklinde keffaret veya onun dengi oruç tutmaktır. Ta ki yaptığının vebalini tatmış olsun. Allah; geçmiştekileri affetmiştir. Kim de sonradan böyle yaparsa; Allah, ondan intikamını alır. Allah, Aziz’dir, İntikam sahibidir.
وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ
SahipRabbın müstağni ve rahmet sahibidir. İsterse, sizi giderir ve arkanızdan yerinize dilediğini getirir. Nitekim sizi de başka bir kavmin soyundan getirmiştir.
فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ
SahipSeni yalanlarlarsa; de ki: Rabbımız geniş rahmet sahibidir. O’nun gücü günahkarlar güruhundan döndürülemez.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذو |
| Yapı | İki harfli / esmâ-i hamseden nâkıs isim |
| Özel Durum | İlletli ve mülhak isim, daima zâhir isme muzaf olarak kullanılır |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صحب, ملك, اهل |
| Zıt Kök | عدم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir vasfa, niteliğe veya nesneye sahip olma, onunla ayrılmaz bir aidiyet ve nisbet bağı kurma |
| Çekirdek Özet 2 | İlâhî sıfatların, ahlâkî yetkinliklerin veya ontolojik durumların varlıkla bütünleşmiş niteliğini bildirme |
| Çekirdek Özet 3 | Aidiyet ve nisbet bildiren isim formu; felsefe ve kelamda şeyin özünü ifade eden zât kavramının dilsel temeli |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin geçici bir mülkiyet veya rastlantısal bir sahiplik bildirdiğini varsayarak ontolojik ve sıfatî aidiyeti gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذ | İşaret, belirlenim ve bir nesneye veya yöne işaret ederek bağ kurma | و | İşaret unsurunu nesnel bir aidiyete ve vasıf sahipliğine dönüştürerek kalıcı bir nisbet bağı kurmuştur |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı imgesinden türetme; pelteklik ile incelmiş geçiş ve işaret hareketi | Bir varlığı diğerinden ayırt ederek ona doğru yönelme ve sınır belirleme |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Ayrık iki unsuru birbirine raptetme, bitişik kılma ve kopmaz bağ kurma |
| ذو | Belirlenen nesneye bağ ile tutunma | İşaret edilen vasfı veya nesneyi taşıyıcı özneye raptederek onda sabit kılma eylemi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir niteliğin veya nesnenin ayrılmaz parçası olma; soy kütüğünde veya kabile nisbetinde bir yere, soya veya belirleyici bir özelliğe aidiyet kurma |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde dişil formu olan ذات iki nesne arasındaki bağı ve zorlu yolculuk vasıtalarını nitelemede kullanılmıştır: وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ / بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال |
| Erken Arapça kullanım | Güney Arabistan ve erken Arap lehçelerinde hükümdarların unvanlarında kabile veya coğrafi aidiyeti bildiren bir takı olarak kullanılmıştır (örneğin Yemen melikleri için kullanılan Zû Nuvâs ve Zû Yezen unvanları). |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-Arab, Tâcü’l-Arûs.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde işaret ve nisbet zamirleri ile sahiplik edatları arasında çok eski bir morfo-semantik süreklilik bulunmaktadır. Arapçadaki ذو kelimesi, Proto-Sami dillerindeki işaret tabanı *ḏū / *ḏī ile doğrudan irtibatlıdır. Bu taban, Güney Arapçasında (Epigrafik Güney Arapçası / Sebece) hem işaret zamiri hem de ilgi adılı (ilgi edatı) olarak işlev gören ḏ- biçiminde yaygın biçimde belgelenir. İbranicede işaret bildiren zēh (זה) ve zō't (זאת) formları, Aramice ve Süryanicede dī / d- (ד / ܕ) ilgi edatı aynı kadim işaret ve nisbet matrisine dayanır. Erken Sami katmanında işaret etme eylemi ile bir şeye izafe edilerek onun sahibi veya mensubu olma fikri iç içe gelişmiş; Arapça bu kökü zâhir isimlere muzaf olan ve nitelik sahipliğini kuran kurallı bir isme dönüştürerek sistemleştirmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Brockelmann, Lipiński.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ذو / ذات kök tabanı | Zâhir isimlerin başına gelerek sıfat tamlaması işlevi gören esmâ-i hamseden nâkıs bir isimdir; zamirlere muzaf olmaz | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami *ḏū / *ḏī | Sebece ḏ-, İbranice zeh/zot, Süryanice d- formlarıyla ortak işaret ve ilgi çekirdeğinden türemiştir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik işaret morfemleri | Afro-Asyatik dillerdeki işaret ve bağlama parçacıklarıyla uzak yapısal paralellik taşır | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Grundriss der vergleichenden Grammatik der semitischen Sprachen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذو | Anlamlı | Sahiplik, aidiyet, nisbet | Bir vasfa veya nesneye ayrılmaz biçimde malik olmayı bildirir | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| وذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu dizilim klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذو | Merkez | Nitelik ve vasıf aidiyeti | Bir vasfı veya durumu özneye ayrılmaz bir nitelik olarak bağlar | Daima zâhir isme muzaf olarak gelir |
| صحب | Komşu | Birliktelik ve refakat | Zamansal ve mekânsal arkadaşlık bildirir; mülkiyet şart değildir | Ayrılabilir bir refakat bağı kurar |
| ملك | Komşu | Tasarruf ve mülkiyet | Bir şey üzerinde tam hâkimiyet ve hukuki tasarruf hakkını anlatır | Hukuki ve fiilî tasarruf gücünü vurgular |
| اهل | Komşu | Ehliyet, liyakat ve mensubiyet | Bir topluluğa, mekana veya vasfa içkin liyakat ve aidiyeti gösterir | Soydaşlık ve manevi liyakat bağı kurar |
| عدم | Zıt | Yoksunluk ve bulunmama | Belirli bir vasıftan, nesneden veya imkândan büsbütün mahrum olmayı bildirir | Nisbet ve sahiplik bağının tamamen yokluğudur |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذو | Sahip, nisbet taşıyan | Kendisinden sonraki isimle belirlenen niteliğe sahip olan | Kesin |
| Latince | praeditus, compos, habens | Donanmış, sahip olan | praeditus belirli bir nitelikle bezenmiş olmayı karşılar, mülkiyetten ziyade vasıf donanımını ifade eder | Güçlü |
| İngilizce | possessor of, endowed with, having | Sahip, vasıfla donatılmış | endowed with ifadesi kökün soyut nitelik sahipliği boyutunu tam karşılar; salt hukuki sahipliği aşar | Güçlü |
| Almanca | versehen mit, Inhaber, träger | Taşıyıcı, donatılmış | Träger bir vasfın veya durumun taşıyıcısı olma yönünü açıklar | Güçlü |
| Fransızca | doté de, pourvu de, possesseur | Donanımlı, haiz | doté de yapısı bir vasfa ayrılmaz biçimde sahip olma nüansını yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ذو / ذِي | İlâhî sıfat ve celal nisbeti | Allah'ın yüce lütuf, ceza veya celal vasıflarını bildirdiği bağlamlar (Bakara 2:105, Âl-i İmrân 3:4, Rahmân 55:27) |
| ذو / ذَا | Peygamber veya salih kul vasfı | Kişinin belirleyici bir nitelikle veya mucizevi olayla anılması (Enbiyâ 21:87, Sâd 38:17, Kehf 18:83) |
| ذَاتِ / بِذَاتِ | İçsel durum, göğüslerin gizledikleri | İnsanın iç dünyasını, gizli niyetlerini ve varlığın mahiyetini bildiren bağlamlar (Âl-i İmrân 3:119, Mâide 5:7, Enfâl 8:43) |
| ذَوَا / ذَوَيْ | Hukuki ehliyet ve şahitlik | Yargılama, vasiyet ve boşanmada adalet vasfına sahip iki erkeğin şahitliği bağlamı (Mâide 5:95, Talâk 65:2) |
| ذَاتِ | Mekân ve yön belirleme | Sağ, sol veya verimli coğrafi konumları niteleyen fiziksel bağlamlar (Kehf 18:18, Mü'minûn 23:50) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Zât-sıfat ilişkisi | ذَات kelimesinin Allah'ın özü için kullanılıp kullanılamayacağı ve sıfatların zâta zâid olup olmadığı tartışması | Bir şeyin mahiyeti, öz varlığı ve ontolojik hakikati |
| Fıkıh | Ehliyet ve miras ahkâmı | ذَوِي الْقُرْبَى ve ذَوُو الْأَرْحَامِ kavramları üzerinden miras payları ve şahitlik ehliyeti (ذوا عدل) | Hukuki hak, yetki ve sıfat taşıyıcılığı |
| Tefsir | İsim tamlaması ile vasıflandırma | Kur'an'da ذو lafzının türemiş sıfatlar yerine neden tercih edildiği; vasfın zâta yerleşikliğinin beyanı | Gelip geçici nitelik yerine kökleşmiş ve ayrılmaz sıfat vurgusu |
| Hadis | Şahsiyet ve ahlak nitelemesi | İffet, haysiyet ve takva sahibi kişilerin vasıflarını belirten rivayetler | Kişinin ahlaki hasletlerle muttasıf olması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ulûhiyyet ve ahlak | Sıfat taşıyıcılığı | Mutlak kemal vasıflarını zâta nisbet etme | İlâhî lütuf ve kudretin ayrılmaz bir sıfat olarak zât ile irtibatını sağlar | Kesin |
| İlmi | Mantık ve ontoloji | Mahiyet ve cevher | Cins ve fasıl ile nesnenin özünü tayin etme | Felsefe ve mantıkta arazların taşıyıcısı olan zât kavramını kurar | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve ehliyet | Nitelikli otorite | Şûra ve hüküm koymada yetkinlik nisbeti | Adalet ve liyakat vasfına sahip olanların karar süreçlerine katılımını sağlar | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve dağıtım | Hak sahipliği | Sosyal adalette pay alma yetkisini belirleme | ذوو القربى gibi kategorilerle zenginliğin adil dolaşımını kurumsallaştırır | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Nesne tabanlı programlamada nitelik ve bağıntı (Attribute / Property Binding) | Bir ana nesneye (class/instance) harici veya dahili fonksiyonel niteliklerin bağlanması işlemine benzer | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta tüzel/gerçek kişiliğe hak ve ehliyet isnadı (Attribution of Rights and Capacity) | Bir süjeye kanun önünde hak veya sorumluluk doğuran vasıfların resmen atfedilmesi yapısıyla örtüşür | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | ذو kelimesini yalnızca gündelik bir "sahip" kelimesine indirgeyerek, nesne mülkiyeti ile ontolojik nitelik ayrımını silmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kelime geçici mülkiyetlerden ziyade; ilâhî sıfatları, karakter özelliklerini, ontolojik mahiyetleri ve ayrılmaz hakikatleri inşa eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın sıfatlarını harici eşyalar gibi algılama veya insani ahlaki vasıfları arızi bir mülkiyet sanarak ayetlerin ontolojik derinliğini kaybetme |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlıkların ve Allah'ın hangi vasıflarla ayrılmaz biçimde nitelendiğini doğrudan gösteren ana bağlama edatı ve ismi olması bakımından esastır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Esmâ-i hüsnânın açıklandığı ayetlerde, adalet ve miras hukukunu düzenleyen hüküm ayetlerinde ve insanın iç dünyasını açığa vuran nefis/kalp bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vasıf ile özne arasındaki ilişkinin tesadüfi olmadığını, Kur'an'ın bu formla özneye kalıcı bir ontolojik veya ahlaki kimlik yüklediğini fark ettirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneye veya varlığa somut bir işaret koyarak ona ayrılmaz bir nitelik ve bağ isnat etme hali.
- Soyut anlamBir öznenin (zât), kendisini kuran veya niteleyen soyut vasıfla (sıfat) kopmaz bir nisbet bağı içinde bulunması.
- Sistematik karşılıkMantıksal ve hukuki sistemlerde cevher-araz veya süje-hak ilişkisini kuran nisbet ve aidiyet operatörü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde taşıyıcı özneyi (zâtı), belirli bir niteliği veya vasfı temsil eder. simgesi ذو kökünün kurduğu ayrılmaz nisbet bağıntısını gösterir. Bu bağıntının sonucunda ortaya çıkan , niteliği ile donanmış ve onunla bütünleşmiş yeni varoluşsal durumu veya sıfatı sembolize eder.