شرق
ش - ر - ق
KÖK- 17 geçiş
- 17 ayet
- 10 sîga
- 13 sözlük
Güneşin doğduğu yerdir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Güneşin doğduğu yerdir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.905 harfالقاف والشين والراء معهما
ق ش ر، ش ق ر، ر ش ق، ش ر ق، ر ق ش، ق ر ش مستعملات قشر: القَشْرُ: سحفك القِشْرَ عن ذيه أي عن صاحبه.
والأقشَرُ: الذي اشتدت حمرته كأن بشرته متغيرة .
وحية قَشْراءُ، وشجرة قَشْراءُ أيضاً إذا كان بعضها قُشِرَ وبعضها لم يُقْشَرُ.
والقُشْرَة والقُشَرَةُ: مطرة تَقشِرُ الحصى عن وجه الأرض.
ومطرة قاشِرةٌ: ذات قِشْرةٍ.
والقاشُورُ: المشؤوم.
ويقال: قَشَرَهُم أي شأمهم قال:
اصببْ عليهم
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.107 harfالشَرْقُ: المَشْرِقُ. والشَرْقُ: الشمسُ. يقال: طلع الشَرْقُ، ولا آتيك ما ذَرَّ شارِقٌ. والمَشْرِقانِ: مَشْرِقا الصَيف والشتاء. والمَشْرَقَةُ: موضع القُعود في الشمس، وفي أربع لغات: مَشْرُقَةٌ ومَشْرَقَةٌ، وشرْقَةٌ بفتح الشين ومِشْراقٌ. وتَشَرَّقْتُ: أي جلست فيه. وشَرَقَتِ الشمسُ تَشرُقُ شُروقاً وشَرْقَاً أيضاً، أي طلعتْ. وأَشْرَقَتْ، أي أضاءَتْ. وأَشْرَقَ الرجل، أي دخَل في شُروقِ الشمس. وأَشْرَقَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.694 harfق ش ر
قشر ، قرش ، شرق ، رشق ، شقر ، رقش : مستعملات .
قشر : قال الليث : الْقَشْرُ : سَحْفُكَ الْقِشْرَ عن ذيه ، والأقْشَرُ الذي حُمْرَته كأن بشرته مُتَقشّرَةٌ .
قال : وحَيَّةٌ قَشراءُ ، وهي كأنها قَدْ قُشِرَ بعضُ سَلْخها وبعضٌ لمَّا ، والْقُشْرَةُ والْقَشَرَة لُغة وهي مطرةٌ شديدةٌ تقشِرُ الحصى عن الأرضِ ، ومطرةٌ قاشرةٌ ذاتُ قشرٍ ، قال : والْقِشْرَةُ أيضاً مصدرُ الْقَاشِرِ ، والْقاشُورُ هو المشؤومُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR14.182 harf(باب الشين والراء وما يثلثهما)
(شرز) الشين والراء والزّاء أصلٌ يدلُّ على خلافِ الخَير، في جميع فروعهِ: من هلاك، ومنازَعة وغير ذلك. ومن ذلك قول العرب للعدوّ: أَشْرزَه الله، أي أهلكَه. ورماه بِشَرْزةٍ، أي مَهلكة. ويقال إنَّ المشارَزة كالمصاحبة والمنازعة. والمشارِز: الرجل السيِّئ الخلُق، الشَّديد الخَلْق.
ومن الباب : أَشْرزت [الشيء([1])]، إِذا قطعتَه فلم تصلْه.
(شرس) الشين والراء والسين أصلٌ قريبٌ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR991 harf- شرقت الشمس شروقا: طلعت، وقيل: لا أفعل ذلك ما ذر شارق (يقال: لا أفعل ذلك ما ذر شارق، وما در بارق.
ذر: طلع، ودر: سال بالمطر.
انظر: أساس البلاغة ص 234؛ والبصائر 3/311؛ والمجمل 2/527)، وأشرقت: أضاءت. قال الله: ﴿بالعشي والإشراق﴾ [ص/18] أي: وقت الإشراق.
والمشرق والمغرب إذا قيلا بالإفراد فإشارة إلى ناحيتي الشرق والغرب، وإذا قيلا بلفظ التثنية فإشارة إلى مطلعي ومغربي الشتاء والصيف، وإذا قيلا بلفظ الجمع
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.074 harfش ر ق
شرقت الشمس شروقاً: طلعت وأشرقت: أضاءت ويقال: طلع الشـرق والشـارق: للشمـس وتقول: لا أفعل ذلك ما ذرّ شارق وما درّ بارق.
وقعدوا في المشرقة وتشرقوا.
قال: ومـا العيـش إلا نومة وتشرق وتمر كأكبـاد الجـراد ومـاء ونظر إليّ من مشريق الباب وهو الشق الذي تقع فيه الشمس.
وشجرة شرقية: تطلع عليها الشمس من شروقها إلى نصف النهار.
وهو يسكن شرقيّ البلد وغربيّه وشرّق اللحم في الشمس
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR15.228 harfشَرَقَت الشمسُ تَشْرُق شُروقاً وشَرْقاً: طلعت، واسم الموضع المَشْرِق، وكان القياس المَشْرَق ولكنه أحد ما ندر من هذا القبيل. وفي حديث ابن عباس: نهى عن الصلاة بعد الصبح حتى تشرق الشمس. يقال: شَرَقَت الشمسُ إذا طلعت، وأشْرَقَت إذا أضاءت، فإن أراد الطلوع فقد جاء في الحديث الآخر حتى تطلع الشمس، وإن أراد الإضاءة فقد ورد في حديث آخر: حتى ترتفع الشمس، والإضاءة مع الإرتفاع. وقوله تعالى: يا ليت بيني
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR791 harf* ش ر ق * * الشَّرْقُ المَشْرِقُ * وهو أيضا الشمس يُقال طلع الشرق و * المَشْرِقانِ * مشرقا الصيف والشتاء و * المَشْرُقَةُ * موضع القعود في الشمس بفتح الراء وضمها و * تَشَرَّقَ * جلس فيها وشَرَقَتِ * الشمس طلعت وبابه نصر ودخل و * أشْرَقَتْ * أضاءت وأشرق وجه الرجل أي أضاء وتلألأ حُسنا و * الشَّرَقُ * بفتحتين الشجا والغُصة وقد * شَرِقَ * من باب طرِب أي غص وفي الحديث { يؤخرون الصلاة إلى * شَرَقِ *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR14.142 harfالشرق: الشمس حين تشرق، ورواه عمرو عن أبيه، ورواه ثعلب عن ابن الأعرابى ويحرك عن ابن السكيت، يقال: طلعت الشرق، ولا يقال: غربت الشرق.
والشرق: إسفارها. و الشرق : حيث تشرق الشمس يقال: آتيك كل يوم طلعة شرقه، نقله ابن السكيت.
والشرق: الشق يقال: ما دخل شرق فمي شيء ، أي: شق فمي، نقله الزمخشري.
والشرق المشرق كما في الصحاح، وجمعه أشراق ، قال كثير عزة:
إذا ضربوا يوما بها الآل زينوا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok21.289 harfشَرَقَتِ الشَّمْسُ
1 شَرَقَتِ الشَّمْسُ ذ , (S, M, Mgh, Msb, K,) aor. شَرُقَ , (S, M, Msb,) inf. n. شُرُوقٌ (S, M, Mgh, Msb, K) and شَرْقٌ, (S, Msb,) The sun rose; (S, M, Mgh, Msb, K;) as also ↓ أَشْرَقَت: (K:) the sun rose from the east; and in like manner one says of the moon, and of the stars: (M:) or the sun rose so that its light began to fall upon the earth and trees: (T and TA in art. ذر:)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.238 harfشَرَقَ
شَرَقَ U ( n. ac. شَرْق 1 , شُرُوْق 27 ),
a. Rose ( sun ).
b. ( n. ac. شَرْق 1 ), Docked, slit ( ear ).
c. Supped, sipped ( broth ).
شَرِقَ
شَرِقَ A ( n. ac. شَرَق 4 ),
a. Became red, reddened.
b. Was docked, slit ( ear ).
c. [ Bi ], Was choked, suffocated, stifled by.
شَرَّقَ
شَرَّقَ II ,
a. Went eastward; turned towards the east.
b. Had a bright, sunny face, complexion.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR88.292 harfشَرَقَ - يَشْرُقُ - شَرْق - شَرْقيّ - شَرْقيّا - شَرْقِيَّة – مَشْرِق- مَشْرِقَيْن - مَشَارِق - أََشْرَقَ – يُشْرِقُ - إِشْرَاق - مُشْرِق - مُشْرِقِيْن
الجمعة, 11 شباط/فبراير 2011 06:03
شَرَقَ – يَشْرُقُ + الكائن أو المكان: يصبح الكائن أو المكان مضيئاً ومنوراً بعد أن كان معتماً: يستقبل الكائن أو المكان نوراً يأتيه من مصدر منير فيصده (يعكسه) عنه، فيبدو ويُرى أنه مضيء ومنور،
شَرَقَ - يَشْرُقُ - شَرْق - شَرْقيّ - شَرْقيّا - شَرْقِيَّة – مَشْرِق- مَشْرِقَيْن - مَشَارِق - أََشْرَقَ – يُشْرِقُ - إِشْرَاق - مُشْرِق - مُشْرِقِيْن الجمعة, 11 شباط/فبراير 2011 06:03
شَرَقَ – يَشْرُقُ + الكائن أو المكان: يصبح الكائن أو المكان مضيئاً ومنوراً بعد أن كان معتماً: يستقبل الكائن أو المكان نوراً يأتيه من مصدر منير فيصده (يعكسه) عنه، فيبدو ويُرى أنه مضيء ومنور، فتتضح معالمه بعد أن كان معتماً لا يرى منه شيء شَرْق: اسم فعل " شَرَقَ - يَشْرُقُ ": وهو كذلك اسم مكان من " شَرَقَ - يَشْرُقُ ": جهة الضياء شَرْقِيّ: اسم نسبة من " شَرْق ": باتجاه الشرق: باتجاه جهة الضياء: باتجاه الجهة التي يستقبل منها الشيء أو الكائن النور القادم من الشمس فيصبح مضيئاً بعد أن كان معتماً شَرْقِيّا : حال من " شَرْقِيّ ": بطريقة يستقبل فيها النور شَرْقِيَّة: مؤنث" شَرْقِيّ " مَشْرِق – المشرق: على وزن " مـَفـْعـِل" اسم مكان من " شَرَقَ - يَشْرُقُ ": المكان الذي يَصْدُر عنه النور القادم من الشمس على الكائن، فيصبح مضيئاً بعد أن كان معتماً مَشْرِقَيْن: مثنى " مَشْرِق " مَشارِق: جمع " مَشْرِق " أَشْرَقَ – يُشْرِقُ: على وزن " أَفعَلَ " من فعل " شَرَقَ - يَشْرُقُ ": جعل نفسه أو جعله " يَشْرُقُ ": جعل الكائن نفسَه أو المكانَ مضيئاً ومنوراً بعد أن كان معتماً: جعل المكان أو الكائن يستقبل نوراً يأتيه من مصدر منير، فيصده (يعكسه) عنه، فيبدو ويُرى مضيئاً ومنوراً، وتتضح معالمه بعد أن كان معتماً لا يرى منه شيء إِشْرَاق: اسم فعل " أََشْرَقَ – يُشْرِقُ ": التحول من العتمة إلى الضياء بسبب وقوع النور مُشْرِق: اسم فاعل صفة مشبهة من " أََشْرَقَ – يُشْرِقُ ": من سقط عليه نور فصار مضيئاً بعد أن كان معتماً فَعَلَ + كائن + أمراً + مُشْرِقاً: فَعَلَه وهو يسعى لكي يصبح مشرقاً: فعله وهو يولي وجهه نحو المَشرِق مُشْرِقِيْن: جمع " مُشْرِق " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إصدار الأجسام للضياء بعكسها وصدها له بدرجاته "، وهي: دَرَّ – يَدِرُّ، لأْلأَ – يُلَأْلِئ، كَوْكَبَ – يُكَوْكِبُ، زَهَرَ – يَزْهَرُ، شَرَقَ – يَشْرُقُ، دَنَرَ – يَدْنِرُ
أَشْرَق - أَشْرَقت ﴿وأشرقت الأرض بنور ربها ووضع الكتاب وجيء بالنبيين والشهداء وقضي بينهم بالحق وهم لا يظلمون (69)﴾ الزمر
إشراق ﴿اصبر على ما يقولون واذكر عبدنا داوود ذا الأيد إنه أواب (17) إنا سخرنا الجبال معه يسبحن بالعشي والإشراق (18)﴾ ص
شَرْقِيّ - شَرْقِيّا - شرقية ﴿واذكر في الكتاب مريم إذ انتبذت من أهلها مكانا شرقيا (16)﴾ مريم ﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور
مُشْرِق - مُشْرِقين ﴿فأخذتهم الصيحة مشرقين (73)﴾ الحجر ﴿فأتبعوهم مشرقين (60)﴾ الشعراء
مَشْرِق - المشرق – المشرقين - المشارق المشرق ﴿ولله المشرق والمغرب فأينما تولوا فثم وجه الله إن الله واسع عليم (115)﴾ البقرة ﴿سيقول السفهاء من الناس ما ولاهم عن قبلتهم التي كانوا عليها قل لله المشرق والمغرب يهدي من يشاء إلى صراط مستقيم (142)﴾ البقرة ﴿قال رب المشرق والمغرب وما بينهما إن كنتم تعقلون (28)﴾ الشعراء ﴿رب المشرق والمغرب لا إله إلا هو فاتخذه وكيلا (9)﴾ المزمل ﴿ليس البر أن تولوا وجوهكم قبل المشرق والمغرب ولكن البر من آمن بالله واليوم الآخر والملائكة والكتاب والنبيين وآتى المال على حبه ذوي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل والسائلين وفي الرقاب وأقام الصلاة وآتى الزكاة والموفون بعهدهم إذا عاهدوا والصابرين في البأساء والضراء وحين البأس أولئك الذين صدقوا وأولئك هم المتقون(177)﴾ البقرة ﴿ألم تر إلى الذي حاج إبراهيم في ربه أن آتاه الله الملك إذ قال إبراهيم ربي الذي يحيي ويميت قال أنا أحيي وأميت قال إبراهيم فإن الله يأتي بالشمس من المشرق فأت بها من المغرب فبهت الذي كفر والله لا يهدي القوم الظالمين(258)﴾ البقرة
المشرقين رب المشرقين ورب المغربين (17) } الرحمن ﴿حتى إذا جاءنا قال يا ليت بيني وبينك بعد المشرقين فبئس القرين (38)﴾ الزخرف
المشارق ﴿فلا أقسم برب المشارق والمغارب إنا لقادرون (40) على أن نبدل خيرا منهم وما نحن بمسبوقين (41)﴾ المعارج ﴿رب السماوات والأرض وما بينهما ورب المشارق (5)﴾ الصافات ﴿وأورثنا القوم الذين كانوا يستضعفون مشارق الأرض ومغاربها التي باركنا فيها وتمت كلمة ربك الحسنى على بني إسرائيل بما صبروا ودمرنا ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون (137)﴾ الأعراف
مختار الصحاح
● [شرق] ش ر ق: الشَّرْقُ المَشْرِقُ وهو أيضا الشمس يُقال طلع الشرق و المَشْرِقانِ مشرقا الصيف والشتاء و المَشْرُقَةُ موضع القعود في الشمس بفتح الراء وضمها و تَشَرَّقَ جلس فيها وشَرَقَتِ الشمس طلعت وبابه نصر ودخل و أشْرَقَتْ أضاءت وأشرق وجه الرجل أي أضاء وتلألأ حُسنا و الشَّرَقُ بفتحتين الشجا والغُصة وقد شَرِقَ من باب طرِب أي غص وفي الحديث ﴿يؤخرون الصلاة إلى شَرَقِ الموتى﴾ أي إلى أن يبقى من الشمس مقدار ما يبقى من حياة من شَرِق بريقه عند الموت و تَشْرِيقُ اللحم تقديده ومنه سُميت أيام التشريق وهي ثلاثة أيام بعد يوم النحر لأن لحوم الأضاحي تُشَرَّق فيها أي تُشَرَّر في الشمس وقيل سُميت بذلك لقولهم أشْرِق ثبير كيما نُغير وقيل سميت بذلك لأن الهدي لا يُنحر حتى تُشرق الشمس و التَّشْرِيقُ أيضا الأخذ في ناحية المشرق يقال شتان بين مُشَرِّقٍ ومُغرب
الراغب
شرق - شرقت الشمس شروقا: طلعت، وقيل: لا أفعل ذلك ما ذر شارق (يقال: لا أفعل ذلك ما ذر شارق، وما در بارق. ذر: طلع، ودر: سال بالمطر. انظر: أساس البلاغة ص 234؛ والبصائر 3/311؛ والمجمل 2/527)، وأشرقت: أضاءت. قال الله: }بالعشي والإشراق{ [ص/18] أي: وقت الإشراق. والمشرق والمغرب إذا قيلا بالإفراد فإشارة إلى ناحيتي الشرق والغرب، وإذا قيلا بلفظ التثنية فإشارة إلى مطلعي ومغربي الشتاء والصيف، وإذا قيلا بلفظ الجمع فاعتبار بمطلع كل يوم ومغربه، أو بمطلع كل فصل ومغربه، قال تعالى: }رب المشرق والمغرب﴿[الشعراء/28]،﴾رب المشرقين ورب المغربين﴿[الرحمن/17]،﴾رب المشارق والمغارب﴿[المعارج/40]، وقوله تعالى:﴾مكانا شرقيا{ [مريم/16]، أي: من ناحية الشرق. والمشرقة (قال ابن منظور: والمشرقة: موضع القعود للشمس، وفيه أربع لغات: مشرقة، ومشرقة بضم الراء وفتحها، وشرقة، بتسكين الراء، ومشراق. اللسان (شرق) ) : المكان الذي يظهر للشرق، وشرقت اللحم: ألقيته في المشرقة، والمشرق: مصلى العيد لقيام الصلاة فيه عند شروق الشمس، وشرقت الشمس، واصفرت للغروب، ومنه: أحمر شرق: شديد الحمرة، وأشرق الثوب بالصبغ، ولحم شرق: أحمر لا دسم فيه.
ملخص اللسان 1. شَرَقَت الشمسُ تَشْرُق شُروقاً وشَرْقاً: طلعت، واسم الموضع المَشْرِق، 2. والتَّشْرِيقُ: الأخذ في ناحية المشرق. وشَرِّقوا: ذهبوا إلى الشَّرْق أَو أتوا الشرق. والشَّرْقيّ: الموضع الذي تُشْرِق فيه الشمس من الأَرض. 3. وأَشْرَقَت الشمسُ إشْراقاً: أ
Sîgalar(10)
- الْمَشْرِقِDoğuş(الْمَفْعِلِ)×4
- الْمَشَارِقِDoğuşlar(الْمَفَاعِلِ)×2
- الْمَشْرِقَيْنِİki doğuş(الْمَفْعِلَيْنِ)×2
- الْمَشْرِقُDoğuş(الْمَفْعِلُ)×2
- مُشْرِقِينَGündoğumuna ulaşanlar(مُفْعِلِينَ)×2
- شَرْقِيًّاDoğu(فَعْلِيًّا)×1
- شَرْقِيَّةٍDoğulu(فَعْلِيَّةٍ)×1
- مَشَارِقَDoğuşlar(مَفَاعِلَ)×1
- وَأَشْرَقَتِVe gündoğumuna ulaştı(وَأَفْعَلَتِ)×1
- وَالْإِشْرَاقِVe gündoğumu(وَالْإِفْعَالِ)×1
Mücavir kökler102 mücavir (130 toplam)
- غرب
10 ortak ayet · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
- زجج
1 ortak ayet · Cam demektir
- ربب
8 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- برك
2 ortak ayet · Birkan yanardağ demektir
- شكو
1 ortak ayet · Abajur gibi
- درر
1 ortak ayet · Dürre (dal) : Büyük parlak inci demektir
- كوكب
1 ortak ayet · “Necm” gezegen, “kevkeb” sabit yıldız demektir
- زيت
1 ortak ayet · Zeytindir
- ضوأ
1 ortak ayet · Aydınlattı
- بأس
2 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir
- وجه
2 ortak ayet · Yüz demektir
- بهت
1 ortak ayet · Mehd beşik demektir
Geçtiği ayetler(17)
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ …
DoğuşYüzlerinizi Doğu ve Batı tarafına çevirmeniz «bir» değildir. Lakin asıl «bir»; Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitablara, peygamberlere iman eden, malını seve seve yakınlarına, yetimlere, miskinlere, yolculara, dilenenlere, kölelere, esirlere veren, namazı kılan, zekatı veren, muahede yaptıklarında ahidlerini yerine getiren, sıkıntıda, hastalıkta ve şiddetli savaş anında sabredenlerinkidir. İşte sadık olanlar da onlardır ve müttakiler de onlardır.
… وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ …
DoğuşAllah kendisine mülk verdiği için, Rabbı hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi? Hani Rabbım öldüren ve diriltendir, deyince , o; ben de diriltir ve öldürürüm, demişti. İbrahim: Allah güneşi doğudan getirir. Haydi sen de onu batıdan getir, deyince o küfreden herif, apışıp kaldı. Allah, zalimler güruhunu hidayete erdirmez.
قَالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ
DoğuşO da: Eğer aklınızı başınıza alırsanız; doğunun, batının ve ikisinin arasında bulunanların Rabbıdır, dedi.
رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا
DoğuşDoğunun ve Batının Rabbıdır. O’ndan başka ilah yoktur. Öyleyse onu vekil edin.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شرق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طلع, بزغ, سفر |
| Zıt Kök | غرب |
| Çekirdek Özet 1 | Işığın yarıp ortaya çıkması, güneşin doğması ve etrafı aydınlatması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi nur ve tecellinin mekânı, varlığı ve ufku görünür kılıp aydınlatması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın karanlık ve kapalılıktan ilahi nizamın açıklığına ve görünürlüğüne intikali |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca salt coğrafi bir yön (doğu) olarak anlayıp ışıma, açılma ve aydınlanma boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شر | Yayılma, saçılma, yarılma ve parçaların etrafa dağılması; nitekim شرح (yarıp açmak), شرد (dağılıp kaçmak), شرع (yola açıkça girmek) köklerinde bu açılma ve yayılma görülür | ق | Boğazdan sıkışıp taşma veya ışığın keskin bir sınır boyunca ufku yarıp etrafa saçılması; yayılmanın aydınlanma ve kamaşma şeklinde yoğunlaşması |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Keskinlik, yararak açılma, karanlığı parçalama |
| ر | İnsan başı | Zirve, yükselme, ufkun en üst noktasına çıkma |
| ق | Ufuktaki güneş | Toplanma, sınır, ufuk çizgisinde doğan ışık dairesi |
| شرق | Diş, insan başı ve ufuktaki güneş | Işığın karanlık perdeyi keskin biçimde yırtarak ufuk çizgisinin üstünde yükselmesi ve etrafı aydınlatması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güneşin doğuş anında etrafı kızıllaştırarak yarması, ışığın parlaması; etin boğazda kalarak tıkanması veya kanın kırmızı renkle yüzeye vurması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Adî b. Zeyd el-İbâdî boğazına su takılan kişinin durumunu anlatırken kökü tıkanma anlamında kullanmıştır: لو بِغَيْرِ الماءِ حَلْقِي شَرِقٌ / كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصارِي |
| Erken Arapça kullanım | Cahiliye döneminde sabah güneşinin ilk ışıklarının dağa vurması için söylenen şu söz meşhurdur: أشرِقْ ثَبِير لكيما نُغير |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri genelinde شرق kökü, güneşin doğuşu, ışığın kızıllaşarak yayılması ve yön olarak doğu ekseninde morfolojik bir süreklilik sergiler. İbranicede serak kökü kızıllık, parlak kırmızı renk tonu ve özellikle şafak vaktinin kızıllığıyla ilgili semantik bir alan açarken; Süryanicede seraq ve sraq kökleri saçılma, boşalma veya sabah aydınlığının yayılması ekseninde izlenir. Arapçada kök bir yandan ışığın yarıp yükselmesi (şurûk), diğer yandan boğazda bir şeyin tıkanması (şerek) ve kırmızılık anlamlarını korumuştur. Bu durum, ilksel Sami semantik matrisinde ışığın ufukta kızıl bir hat çizerek belirmesi ile sıvı/kanın yoğunlaşıp boğazda veya yüzde kızıllık oluşturması arasındaki somut benzeşimden kaynaklanır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Güneşin doğuşu, kızıllaşma, etin güneşe serilmesi | Işığın doğup parlaması ile etin veya rengin kızıllaşması aynı kök mânada birleşir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice serak, Süryanice sraq | Şafak vaktinin kızıllığı, aydınlanma ve doğu yönü ortak miras olarak paylaşılır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda parıldama ve sabah vaktine dair kökler | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شرق | Anlamlı | Güneşin doğması, parlaması | Ufkun yarılarak ışıkla dolması ve aydınlanması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| شقر | Anlamlı | Kırmızılık, sarımsı kızıllık | İnsan teninde veya atın tüyünde görülen parlak kırmızı ve sarı ton | Işığın rengiyle ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez |
| رشق | Anlamlı | Ok atmak, süratle fırlatmak | Hareketin hedefe doğru düzgün ve keskin bir hızla yönelmesi | Işınların fırlatılmasıyla biçimsel paralellik; Kur'an'da geçmez |
| رقش | Anlamlı | Yazmak, nakışlamak, süslemek | Bir yüzeyin renk ve çizgilerle belirgin hale getirilmesi | Yüzeyin aydınlanıp desen kazanması; Kur'an'da geçmez |
| قشر | Anlamlı | Kabuğunu soymak, yüzmek | Üstteki örtüyü kaldırıp altındakini açığa çıkarmak | Örtüyü kaldırma boyutuyla ters çevrilmiş ilgi; Kur'an'da geçmez |
| قرش | Anlamlı | Toplamak, bir araya getirmek | Dağınık unsurları birleştirip kazanç sağlamak | Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شرق | Merkez | Doğuş, ışıma ve aydınlanma | Güneşin doğuşuyla birlikte yeryüzünün aydınlanıp görünürlük kazanması | Işığın yayılması ve yön |
| طلع | Komşu | Görünme ve yükselme | Bir nesnenin veya yıldızın ufkun altından yukarı doğru çıkışı | Yalnızca yükselme hareketi; aydınlatma vurgusu ikincildir |
| بزغ | Komşu | Yarılma ve ilk beliriş | Işığın karanlık tabakayı ilk defa delip uç vermesi | Doğuşun ilk anındaki keskin yarılma |
| سفر | Komşu | Açığa çıkma, parıldama | Karanlığın kalkıp yüzün veya sabahın tüm çıplaklığıyla görünmesi | Örtünün tamamen kalkması |
| غرب | Zıt | Batış, gizlenme, uzaklaşma | Işığın kaybolması, güneşin batması ve gözden kaybolup uzaklaşması | Işığın çekilip karanlığın basması |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شرق | Doğuş, ışıma, doğu | Güneşin ufukta doğarak etrafı bizzat aydınlatması ve bu yön | Kesin |
| Latince | oriens, orientis | Doğu, yükselen güneş | Doğuş eylemini ve yönü karşılar; kızıllaşma nüansını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | sunrise, east, radiate | Gündoğumu, doğu, ışın saçmak | Mekân ve yönü verir; Arapçadaki yarıp aydınlatma bütünlüğünü tek kelimeyle karşılamaz | Güçlü |
| Almanca | Morgenland, Ost, Aufgang | Sabah diyarı, doğu, yükseliş | Coğrafi yön ve doğuşu karşılar; nurani tecelli boyutunu içermez | Güçlü |
| Fransızca | levant, orient, aurore | Yükselen yer, doğu, şafak | Doğuş anını ve yönünü iyi verir; ışığın varlığı ihata etmesi zayıftır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمَشْرِقِ / الْمَشَارِقِ | Güneşin doğduğu yön ve doğuş noktaları | Evrenin ilahi kudretle kuşatıldığı bağlamlar; Bakara 2:115, Sâffât 37:5 |
| الْمَشْرِقَيْنِ | İki doğuş yeri (yaz ve kış doğuşu) | Kozmik intizam ve mevsimsel döngü bağlamı; Rahmân 55:17, Zuhruf 43:38 |
| مُشْرِقِينَ | Gündoğumu vaktine girenler | Azabın veya takibin sabah vaktinde vuku bulması; Hicr 15:73, Şuarâ 26:60 |
| وَأَشْرَقَتِ | Aydınlandı, parıldadı | Kıyamet günü yeryüzünün Rabbinin nuruyla nurlanması; Zümer 39:69 |
| شَرْقِيًّا / شَرْقِيَّةٍ | Doğu cihetinde olan | Mekânsal yönelim ve ağacın konumu; Meryem 19:16, Nûr 24:35 |
| وَالْإِشْرَاقِ | Güneşin yükselip etrafı aydınlattığı vakit | Dağların ve kuşların tesbihe katıldığı kuşluk/aydınlık vakti; Sâd 38:18 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve ilahi nur | Zümer 39:69 ayetinde yeryüzünün Rabbinin nuruyla aydınlanmasının tevili | Işığın maddi değil tecelli ve adalet nuru olması |
| Fıkıh | Namaz vakitleri ve kurban | Güneş doğduktan sonra kerahet vaktinin çıkması ve teşrik günleri | İbadetlerin vaktini tayin eden astronomik doğuş ve et kurutma günleri |
| Tefsir | Kozmolojik ve hidayet ayetleri | Mağrib ve maşrık ifadelerinin tekil, tesniye ve cemi gelmesindeki hikmetler | Mevsimsel dönenceler, ufuklar ve hakikatin doğuş mekânları |
| Hadis | Sabah namazı sonrası ve kerahet | Güneş doğarken namaz kılmanın yasaklanması ve işrak namazı fazileti | Güneşin yükselmesiyle başlayan aydınlanma periyodu |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık nizamı ve ibadet | Hidayet ve tecelli ufku | İbadet yönünü belirleme, hakikatin karanlığı delip parlaması | İlahi tecelli varlığı aydınlatır, yön ve bilinç kazandırır | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve astronomi | Meridyenler ve mevsim döngüleri | Zamanın ve mekânın matematiksel olarak tespiti | Güneşin doğuş açılarından hareketle takvim ve coğrafi yönler kurulur | Kesin |
| Siyasi | Hükümranlık ve evrensellik | Doğu-batı aksında küresel otorite | İktidarın sınırlarını ve ilahi mülkün kapsayıcılığını gösterme | Allah'ın mülkünün doğudan batıya tüm ufukları ihata etmesi esastır | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve mesai | Günün başlangıcı ve bereket | Çalışma vaktinin başlaması, nimetin kurutulup saklanması (teşrik) | Doğuş ile üretim faaliyeti canlanır, teşrik ile gıda muhafaza edilir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Elektromanyetik ışıma ve dalga yayılımı | Bir enerji kaynağından çıkan ışınların homojen biçimde çevreye yayılarak karanlık alanı görünür kılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Aydınlanma ve kolektif bilinç inşası | Toplumsal kapalılık ve cehalet döneminin yeni bir fikir veya ilahi vahiy ile aydınlanarak görünürlük kazanması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece pusuladaki coğrafi bir yön (doğu) veya salt jeopolitik bir blok (Şark) olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece bir cihet değil; varlığın aydınlanması, ilahi nur ile görünür hale gelmesi ve kozmik nizamın doğuş döngüleridir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zümer 39:69 ve Nûr 24:35 gibi ayetlerdeki ontolojik ve nurani derinlik kaybolur; metin kuru bir coğrafya veya saat tasvirine indirgenir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mülk, tecelli ve hidayet tasavvurunda ışığın ve yönün ilahi tasarrufa bağlılığını gösterir; âlemin karanlıkta kalmayıp nurla açıldığını açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevhidin ve rububiyetin delillendirildiği kozmolojik ayetlerde (Bakara 2:258, Sâffât 37:5) ve kıyamet tasvirlerinde (Zümer 39:69). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Doğu ve batının mutlak bağımsız güçler olduğu vehmini kırar; her iki ufkun da tek bir Rabbin tasarrufunda olduğunu ve ışığın hakiki kaynağını bildirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGüneşin ufuk çizgisini kızıllaştırarak yarıp yükselmesi, ışığın çevreye yayılarak nesneleri aydınlatması ve belirgin kılması.
- Soyut anlamİlahi nur ve bilginin varlığı kuşatarak cehalet, kapalılık ve belirsizlik karanlığını ortadan kaldırması; görünürlük ve istikamet kazandırması.
- Sistematik karşılıkBir merkezden yayılan ışınların tüm koordinat düzlemini aydınlatıp karanlık noktaları aydınlık uzaya dahil etmesi süreci.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde karanlık ve kapalı durumdaki başlangıç uzayını temsil eder. ışık ve doğuş kaynağını, bu kaynaktan çıkan indisli ışıma ve aydınlanma akılarını gösterir. Zaman parametresi anında aydınlanan uzay haline gelir. İkinci kısımda ise zaman kemal anı olan 'ya ulaştığında, aydınlanmamış karanlık bölge dışındaki alanın ölçüsü sıfıra yaklaşır; yani varlık bütünüyle nur ve görünürlük kazanır.