سرف

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: س-ر-ف13 sîga, 35 mücavir kök, 21 ayet, 17 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.كونقتلنفسوَإِسْرَافَنَاسرفمُسْرِفٌحببفرعونقومأَسْرَفُواعلوالْمُسْرِفِينَمُسْرِفُونَبينذنبجيأ

KökSîga 13Ayet 21Sure 17Mücavir 35

▶ Ağı aç (3B)

سرف

س - ر - ف

KÖK
  • 23 geçiş
  • 21 ayet
  • 13 sîga
  • 12 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Aşırı gidenler

Notlarım

Sözlükler(12)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.742 harf
باب السين والراء والفاء معهما س ر ف، ر س ف، ف ر س، ر ف س، س ف ر، ف س ر مستعملات سرف: الأسراف وسَرِفٌ موضِعان بالحِجاز. والأِسراف نقيض الاقتصاد. ولِلَّحْمِ سَرَفٌ كسَرَفِ الخَمر، وهو الضَّراوةُ. والمَسروفةُ من الشّاءِ: التي تُقُطَعُ أُذُنُها أصلاً. وفي المَثَل: أَصْنَعُ من سُرْفةٍ، وهي دُوَيبَّة صغيرة تَنْقُبُ الشَّجَر وتَبني فيه بَيْتاً، وسَرِفَ الشَّجَرُ أي أصابَتْه السُّرْفة. والسَّرِفُ:
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR759 harf
السَرَفُ: ضدُّ القصدِ. والسَرَفُ: الإغفال والخطأُ. وقد سَرِفْتُ الشيء بالكسر، إذا أغفلتَه وجَهِلْتَهُ. ومنه قول جرير: أُعْطَوْا هُنَيْدَةَ يضحْدوها ثمانِيَةٌما في عَطائِهِمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ ورجلٌ سَرِفُ الفؤاد، أي مخطئ الفؤاد غافِلُه، قال طرفة: إنَّ امرأً سَرِفَ الفؤادِ يَرىعَسَلاً بماءٍ سَحابَةٍ شَتْمي والسَرَفُ: الضَراوَةُ. وفي الحديث: "إن لِلَّحْمِ سَرَفاً كَسَرَفِ الخَمْرِ". ويقال:
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR13.194 harf
س ر ف سفر ، سرف ، فرس ، فسر ، رسف ، رفس . سرف : قال الله تعالى : ( وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلاَ يُسْرِف فِّى الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا ) ( الإسراء : 33 ) . قال المفسرون : معناه : لا يَقتُل غيرَ قاتله ، وإذا قَتلَ غيرَ قاتله فقد أسرَف . أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : السَّرَف : تجاوز ما حُدَّ لك . والسَّرَف الخطأ ؛ وإخطاءُ الشيء : وضعُه في
Maddenin bağlantısı

س ر ف سفر ، سرف ، فرس ، فسر ، رسف ، رفس . سرف : قال الله تعالى : ( وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلاَ يُسْرِف فِّى الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا ) ( الإسراء : 33 ) . قال المفسرون : معناه : لا يَقتُل غيرَ قاتله ، وإذا قَتلَ غيرَ قاتله فقد أسرَف . أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : السَّرَف : تجاوز ما حُدَّ لك . والسَّرَف الخطأ ؛ وإخطاءُ الشيء : وضعُه في غير موضعه . قال : والسَّرَف : الإغفال . والسَّرَف : الجهل . ورُوي عن عائشةَ أَنها قالت : إن لِلَّحم سَرَفاً كسَرَف الخمر . أبو عُبيد عن أبي عمرو : يقال : سَرِفْتُ الشيءَ ، أي : أخطأته وأغفَلْتُه . وقال أبو زياد الكلابيّ في حديث : ( أَرَدْتُكُم فَسَرِفْتُكم ) ، أي : أَخْطَأْتُكم . وقال جرير يَمْدح بني أميّة : أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوها ثمانيةٌ ما في عطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ يُرِيدُ أنهم لم يُخطِئُوا في عَطِيَّتِهم ، ولكنهم وضَعوها موضِعَها . وقال شَمِر : سَرَفُ الماءِ : ما ذهب منه في غير سقْي ولا نفع ، يقال : أرْوَت البئرُ النخيلَ ، وذهبَ بقيَّةُ الماءِ سَرَفاً ؛ وقال الهُذَليّ : فَكَأَنَّ أَوْساطَ الجَدِيَّةِ وَسَطَها سَرَفُ الدِّلاءِ من القَلِيبِ الخِضْرِمِ قال : سَرِفْتُ يَمِينَه ، أي : لم أعرفها . وقال ساعِدَةَ الهُذَليّ : حَلِفَ امرىءٍ بَرَ سَرِفْتِ يَمينَه ولكلِّ ما قال النُّفوسُ مُجَرّبُ يقول : ما أخفَيتُ وما أظهَرْت فإنّه سيظهر عند التّجربة . وقال سُفيانُ في قوله تعالى : ( وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ ) ( الفرقان : 67 ) ، أي : لم يَضَعوه في غير موضعه ، ) وَلَمْ يَقْتُرُواْ ( ، أي : لم يقصِّروا به عن حقّه . قوله : ( ولا تُسرِفوا ) ( الأعراف : 31 ) : إن الإِسراف أكلُ ما لا يحل أكله ، وقيل : هو مجاوزة القصد في الأكل مما أحله الله . وقال سفيان : الإسراف : أكل ما أنفِق في غير طاعة الله . وقال إياس بن معاوية : الإسراف ما قُصِّر به عن حق الله . والسَّرَفُ : ضد القصد . وقوله تعالى : ( اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ ) ( غافر : 34 ) : كافر شاك . والسَّرفُ : الجهلُ . والسرفُ : الإغفال ، أردتكم فسرِفتكم ، أي : أغفلتكم . وقال شمر : رُوي عن محمّد بن عمرو أنه قال في قول عائشة : ( إنّ للّحم سَرَفاً كسرَف الخمر ) ، أي : ضَراوةً كضَراوة الْخَمر . قال شَمِر : لم أَسمَع أحداً ذَهَب بالسَّرَف إلى الضَّراوة ، وكيف يكون ذلك تفسيراً له وهو ضدّه ، والضَّراوة للشيء : كثرةُ الاعتياد له ، والسّرَف بالشيء : الجهلُ به إلا أَن تصير الضَّراوة نفسُها سَرَفاً ، أي : اعتيادُه وكثرةُ شِرائه سَرَف . وفي حديث ابن عمرَ أنه قال لرجل : إذا أَتيتَ مِنًى ، فانتهيتَ إلى موضِع كذا فإن هناك سَرْحةً لم تُجْرَد ولم تُسْرَف ، سُرَّ تحتَها سبعون نبياً فانزل تحتها . قال أبو عُبيد : قال اليزيديّ : لم تُسرَف يَعنِي لم تُصِبْها السُّرْفة ، وهي دُوَيْبَة صغيرةٌ تَثقُب الشجر وتَبنِي فيها بيتاً . قال : وهي التي يُضْرَب بها المَثَل فيقال : أصنَع من سُرْفَة . وقال ابن السكيت : السَّرْفُ ساكنُ الراء : مصدرُ سُرِفت الشّجرة تُسرَف سَرْفاً : إذا وقعتْ فيها السُّرْفة . أبو عُبيد : السَّرِف : الجاهل . وقال طَرَفة : إنَّ امرأً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمِي والأُسْرُفُّ : الآتكُ ، فارسيَّة معرّبة . وقال ابن الأعرابيّ : أَسرَف الرجلُ : إذا جاوَزَ الحد ، وأسرَف إذا أخطأَ ، وأسرَف : إذا غَفَل . سفر : قال الله جل وعز : ( ( مُّطَهَّرَةٍ بِأَيْدِى سَفَرَةٍ ( ) سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ ) ( عبس : 15 ، 16 ) . قال المفسِّرون : السفرة : الكَتَبَة ، يعني الملائكةَ الذين يَكتُبون أعمالَ بني آدَم ، واحدُها سافر ، مثل كاتِب وكَتَبة . قال أبو إسحاق : واعتباره بقوله : ( لَحَافِظِينَ كِرَاماً كَاتِبِينَ ( ) كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا ) ( الانفطار : 11 ، 12 ) ، وإنما قيل للكتاب سِفْر وللكاتب سافِر ، لأنَّ معناه أن يبيِّن الشيءَ ويوضِحه ، ومنه يقال : أسفَر الصبحُ : إذا أضاءَ إضاءةً لا يُشكّ فيه . ومنه قولُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَسْفِروا بالفَجْر فإنه أعظَم للأجر ) يقول : صلُّوا صلاةَ الفجر بعدما يتبيَّن الفجرُ ويَظهَر ظهوراً لا ارتيابَ فيه ، فكلُّ من نَظَر إليه عَلِم أنه الفجر الصادق ، ومن هذا يقال : سفَرَت المرأةُ عن وجهها : إذا كشفتْ النِّقابَ عن وجهها تَسفِر سفُوراً ، ومنه يقال : سفَرْتُ بين القومِ أسفِر سفَارَةً : إذا أصلحتَ بينهم وكشفتَ ما في قَلْب هذا وقلبِ هذا لتُصلح بينهم . والسَّفِير : المُصلِح بين الناس ، قاله أبو عُبَيد . قال : وقال الأصمعيّ : السَّفير : الرسولُ المُصلِح . وقال ابن الأعرابيّ : السفَر : إسفارُ الفجر . وقال الأخطل : إنِّي أبِيتُ وهَمُّ المرء يَصْحَبُهُ من أوّل اللَّيل حتى يُفْرِجَ السفَرُ يريد الصُّبْح ، يقول : أبِيتُ أسري إلى انفِجار الصّبح . وفي حديث حذيفة وذكر قوم لوط : أو تُتُبِّعت أسفارهم بالحجارة ، يعني المسافر منهم يقول : رُمُوا بالحجارة حيث كانوا فألحقوا بأهل المدينة . يقال : سافر وسفْر ، ثم أسافر جمع الجمع . وسئل أحمدُ بنُ حنبل عن الإِسفار بالفجر فقال : هو أن يَضِحَ الفجرُ حتى لا يُشَكّ فيه ، ونحو ذلك قال إسحاق ، وهو قولُ الشافعيّ وذوِيه . وقال الله جلّ وعزّ : ( يُغْنِيهِ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ ) ( عبس : 38 ) . قال الفرَّاء : أي : مشرِقة مضيئة ، وقد أسفَر الصبحُ وأسفَر الوجه . قال : وإذا ألقَت المرأةُ نِقَابها قيل : سفَرتْ فهي سافِرٌ بغيرِ هاء . والسُّفْرة : التي يُؤكَل عليها ، سُمّيتْ سفْرة لأنها تُبسط إذا أُكل عليها . وفي الحديث : أن عمَر دخل على النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وآله بيتَه فقال : ( لو أمرتَ بهذا البيت فسفِر ) . قال أبو عُبَيد : قال الأصمعيّ : قوله : فسفِر ، أي : كُنِس ، يقال : سفَرْتُ البيتَ وغيرَه : إذا كنستَه ، فأنا أسفِره سفراً ، ويقال للمِكنسة : المِسفَرة . ومنه قيل لِما سقَط من وَرَق العُشْب : سفِير ، لأنّ الريح تَسفِره . وقال ذو الرّمّة : وحائل من سَفِير الحَوْل جائِلُهُ حَوْلَ الجَراثِين في ألوانِ شَهَبٌ يعني الورق تغيّر لونُه فحالَ وابيَضّ بعد ما كانَ أخضَرَ . ويقال : سفَرَت الرِّيحُ الغَيْمَ عن وجهِ السماء : إذا كَشَطَتْه عنه ، وأنْشَدَ : سَفْرَ الشَّمَالُ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجَا حدثنا السعدي عن أحمد بن مصعب عن وكيع عن سفيان عن عمران بن مسلم عن سويد بن غفلة قال : قال عمر : صلاة المغرب في الفجاج مُسفرة . قال أبو منصور : معنى قوله : أي بيّنة مبصَرة لا تخفى . وفي الحديث : صلاة المغرب يقال لها : صلاة البصر ؛ لأنها تؤدى قبل ظلمة الليل الحائلة بين الإبصار والشخوص . والسَّفَرُ : سفران : سفرُ الصبح ، وسفَرُ المساء . أبو نصر عن الأصمعي : كَثُرَتْ السافِرَةُ بموضع كذا ، يعني المُسافِرين . قال : والسَّفْر : جمعُ سافِر وسفْر أيضاً . ورجلٌ مِسْفَر : إذا كان قويّاً على السَّفر ، والأنثى مِسْفَرة . قلت : وسمّي المسافر مسافراً لكشفِه قِناعَ الكِنِّ عن وجهه ومنازل الحضر عن مكانه ومنزل الخفض عن نفسه ، وبرُوزِه إلى الأرض الفضاء . وسُمِّيَ السَّفَر سفَراً لأنه يُسْفِر عن وجوه المسافرين وأخلاقِهِمْ فيَظْهِر ما كان خافياً منها . ويقال لبقيّةِ بياضِ النهار بعد مَغيب الشمس : سَفَرٌ لِوُضوحه ومنه قولُ الساجع : إذا طَلَعَتِ الشِّعْرَى سفَراً لها ، لم تَرَ فيها مَطَراً . أراد طلوعَها عِشاء . ويقال : سافَر الرجلُ إذا مات ؛ وأنْشَد : زَعَمَ ابْنُ جُدْعَانَ بْنِ عَمْرٍ و أنَّهُ يوماً مُسافِرْ وقال الأصمعيّ وأبو زيد : السفارُ : سفارُ البَعير ، وهي الحديدةُ التي يُخطم بها البعير . قال أبو زيد : وأَسفَرْتُ البَعيرَ إسفَاراً . ورَوَى أبو عُبَيد عن الأصمعي : سفَرْت البعيرَ بالسفار بغير أَلف . وقال الليث : السفارُ : حَبْلٌ يُشَدُّ طرفُه عَلَى خِطام البعير فيُدار عليه ويُجْعَل بقيَّته زِماماً ، وربما كان السفارُ من حديد ، وجمعُه الأسفِرَة ، وأمّا قولُ الله جلَّ وعز : ( يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ ) ( الجمعة : 5 ) ، فإن الزّجّاج قال : الأسفارُ : الكتب الكبار ، واحدها سفْر ، أعلَمَ اللَّهُ أنَّ اليَهودَ مَثَلُهم في تركهم استِعمالَ التوراة وما فيها كَمَثَلِ الحمار يُحْمَلُ عليه الكُتُب وهو لا يَعرِف ما فيها ولا يَعِيها . وواحدُ الأسفار : سفْرٌ ، يقال : السفر مقدَّم رأسِه من الشَّعْر : إذا صار أَجْلَح . وانسفَرَتْ الإبل : إذا ذَهَبَتْ في الأرْض . وفرسٌ سافِرُ اللَّحْمِ : أي قَلِيلُهُ . وقال ابنُ مُقْبِل : لا سافِرُ اللَّحمِ مَدْخُولٌ ولا هَيجٌ كاسِي العِظامِ لطيفُ الكَشْحِ مَهْضُومُ عمرو عن أبيه قال : المُسفَّرَة : كُبَّة الغَزْل . ورُوِي عن سعيد بنِ المُسَيِّب أنه قال : لولا أصواتُ السافِرة لسمعتم وَجْبَة الشَّمس . قال : والسافرة : أمّةٌ من الرُّوم جاء متَّصلاً بالحديث ووجبةُ الشمس : وُقوعُها إذا غَرَبَتْ . أبو عُبَيد عن الأصمعيّ قال : السفْسير : الفَيْجُ ، والتّابع ونحوه . وقال غيرُه في قول أَوْس : مِن الفَصافِصِ بالنُّمِّيّ سفْسيرُ إنّه يعني السمسارَ . قلت : وهو معرّب عنده . وقال شمر : هو القيّمُ بالأمر الْمُصلِح له ، وأنكر أن يَكونَ بيّاعَ القَتّ . ويقال للثور الوحشيّ : مسافر ونابىء وناشط وقال : كأنها بعد ما خفّتْ ثَمِيلَتُهَا مسافرٌ أَشْعَثُ الرَّوْقَيْنِ مَكْحُولُ والسفَرُ : الأثر يبقى عَلَى جِلد الإنسان وغيرِه ، وجمعه سفور . قال أبو وجزَة : لقد ماحت عليك مؤبَّدَاتٌ يلوح لهنَّ أندابٌ سفُورُ قال ابن عرفة : سُمِّيت الملائكة سُفَرةٌ لأنهم يَسفِرون بين الله وبين أنبيائه . قال أبو بكر : سمُّوا سفرةً لأنهم ينزلون بوحي الله وتأديته ، وما يقع به الصلاح بين الناس ، فشُبِّهوا بالسفير الذي يصلح بين الرجلين فيصلح شأنهما . فرس : سلَمة عن الفراء قال : الفِرسة : الحَدْبة ، والفَرْصَة : رِيحُ الحَدَب . والمَفْزُورُ والمَفْرُوس : الأحدَب . وقال الأصمعي : فَرَس السَّبُعُ الدابّة فَرْساً : إذا دَقّ عُنُقُه . وقال : الأصل في الفَرْس : دَقُّ العُنُق ، ثم جُعِل كلُّ قَتْل فَرْساً . يقال : ثورٌ فَرِيس ، وبقرةٌ فَريس ، ويقال للرجل إذا ذَبح فنَخع : قد فَرس . وقد كُرِه الفَرْسُ في الذَّبيحة . رواه أبو عُبيد بإسنادٍ له عن عُمر . قال : وقال أبو عُبَيدة : الفَرْس : هو النَّخْع . يقال : فَرَسْتُ الشاةَ ونَخْعتُها ، وذلك أن يَنتهيَ بالذبْح إلى النُّخاع ، وهو الخَيْط الذي في فَقَار الصُّلب متصلٌ بالقفا فهي أن يُنتهىَ بالذبح إلى ذلك . قال أبو عُبَيد : أما النَّخْع فعلى ما قال أبو عُبيدة . وأما الفَرْس فقد خُولِف فيه ، فقيل : هو الكسر ، كأنه نهَى أن تُكسَر رقبةُ الذبيحة قبلَ أن تَبرُد ، وبه سمّيت فريسة الأسد للكسْر . قال أبو عُبَيد : الفَرْسُ بالسين الكسر وبالصاد : الشَّقّ . أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الفَرْس : أن تُدَقّ الرقَبةُ قبل أن تُذبح الشاة قال : والفَرْس : رِيح الحَدب ، والفِرْس أيضاً ضَرْبٌ من النبات ، واختلَف الأعرابُ فيه ، فقال أبو المكارم : هو القَضْقاض . وقال غيرُه : هو الشِّرْشِر . وقال غيره : هو الحَبْن . وقال غيره : هو البَرْوَق . قال : ويكنَى الأسدُ : أبا فِراس ، قاله الليث . وقال ابنُ الأعرابي : من أَسماء الأَسد : الفِرْناسُ ، مأخوذ من الفَرْس وهو دقُّ العُنُق والنون زائدة . الأصمعي : يقال : فارسٌ بيّنُ الفُروسة والفَراسة ، وإذا كان فارساً بعَينه ونَظَره فهو بيّن الفِرَاسة بكسر الفاء . ويقال : إن فلاناً لفارِسٌ بذلك الأمر : إذا كان عالماً به . ويقال : اتّقُوا فِراسة المؤمن ، فإنه ينظر بنور الله . وقد فَرُس فلان يَفرسُ فُروسة وفَراسةً : إذا حَذق أمرَ الخيل . ويقال : هو يتفرّس : إذا كان يُرِي الناسَ أنه فارس على الخيل . ويقال : فلانٌ يتفرَّس : إذا كان يَتثبَّتُ ويَنظُر . وروَى شَمِر بإسنادٍ له حديثاً أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عَرَض يوماً الخيلَ وعندَه عُيَيْنَةُ بنُ حِصْن الفَزاري ، فقال له : ( أنا أعلمُ بالخيل منك ) ، فقال عُيَيْنة : وأنا أعلم بالرجال منك . فقال : خِيارُ الرجال الذين يَضعون أسيافَهم على عواتقهم ، ويعرِضون رِماحَهم على مَناكب خيلِهم من أهل نَجْد . فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( كذبتَ ، خِيارُ الرجال رجالُ أهلِ اليمن ، الإيمانُ يَمانٍ وأنا يَمانٍ ) . وفي حديثٍ آخر : ( وأنا أَفْرَس بالرجال منك ) ، يريد : أبصَر . يقال : رجلٌ فارس بيّن الفُروسة والفَراسة في الخيل ، وهو الثبات عليها والْحِذْق بأمرِها . قال : والفِراسة بكسر الفاء في النظر والتثبّت والتأمّل للشيء والبَصَر به . يقال : إنه لفارسٌ بهذا الأمر : إذا كان عالماً به . وفي حديثٍ آخر : ( أفرَسُ الناس ثلاثة ) ، ثم ذكَر الحديث . وفي حديثٍ آخر : ( عَلِّموا رجالَكم العَوْم والفَرَاسة ) . قال : والفَراسة : العِلْم بركوب الخيل ورَكْضِها . قال : والفارس : الحاذقُ بما يمارس من الأشياء كلِّها ، وبها سمّيَ الرجُل فارساً . وفي حديثِ يأجوجَ ومأجوجَ : ( إنّ الله يُرسل النَّغَف عليهمْ فيُصبحون فَرْسى ) ، أي : قَتْلَى . من فَرَسَ الذئبُ الشاةَ ، ومنه فَريسة الأسد . وفَرْسى جمعُ فَريس ، مِثلُ قَتِيل وقَتلى . وقال الأصمعي : يقال أصابتْه فَرْسة : إذا زالت فَقْرةٌ من فِقَر ظهره . وأما الريح التي يكون منها الحَدَب فهي الفَرْصة بالصاد . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفَراس : تَمرٌ أسوَد ، وليس بالشِّهْرِيز ، وأَنشد : إذا أَكلوا الفَراسَ رأيتَ شَاماً على الأَنْباكِ منهم والغُيوبِ قال : والأَنباكُ : التِّلال . ابن السكّيت : الفَرْس أصلُه دَقُّ العُنُق ، ثم صُيِّر كلُّ قَتْل فَرْساً ، وبالدَّهْناء جبالٌ من الرمل تسمَّى الفَوارس ، وقد رأيتُها . والفِرْس : ضَربٌ من النَّبت . وقال الليث : الفَرِيس : حَلْقَةٌ من خَشب مَعْطوفة تُشَدّ في طرف الحَبْل ، وأنشد غيره : فلو كان الرِّشا مائتَين باعاً لكان مَمَرُّ ذلك في الفَرِيسِ أبو عبيد عن أبي زيد : الفَرْسة : قَرحة تكون في العنق فتَفْرِسها . شمر عن ابن الأعرابي : الفرسة : الحدب . قال : والفِرسة بكسر الفاء : الحَدب . قال : والأحدب مفروس ، ومنه فرست عنقه . وفي حديث الضحاك في رجل آلَى من امرأته ثم طلقها ، قال : هما كفرسيْ رِهان ، أيهما سبق أُخِذ به . تفسيره : بأن العدة وهي ثلاث حيض ، إذا انقضت قبل انقضاء إيلائه وهو أربعة أشهر فقد بانت منه المرأة بتلك التطليقة ، ولا شيء عليه من الإيلاء ؛ لأن الأربعة الأشهر تنقضي وليست له بزوج ، وإن مضت الأربعة الأشهر وهي في العدة بانت منه بالإيلاء مع تلك التطليقة ، فكانت اثنتين . أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : فارسٌ في الناس بيّن الفَراسة ، والفِراسة وعلى الدابة بيّن الفروسية والفرُوسةِ لغة فيه . فسر : ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَسْرُ : كشفُ ما غُطِّيَ . وقال الليث : الفَسْر : التفسير وهو بيانٌ وتفصيلٌ للكتاب . وأخبرَني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي قال : التفسير والتأويل ، والمعنى واحد . وقال الليث : التَّفْسِرةُ : اسمٌ للبَوْل الذي يَنظُر فيه الأطباء يَستدِلون بلوْنه على عِلّة العليل وكلُّ شيء يُعْرَف به تفسير الشيء ومعناه فهو تَفسرَته . وقوله عز وجل : ( وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً ) ( الفرقان : 33 ) ، الفَسرُ : كشف المغطَّى . وقال بعضهم : التفسير : كشف المراد عن اللفظ المشكل . والتأويل : رد أحد المحتملين إلى ما يطابق الظاهر . رسف : قال الليث : الرَّسْف والرَّسِيف والرَّسَفان : مَشْيُ المقيّد ، وقد رَسَف في القَيْد يَرْسُف رَسيفاً فهو راسف . أبو الهيثم عن نصير : يقال للبعير إذا قارب الخطو وأسرع الإجارة ، وهي رفع القوائم ووضعها : رَسف يرسُف . فإذا زاد عن ذلك فهو الرَّتَكان . ثم الْحَفْد بعد ذلك . رفس : قال الليث : الرَّفْسَةُ : الصَّدمة بالرِّجل في الصَّدر . يقال : رفَسَه برِجْله يَرفُسُه رَفْساً .

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR7.159 harf
(باب السين والراء وما يثلثهما) (سرط) السين والراء والطاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على غَيبة في مَرٍّ وذَهاب. من ذلك: سَرَطْتُ الطّعام، إذا بَـلعْته؛ لأنَّه إذا سُرِطَ غاب. وبعضُ أهل العلم يقول: السِّراط مشتقٌّ من ذلك، لأنَّ الذاهبَ فيه يغيب غيبةَ الطعام المُستَرَط. والسِّرِطْراط على فِعِلاّل([1]): الفالوذُ؛ لأنَّه يُستَرط. والسُّراطُ: السّيف القاطع الماضِي في الضَّريبة. قال الهذليّ([2]) يصف سيفاً:
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.381 harf
- السرف: تجاوز الحد في كل فعل يفعله الإنسان، وإن كان ذلك في الإنفاق أشهر. قال تعالى: ﴿والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا﴾ [الفرقان/ 67]، ﴿ولا تأكلوها إسرافا وبدارا﴾ [النساء/6]، ويقال تارة اعتبارا بالقدر، وتارة بالكيفية، ولهذا قال سفيان: (ما أنفقت في غير طاعة الله فهو سرف، وإن كان قليلا) (انظر: البصائر 3/216)، قال الله تعالى: ﴿ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين﴾ [الأنعام/141]، {وأن المسرفين هم
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR463 harf
س ر ف عُود مسروف وقد سُرِف إذا أكلَتْه السرفة ومنه السرف الذي هو مجاوزة الحد فـي النفقـة وغيرها‏.‏ وقد أسرف في كذا وهو مسرف وتقول‏:‏ يفعل السرف بالنشب ما يفعل السرف بالخشب‏.‏ وأرض سرفة‏:‏ كثيرة السرف‏.‏ ومن المجاز‏:‏ شاة مسروفة‏:‏ استؤصلت أذنها‏.‏ وسرفت المرأة ولدهـا‏:‏ أفسدتـه بكثـرة اللبـن‏.‏ وذهب ماء البئر سرفاً‏:‏ ضيعـة‏.‏ ورجـل سـرف الفـؤاد وسـرف العقـل‏:‏ فاسـده وأصلـه مـن سرفت
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR6.134 harf
السَّرَف والإسْرافُ: مُجاوزةُ القَصْدِ. وأَسرفَ في ماله: عَجِلَ من غير قصد، وأَما السَّرَفُ الذي نَهَى اللّه عنه، فهو ما أُنْفِقَ في غير طاعة اللّه، قليلاً كان أَو كثيراً. والإسْرافُ في النفقة: التبذيرُ. وقوله تعالى: والذين إذا أَنْفَقُوا لم يُسْرِفُوا ولم يَقْتُروا؛ قال سفيان: لم يُسْرِفُوا أَي لم يضَعُوه في غير موضعه ولم يَقْتُروا لم يُقَصِّروا به عن حقه؛ وقوله ولا تُسْرِفوا، الإسْرافُ أَكل ما
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR263 harf
* س ر ف * * السَّرَفُ * بفتحتين ضد القصد والسرف أيضا الضراوة وفي الحديث ﴿إن لِلَّحم سَرفا كسرف الخمر﴾ وقيل هو من الإسراف و * الإسْرَافُ * في النفقة التبذير و * إسْرَافِيلُ * اسم أعجمي كأنه مضاف إلى إيل و * إسْرَافِينُ * لغة فيه كما قالوا جبرين وإسماعين وإسراءين
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR5.874 harf
السرف، محركة: ضد القصد، كما في الصحاح، والعباب، وفي اللسان: مجاوزة القصد، وقال غيره: هو تجاوز ما حد لك. السرف أيضا: الإغفال، والخطأ، وقد سرفه، كفرح: أغفله، وجهله، نقله الجوهري، قال وحكى الأصمعي عن بعض الأعراب، وواعده أصحاب له من المسجد مكانا فأخلفهم، فقيل له في ذلك، فقال: مررت بكم فسرفتكم، أي: أغفلتكم، ومنه قول جرير، يمدح بني أمية: أعطوا هنيدة يحدوها ثمانـية ما
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR12.095 harf
سَرِفَ 1 سَرِفَ ذ , aor. سَرَفَ , inf. n. سَرَفٌ, He was ignorant: or he was unmindful, negligent, or heedless. (Msb.) [In these senses it is trans.: you say,] سَرِفَهُ, (S, M, K,) aor. سَرَفَ , (K,) inf. n. سَرَفٌ, (S, * M, K, *) He was unmindful, negligent, or heedless, of it; (S, M, K;) namely, a thing: (S, M:) and he was ignorant of it: (S, K:) and he missed it; (S, * M, K; * [in the first
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR597 harf
سَرَفَ سَرَفَ U ( n. ac. سَرْف 1 ), a. Gnawed, ate ( leaves of a tree: insect ). b. Surfeited ( child: mother ). سَرِفَ سَرِفَ A ( n. ac. سَرَف 4 ), a. Neglected, took no heed of, overlooked. b. [ Min ]. Was addicted to ( wine ). أَسْرَفَ أَسْرَفَ IV a. [ Fī ], Was extravagant with, squandered, dissipated. تَسَرَّفَ تَسَرَّفَ V , a. Devoured. سُرْفَة سُرْفَة 3t , ( pl. مَسْرُف 19 ),
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok24.515 harf
سرف سَرِفَ - يَسْرَفُ - أَسْرَفَ - يُسْرِفُ - إِسْرَاف - مُسْرِف - مُسْرِفُون سَرِفَ- يَسْرَفُ + الشيء أو الأمر: يزيد مقداره أو فعله عن الوسطي المعتاد سَرِفَ- يَسْرَفُ + كائن + في شيء أو الأمر: يَزِيْدُ مقدارُ اهتمامه أو فعله عن الوسطي المعتاد في الشيء أو الأمر أَسْرَفَ - يُسْرِفُ: على وزن " أفعل " من " سَرِفَ - يَسْرَفُ " جعله " يَسْرَفُ "،
Tamamını oku

Sîgalar(13)

Mücavir kökler35 mücavir (160 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. فرعون

    3 ortak ayet · Firavun

  2. قوم

    7 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir

  3. أكل

    3 ortak ayet · Ekel pas demektir

  4. ذنب

    2 ortak ayet · Zenb : Kuyruk demektir

  5. قتل

    3 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…

  6. زين

    2 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…

  7. هلك

    2 ortak ayet · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir

  8. رجل

    2 ortak ayet · Rical ayak demektir

  9. علو

    2 ortak ayet · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır

  10. حبب

    2 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)

  11. كون

    8 ortak ayet · Kevn, tepe demektir

  12. جيأ

    3 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir

Geçtiği ayetler(21)

Sîga sayfası: الْمُسْرِفِينَ
  1. … حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

    Aşırı gidenlerÇardaklı ve çardaksız bağları, tatları değişik ekin ve hrumaları, zeytin ve narı, birbirine benzer ve benzemez şekilde yaratıp yetiştirmiş olan O’dur. Her biri mahsul verdiği zaman, mahsulünden yeyin, hasad edildiği gün de, hakkını verin ve israf etmeyin. Çünkü O; israf edenleri sevmez.

  2. يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

    Aşırı gidenlerEy ademoğulları; her mescide güzel elbiselerinizi giyinerek gidin; yeyin için ama israf etmeyin. Çünkü O; israf edenleri sevmez.

  3. فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ

    Aşırı gidenlerFiravun ve erkanının kendilerine fenalık yapmasından korktuklarından, kavminin bir kısım gençleri dışında kimse Musa’ya iman etmedi. Çünkü Firavun, yeryüzünde çok ululanan ve gerçekten aşırı gidenlerdendi.

  4. ثُمَّ صَدَقْنَاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَيْنَاهُمْ وَمَنْ نَشَاءُ وَأَهْلَكْنَا الْمُسْرِفِينَ

    Aşırı gidenlerNihayet onlara verdiğimiz sözün doğruluğunu gösterdik. Kendilerini ve dilediklerimizi kurtardık, aşırı gidenleri de yok ettik.

  5. وَلَا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ

    Aşırı gidenlerMüsriflerin emrine itaat etmeyin.

  6. لَا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ

    Aşırı gidenlerŞüphesiz sizin beni kendisine çağırdığınız; bu dünyada da, ahirette de çağırabilecek kabiliyette değildir. Ve muhakkak dönüşümüz Allah’adır. Elbette müsrifler; işte onlardır cehennem yaranı olanlar.

  7. مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ كَانَ عَالِيًا مِنَ الْمُسْرِفِينَ

    Aşırı gidenlerFiravun’dan. Doğrusu o, azgın bir zorba idi.

Sîga sayfası: لِلْمُسْرِفِينَ
Sîga sayfası: لَمُسْرِفُونَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökسرف
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerبذر, طغي, عتو, عدو
Zıt Kökقصد
Çekirdek Özet 1Bir şeyin meşru ve doğal sınırını aşması, ağacın kurdunun (es-sürfe) içten içe kemirip tüketmesi gibi ölçüsüzce tüketip çürütmek
Çekirdek Özet 2İnsanın inanç, amel, harcama, nefis ve yetki alanlarında ilahi sınırları, fıtratı ve adalet ölçüsünü taşkınca ihlal etmesi
Çekirdek Özet 3Denge ve itidal (iktisat) ekseninden koparak sistemi tahrip eden, sürdürülemez aşırılık ve bozgunculuk durumu
Kritik Hata Riskiİsraf kavramını yalnızca maddi harcama ve yiyecek tüketimiyle sınırlayarak itikadi, ahlaki, hukuki ve siyasi haddi aşmaları kapsam dışı bırakmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
سرİçten içe yayılma, gizlilik, sızma, akış ve süreklilik barındıran hareket; nitekim سرب gizlice akıp gitmeyi, سرح salınıp yayılmayı, سرع kesintisiz hızlanmayı ve سرق gizlice alıp götürmeyi ifade eder.فAğız, açıklık, sınır hattı ve dışavurum imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle içte biriken meylin veya tüketimin meşru sınırı aşarak dışarı taşması, haddin ötelenmesi ve saçılıp heder edilmesi anlamına özelleşmiştir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
سDiken, destekKoruyucu yapıyı, tutunma noktasını ve meşru sınır bariyerini temsil eder.
رİnsan başıBilinci, iradi kararı, önceliği ve yönlendirici ilkeyi simgeler.
فAğızAçıklığı, tüketim kanalını, dışa yayılmayı ve kenar çizgisini gösterir.
سرفİradi bilincin (ر) koruyucu dayanak ve sınırı (س) hiçe sayarak tüketim ve saçılma menfezinden (ف) kontrolsüzce dışarı taşması ve yapıyı heder etmesi hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAğacı ve yaprakları içten içe yiyip kemiren, geriye içi boş bir kabuk bırakan küçük ağaç kurdunun (es-sürfe / السُّرْفة) yaptığı tahribat; ayrıca kişinin dalgınlıkla veya dikkatsizlikle haddi fark etmeyip sınırı aşması (مررت بكم فسرفتكم).
Cahiliye şiiri kullanımıTarafa bin el-Abd bir beytinde gaflet ve akıl hafifliğiyle sınırını bilemeyen kimseyi nitelemek üzere şöyle der: إنّ امرأً سرِف الفؤادِ يَرَى / عسلاً بماء سحابةٍ شَتْمِي
Erken Arapça kullanımEmevî şairi Cerîr cömertlikte meşru sınırın ve hakkın gözetilmesini anlatırken şöyle der: أعطَوْا هُنيدَةَ يحدُوها ثمانيةٌ / ما في عطائِهم مَنٌّ ولا سَرَفُ

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.

Sami etimolojik katman

Arapça سرف kökü, Sami dillerinin batı ve güney kollarında sınırın aşılması, ihmal, taşkınlık ve tükenme semantik alanı etrafında şekillenmiştir. İbrânîcede doğrudan ses denkliği gösteren belirgin bir kök formu yaygın olmamakla birlikte, kökün çekirdeğinde yer alan ve sınırın ötesine geçmeyi, dikkatsizlikle heder etmeyi ifade eden yön, Aramice ve Süryanicede yanılma, yoldan çıkma ve ölçüyü kaybetme anlam alanlarıyla paralellik taşır. Arapçada kökün somut tabiatı iki belirgin eksende billurlaşmıştır: Birincisi biyolojik bir fenomen olan es-sürfe böceğinin bir gövdeyi sessizce ve doymak bilmez biçimde tüketmesidir; ikincisi ise ölçüyü (kasd) aşarak hakkı olmayan yere taşmaktır. Hadiste geçen et tiryakiliğinin şarap tiryakiliği gibi bir taşkınlık ve doyumsuzluk (seref) doğurması ifadesi de kökün bu denetimsiz tüketim eksenine dayanır. Kök, Sami dilleri zemininde türeyen ortak bir fiilden ziyade, Arapçanın iç gelişimi içinde sınırın taşması ve içten içe kemirilme metaforunun kavramlaşmasıyla yüksek soyutlama kazanmıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab, Payne Smith Syriac Dictionary.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönSürfe (güve/ağaç kurdu) ve haddi aşmaBiyolojik tüketim ve tahribat anlamından insanın iradi fiillerinde sınırı ihlal etmesine ve ifrata sapmasına doğru genişlemiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİhmal, haddi aşma ve sapmaAramice ve Süryanicedeki sınır ihlali ve gaflet kavramlarıyla anlamsal örtüşme taşır; doğrudan ortak kök sınırlı alanda izlenir.Muhtemel
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ses denkliği taşıyan veri bulunamadı.Veri bulunamadı

Kaynak Lisānü’l-Arab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
سرفAnlamlıHaddi aşmak, ölçüyü kaçırmakMeşru sınırların dışına taşarak tüketmek ve dengeyi bozmakHedef kök; Kur'an'da geçer
سفرAnlamlıAçığa çıkarmak, örtüyü kaldırmak, yolculuk yapmakGizli olanı ortaya çıkarma, ufku açma veya bir mesafeyi katetmeKur'an'da geçer; ortak ses unsurları sınırın açılmasıyla ilişkilidir
رسفAnlamlıPrangayla veya zincirle yavaşça yürümekHareketin sınırlandırılması, engelle adım atmaKur'an'da geçmez; serbestçe taşmanın zıddı bir kısıtlanmayı bildirir
رفسAnlamlıAyakla vurmak, tekmelemekFiziksel bir temasla itme veya tepme hareketiKur'an'da geçmez; harici bir zorlama içerir
فسرAnlamlıAçıklamak, beyan etmek, üstünü açmakKapalı bir manayı vuzuha kavuşturup ortaya koymaKur'an'da geçer; örtüyü yarıp manayı çıkarma yönüyle anlamlıdır
فرسAnlamlıYırtmak, parçalamak, binicilikte mahir olmakAvı boynundan yakalayıp kırma veya at üzerinde hâkimiyet kurmaKur'an'da geçmez; güç ve parçalama eksenlidir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
سرفMerkezHaddi aşmakBelirlenmiş meşru ve dengeli sınırı (haddi) geçerek harcamada veya fiilde ölçüsüzleşmekHer türlü davranışta, inançta ve harcamada sınırın çiğnenmesi
بذرKomşuSaçıp savurmakDeğeri ve kaynağı gereksiz, anlamsız ve gayrimeşru yerlere dağıtarak yok etmekİsraf sınırın aşılması iken tebzir kaynağın büsbütün saçılmasıdır
طغيKomşuAzgınlaşmakGüç, yetki ve varlık sarhoşluğuyla sınır tanımaz biçimde isyan ve tahakküm etmekİsraf fiildeki ölçüsüzlük, tuğyan ise otoriteye ve hakka karşı küstahça başkaldırıdır
عتوKomşuSerkeşlik etmekNasihat ve hak kabul etmez bir kabalıkla haktan yüz çevirip dikleşmekKibrin doğurduğu katı ve iflah olmaz aşırılık
عدوKomşuTecavüz etmekBaşkasına ait hukuki veya ahlaki sınır çizgisine bilfiil tecavüz etmekHak ihlali odaklı sınır aşımı
قصدZıtİtidal ve orta yolİki aşırı ucun arasında adaleti, ölçüyü ve hedefi tam gözeterek dengede durmakAşırılığın ve eksiltmenin zıddı olan adil ve hikmetli denge

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaسرفHaddi aşmak, ifratMeşru sınırın, itidalin ve hakkın ötesine geçerek dengesizleşmekKesin
LatinceExtravagantia, excessusSınır dışına çıkma, aşırılıkExtravagari (çizginin dışına sapmak) kökünden gelir; israfın mekânsal ve ilkesel haddi aşma yönünü karşılar, içten çürüme yönünü tam vermezGüçlü
İngilizceImmoderation, extravagance, excessAşırılık, ölçüsüzlük, haddi aşmaExtravagance daha çok harcama sınırını aşmayı, immoderation ölçü kaybını, excess genel aşırılığı karşılar; Kur'an'daki ontolojik haddi aşmayı kısmen içerirGüçlü
AlmancaMaßlosigkeit, VerschwendungÖlçüsüzlük, savurganlıkMaßlosigkeit ölçünün ve sınırın mutlak kaybını, Verschwendung ise kaynakların heder edilmesini karşılarGüçlü
FransızcaDémesure, gaspillageÖlçüyü yitirme, israfDémesure klasik Yunan hybris kavramına yakın biçimde sınır tanımazlığı, gaspillage ise maddi ziyanı ifade ederGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
Yeme-içme ve maddi infakta haddi aşmaTüketimde ölçüsüzlük ve gereksiz harcamaNimetin tüketiminde itidalden sapma ve helal dairesini çiğneme; A'râf 7:31, En'âm 6:141, Furkân 25:67
Yetim malını haksızca tüketmeSınır tanımaz gasp ve acelecilikYetimin hakkını o büyümeden önce aceleyle ve haksızca yiyip bitirme; Nisâ 4:6
Cinsel ve ahlaki fıtratı çiğnemeCinsel sapkınlık ve fıtri sınırı aşmaLût kavminin tabii ve meşru ilişki sınırını terk ederek eşcinsel taşkınlığa sapması; A'râf 7:81
İtikadi haddi aşma ve tekzipŞirk, peygamberleri yalanlama ve küfürHakikat karşısında kibre kapılıp ilahi tebliği reddetme; Yâsîn 36:19, Mü'min 40:28, Mü'min 40:34
Nefse zulmederek günaha batmaİsyanda ifrata varmaKulun kendi varoluşsal sermayesini günahlarla tüketip heder etmesi; Zümer 39:53, Âl-i İmrân 3:147
Hukuki kısasta haddi aşmaCezada ölçüyü ve meşruiyeti çiğnemeHaksız yere öldürülenin intikamında suçsuz olanı öldürme veya işkenceye başvurma; İsrâ 17:33
Siyasi istibdat ve tahakkümZorbalık ve ilahlaşma iddiasıFiravun'un yeryüzünde sınır tanımaz bir mütekebbir ve tiran olması; Yûnus 10:83, Duhân 44:31

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamBüyük günah, şirk ve ilahi adaletİsrafın sadece mali bir cürüm mü yoksa şirki ve küfrü de kapsayan teolojik bir haddi aşma mı olduğu; Zümer 39:53 bağlamında tövbenin şümulüİsrafın Allah'ın koyduğu ontolojik ve şer'i sınırları çiğneyen her türlü itikadi sapma olarak tanımlanması
FıkıhHacir, infak, tebzir ve helal-haram sınırlarıİsraf eden kimsenin (müsrif) malî ehliyetinin kısıtlanması (hacir); haramda az harcamanın da israf sayılıp sayılmayacağıHelal dairede miktar fazlalığı ile haram daireye yönelen harcamanın mahiyet farkı
TefsirVücûh ve nezâir ayrımıAyetlerdeki müsrifîn nitelemelerinin bağlamına göre müşrik, katil, fıtratı bozan veya savurgan anlamlarına gelmesiİsrafın ortak paydasının her tikel bağlamda belirlenmiş haddi tecavüz etmek olduğu vurgusu
HadisSünnet-i seniyye, tüketim ahlakı ve ibadetAbdest suyunda dahi aşırıya kaçmanın nehyedilmesi, et ve giyimde kibre ve gösterişe varan düşkünlükAz da olsa lüzumsuz ve gösteriş amaçlı her kullanımın ruhu ve ibadeti zedeleyen bir israf sayılması

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİlahi emir ve yasaklar dairesiHadleri çiğnemeFıtratı ve kulluk sözleşmesini bozmaAllah'ın çizdiği helal-haram sınırının dışına çıkmak dini dengenin bozulmasına ve nefsin helakine yol açar.Kesin
İlmiMetodoloji ve akli dengeEpistemik ifrat ve hadsizlikMetodolojik sınırı terk edip delilsiz hüküm vermeBilgi üretiminde haddini bilmeme, kesin bilgi sınırını aşıp zanna ve hevese dayanarak hüküm bina etmektir.Güçlü
SiyasiYönetim ve meşru otoriteTiranlık, zorbalık ve istibdatHukuk devletini yıkıp mutlak tahakküm kurmaYöneticinin anayasal ve şer'i yetki sınırlarını aşarak tebaayı köleleştirmesi; Firavun modelinde somutlaşan yönetim sapmasıdır.Kesin
İktisadiKaynak kullanımı ve bölüşümAşırı tüketim ve kaynak israfıEkonomik dengenin ve sermayenin tahribiKaynakların verimsiz, lüks, gayrimeşru ve gösteriş amaçlı tüketilerek kıt kaynakların toplumsal felakete sürülen heba oluşudur.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerEntropi artışı ve lineer olmayan eşik aşımıFizik ve termodinamikte kapalı bir sistemde enerjinin faydalı iş yapamaz hale gelip düzensizliğe dağılması; kontrol sistemlerinde tanımlı eşik değerin (θ) aşılarak sistem rezonansının ve stabilitesinin bozulması.Güçlü
Beşeri bilimlerSürdürülemez tüketim çılgınlığı ve anomiSosyoloji ve iktisatta sınır tanımaz tüketimciliğin toplumsal bağları çözmesi, hukuki kısıtların anlamsızlaşarak normsuzluk (anomie) ve ahlaki yozlaşma üretmesi.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiİsrafı yalnızca tabaktaki yemeği dökmek, musluğu açık bırakmak veya lüks eşya satın almak gibi salt ekonomik-maddi harcama kalıplarına hapsetmek.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da israf; Lût kavminin fıtratı bozan cinsel sapkınlığını, Firavun'un siyasi zulmünü, kısasta haddi aşıp kan dökmeyi, şirki, peygamberleri tekzibi ve nefsin günahlarla ifrat derecesinde kirletilmesini kapsayan külli bir sınır ihlalidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİsraf daraltıldığında, Kur'an'ın müsrif olarak nitelediği zalim idareciler, sömürgeci müstekbirler, itikadi taşkınlar ve ahlaki yozlaşma aktörleri bu ikazın kapsamı dışında kalır; böylece ayetlerin toplumsal, ahlaki ve ontolojik ikaz gücü buharlaşır.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlığın ve insanın meşruiyet zeminini oluşturan hudûdullah (Allah'ın sınırları) ve mîzan (ölçü/denge) kavramlarının anti-tezidir; meşru sınırı aşan her hareketin sistemi içten içe nasıl çürüttüğünü gösteren temel bir anahtardır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İnfak ve iktisat ahlakını belirleyen ayetlerde, Lût kavmi kıssasında, Firavun'un istibdadını anlatan siyasi pasajlarda, ceza hukukunda kısas sınırını çizen hükümlerde ve Zümer Suresi'ndeki ilahi rahmet çağrısında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Günahı sadece bireysel bir ihmal, cinsel sapkınlığı kişisel bir tercih, siyasi tiranlığı sadece bir güç kullanımı sanma yanılgısını düzeltir; bunların tamamının fıtri ve ilahi haddi aşan birer israf olduğunu ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamAğaç kurdunun (es-sürfe) kütüğü içten içe yiyip boşaltarak çürütmesi ve bir kap veya nehir suyunun belirlenmiş setti aşarak etrafa taşması.
  • Soyut anlamİnsanın inanç, amel, ahlak, harcama ve yetki alanlarında ilahi, fıtri ve hukuki sınırları çiğneyip itidal dengesini tahrip eden taşkınlığı.
  • Sistematik karşılıkBir sistemin kararlılığını sağlayan kritik eşik değerinin aşılarak enerjinin yıkıcı ve anlamsız bir entropi artışına dönüşmesi durumu.
  • LaTeX modeliI(x)=max⁡(0,x−θ)⋅δs
  • LaTeX açıklaması

Burada x bireyin herhangi bir eylemdeki (harcama, şehvet, ceza, siyasi güç) büyüklüğünü, θ Allah tarafından belirlenmiş meşru ve fıtri sınır eşiğini (haddi), δs sistemik tahribat katsayısını, I(x) ise ortaya çıkan israf miktarını temsil eder. Eylem meşru sınırın içinde kaldığında (x≤θ) israf fonksiyonu sıfır değerini alır; meşru sınır aşıldığında (x>θ) ise aşan miktar sistemik çürümeyi ve dengesizliği üreten pozitif bir israf ve taşkınlık olarak devreye girer.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: س