شرك
ش - ر - ك
KÖK- 168 geçiş
- 143 ayet
- 62 sîga
- 13 sözlük
Tasma kayış demektir. Ortak olmak birbirine bağlanmak manasi taşıdığı için ortaklığa şirk denmektedir. İşrak ise birini başka birine ortak saymak demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Tasma kayış demektir. Ortak olmak birbirine bağlanmak manasi taşıdığı için ortaklığa şirk denmektedir. İşrak ise birini başka birine ortak saymak demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.890 harfالكاف والشين والراء معهما
ك ش ر، ك ر ش، ش ك ر، ش ر ك، ر ش ك مستعملات كشر: الكَشْرُ: بدو الأسنان عند التبسم، ويقال في غير ضحك، كَشَرَ عن أسنانه إذا أبداها. قال المتلمس:
إن شر الناس من يَكْشِرُ لي حين ألقاه وإن غبت شتـم
وقال:
وإن من الإخوان إخوان كِشْرةٍ وإخوان كيف الحال والبال كله
الكِشْرة في هذا البيت خلف من المكاشرة، لأن الفِعلةَ تجيء في مصدر فاعل، تقول: هاجر هِجرةً، وعاشر عِشرةً، وإنما
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.069 harfالشَريكُ يجمع على شُرَكاءَ وأَشْراكٍ والمرأةُ شَريكَةٌ، والنساءُ شَرائِكٌ. وشارَكتُ فلاناً: صرتُ شَريكَهُ. واشْتَرَكْنا وتَشارَكْنا في كذا. وشَرِكْتُهُ في البيع والميراثِ أَشْرَكُهُ شِرْكَةً، والاسم الشِرْكُ. قال الجعدي:
وشارَكْنا قُرَيْشاً في تُقاهـاوفي أَحْسابِها شِرْكَ العِنانِ
والجمع أَشْراكٌ. قال لبيد:
تطيرُ عَدائِدُ الأَشْراكِ شَفْعاًووِتْراً والزَعامَةُ لِلْغُـلامِ
قال الأصمعي:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.526 harfك ش ر
كشر ، كرش ، شكر ، شرك ، رشك : مستعملة .
كشر : قال الليثُ : الكَشْرُ : بُدوُّ الأسنَان عند التَّبسُّم ، وأنشد :
إِنَّ منَ الإخوَانِ إخوَانَ كِشْرَةٍ
واخوانَ كيفَ الحالُ والحال كلُّهُ
قال : والفِعْلةُ تجيءُ في مصدرِ فاعل . تقول : هاجرَ هِجرةً وعاشر عِشرةً .
قال : وإنما يكونُ هذا التأسيسِ فيما يدخل الإفتعالُ على تفاعلا جميعاً .
قال : وزعمَ أَبو الدُّقيشِ : أن الكَاشِرَ ضربٌ من البُضْع .
يقال :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR14.182 harf(باب الشين والراء وما يثلثهما)
(شرز) الشين والراء والزّاء أصلٌ يدلُّ على خلافِ الخَير، في جميع فروعهِ: من هلاك، ومنازَعة وغير ذلك. ومن ذلك قول العرب للعدوّ: أَشْرزَه الله، أي أهلكَه. ورماه بِشَرْزةٍ، أي مَهلكة. ويقال إنَّ المشارَزة كالمصاحبة والمنازعة. والمشارِز: الرجل السيِّئ الخلُق، الشَّديد الخَلْق.
ومن الباب : أَشْرزت [الشيء([1])]، إِذا قطعتَه فلم تصلْه.
(شرس) الشين والراء والسين أصلٌ قريبٌ
(باب الشين والراء وما يثلثهما) (شرز) الشين والراء والزّاء أصلٌ يدلُّ على خلافِ الخَير، في جميع فروعهِ: من هلاك، ومنازَعة وغير ذلك. ومن ذلك قول العرب للعدوّ: أَشْرزَه الله، أي أهلكَه. ورماه بِشَرْزةٍ، أي مَهلكة. ويقال إنَّ المشارَزة كالمصاحبة والمنازعة. والمشارِز: الرجل السيِّئ الخلُق، الشَّديد الخَلْق. ومن الباب : أَشْرزت [الشيء([1])]، إِذا قطعتَه فلم تصلْه. (شرس) الشين والراء والسين أصلٌ قريبٌ من الذي قبله. من ذلك الشَّرْس: شِدّة الدَّعْكِ للشّيء. يقال شرَسْتُهُ شَرساً. والشَّريس: الشَّكِس الكثير الخِلاف([2]). ويقال تَشَارَسَ القومُ، إِذا تَعَادَوا([3]). ويقال إنَّ الشِّرْس نبتٌ بَشِع الطّعم. والأشرس: الرَّجُل الجريء على القتال. ويقال إن الشِّراس الرِّباق([4]). (شرص) الشين والراء والصاد ما أحسب فيه شيئاً * صحيحاً، لأنِّي لا أرى قياسَهَ مطّرِداً. على أنَّهم يقولون إن الشِّرْصَتَيْن([5]): ناحيتا النّاصية مما رقَّ فيه الشَّعَر. ويقال لكلِّ ضخمٍ رِخْو: شِرْواص([6]). ويقال إنَّ الشَّرَص الغَلْظَ من الأرض. (شرط) الشين والراء والطاء أصلٌ يدلُّ على عَلَمٍ وعلامة، وما قارب ذلك من عَلَم. من ذلك الشَّرَط العَلاَمة. وأشراط الساعة: علاماتُها. ومن ذلك الحديث حين ذكر أشراط الساعة، وهي علاماتها. وسمِّي الشُّرَط لأنّهم جعلوا لأنفسهم عَلامةً يُعرَفون بها. ويقولون: أَشرَطَ فلاَنٌ نفسَه للهَلكة، إِذا جعلَها عَلَمَاً للهلاك. ويقال أَشْرَطَ من إِبله وغنمه، إِذا أعدَّ منها شيئاً للبيع. قال الشاعر:([7]) فأَشْرَطَ فيها نفسَه وهو مُعْصِمٌ *** وألقى بأسبابٍ لـه وتوكُّلا ومن الباب شَرْط الحاجم، وهو معلومٌ، لأنَّ ذلك علامةٌ وأَثَر. ويقال إنَّ أشراطَ السّاعة أوائِلُها. ومن الباب الشّريط، وهو خَيط يُرْبَق به البَهْم. وإِنّما سمِّي بذلك لأنَّها إذا رُبِطَتْ به صار لذلك أَثَر. ومن الباب الشَّرَط، وهو المَسِيل الصَّغير يجيء من قدر عشر أذرع، وسمِّي بذلك لأنَّه أثّر في الأرض كَشَرْط الحاجم. ومن الباب الشَّرَطانِ : نجمانِ يقال إنَّهما قرنا الحَمَل، وهما مَعْلَمانِ مُشْتَهِران. ويقال جملٌ شِرواطٌ، أي ضَخْم. وإِنّما سُمِّيَ شِرواطاً لأنَّه إِذا كان مع إِبل تبيَّن كأنَّه عَلَم. قال حسّانٌ: في نَدَامَى بيضِ الوجوهِ كرامٍ *** نُبِّهُوا بعد هَجْعَةِ الأَشراطِ([8])ففيه أقوال: قال قوم: أراد به الشّرَطينِ والثالثَ بين يديهما، ويكون على هذا قول من سمّى الثلاثة أشراطاً([9]). قال العجاج: * من باكِرِ الأشراطِ أشْرَاطِيُّ([10]) * وقال قوم: أراد بالأشراط الحَرَس. ويقال: الأشراط سِفْلة القوم. قال الشاعر: أشاريط من أَشْراطِ أشراطِ طَيِّئٍ *** وكانَ أبوهُم أَشْرَطاً وابنَ أَشْرَطا([11])ومن ذلك شَرَط المِعْزَى، وهي رُذَالُها، في قول جرير: ترى شَرَطَ المِعْزَى مُهورَ نسائِهمْ *** وفي شَرَط المِعزَى لهُنَّ مُهورُ([12])وقال قوم: اشتقاق الشُّرَط من هذا لأنَّهم رُذَال. وقال آخرون: إِنَّما سُمُّوا شرَطاً لأنَّهم جَعَلوا لأنفسهم علامةً يُعرَفون بها، فأمَّا الشَّرَط التي هي الرُّذَال فإنّ وجهَ القياس فيها أنَّها تُشْرَط، أي تقدّم أبداً للنّوائب قبل الجُبار، فهي كالذي قُلْنَاهُ في قوله: "فأشرط فيها نَفْسَه"، أي جعلها عَلَماً للهلاك. (شرع) الشين والراء والعين أصلٌ واحدٌ، وهو شيءٌ يُفتَح في امتدادٍ يكون فيه. من ذلك الشّريعة، وهي مورد الشَّارِبة الماء. واشتُقّ من ذلك الشِّرْعة في الدِّين، والشَّريعة. قال الله تعالى: ﴿لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجَاً﴾ [المائدة 48]، وقال سبحانه: ﴿ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الأَمْرِ﴾ [الجاثية 18]. وقال الشَّاعر في شريعة الماء: ولمَّا رأتْ أنَّ الشَّرِيعة همُّها *** وأنَّ البياضَ من فرائِصها دامِي([13]) ومن الباب: أشرعت الرُّمَح نحوه إشراعاً. ورَّبما قالوا في هذا شَرَعْت. والإبْل الشُّرُوع: التي شَرَعَت ورَوِيَت. ويُقال أشرعْتُ طريقاً، إِذا أنفذتَه وفتحتَه، وشرعت أيضاً. وحِيتانٌ شُرَّع: تَخفِض رؤوسَها تشرب([14]). وشَرَعْت الإِبلَ، إِذا أمكنتَها من الشّريعة. هذا هو الأصل ثم حُمِل عليه كلُّ شيءٍ يُمدُّ في رفعةٍ وغير رفعة. من ذلك الشِّرَع، وهي الأوتار، واحدتها شِرْعة، والشراع جمع الجمع. قال الشاعر: * كما ازدهرت قَينةٌ بالشِّراع([15]) * ومن ذلك شِرَاع السَّفينة، وهو ممدودٌ في علوٍّ، وشُبّه بذلك عنقُ البعير فقيل شرَعَ البعيرُ عنقَه. وقد مَدَّ شِراعَه إذا رفَعَ عُنقَه. وقيل في التَّفسير في قولـه تعالى: ﴿إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً﴾ [الأعراف 163]: إِنّها الرافعةُ رؤوسَها، ومنه قولهم: رُمْحٌ شُرَاعيٌّ، أي طويل، في قول الهُذَليّ([16]). ومن الفتح الذي ذكرناه أوّلاً روايةُ ابنِ السِّكّيت: شرعت الإهاب، إِذا شقَقتَ ما بين رِجلَيه. (شرف) الشين والراء والفاء أصلٌ يدلُّ على علوٍّ وارتفاع. فالشَّرَف: *العُلُّوّ. والشريف([17]): الرجل العالي. ورجلٌ شريفٌ من قوم أشراف، يقال إِنَّه جمعٌ نادر، كحبيب وأحباب، ويتيم وأيتام. ويقال للذي غَلَبَهُ غيرُه بالشَّرَف مشروف. ويقال استشرفتُ الشّيءَ، إِذا رفعتَ بصرك تنظرُ إليه. ويقال للأنوف الأشراف، الواحدُ شرف. والمَشْرَف([18]): المكان تُشرِف عليه وتعلوه. ومشارف الأرض: أعاليها. والمشرفيّة: منسوبة إلى مَشَارف الشام. ويقال إنَّ الشُّرْفَة: خِيار المال، واشتقاقه من الشُّرْفة التي تُشَرَّفُ بها القصور، والجمع شُرَف. والمُستشرِف من الخيل: العظيم الطَّويل. قال الخليل: سهمٌ شارف: دقيق طويل، وأُذُنٌ شَرْفاءُ: طويلةُ القُوف([19]). ومَنْكِبٌ أشرفُ:عالٍ. فأَمَّا النّاقة الشَّارفُ فهي المُسِنَّة الهَرِمَة من الإِبل، وهذا ممكنٌ أن يكون من العلوّ في السّنّ. وذُكِر عن الخليل أنَّ السَّهْم الشارف من هذا، وهو الذي طال [عهدُهُ] بالصِّيان([20]) فانتكث عَقَبُهُ وريشُهُ. قال أوس: يُقلِّبُ سَهماً راشَهُ بمناكِبٍ *** ظُهَارٍ لُؤامٍ فهو أعجفُ شارفُ([21])ويزعمون أن شُرَيْفَاً أطولُ جَبَلٍ في الأرض. (شرق) الشين والراء والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إضاءةٍ وفتحٍ. من ذلك شَرَقَت الشّمسُ، إذا طلعت. وأشرقت، إذا أضاءت. والشُّرُوق: طُلوعها. ويقولون: لا أفعل ذلك ما ذرَّ شارقٌ، أي طَلَعَ، يُرَاد بذلك طُلُوع الشمس. وأيّام التَّشْريق سمِّيت بذلك لأنَّ لحوم الأضاحِي تُشرَّق فيها للشَّمس. وناسٌ يقولون: سمِّيت بذلك لقولهم: "أشرِقْ ثَبِير، لكيما نُغير". والمَشْرِقَانِ: مَشْرِقَا الصَّيفِ والشِّتاء. والشَّرْق: المَشْرِق. وقال قوم: إنَّ اللحمَ الأحمرَ يُسمَّى شَرْقاً. فإنْ كان صحيحاً فلأنَّه من حُمرته كأنه مُشْرِق. ومن قياس هذا الباب: الشّاةُ الشّرقاء: المشقوقة الأُذُن، وهو من الفَتح الذي وصفناه. ومما شذَّ عن هذا الباب قولهم: شَرِقَ بالماء، إِذا غَصَّ به شَرَقَاً. قال عديّ: لو بِغَيْرِ الماءِ حَلْقِي شَرِقٌ *** كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصارِي([22])(شرك) الشين والراء والكاف أصلانِ، أحدُهما يدلُّ على مقارنَة وخِلاَفِ انفراد، والآخر يدلُّ على امتدادٍ واستقامة. فالأول الشِّرْكة، وهو أن يكون الشيءُ بين اثنين لا ينفردُ به أحدهما. ويقال شاركتُ فلاناً في الشيء، إذا صِرْتَ شريكه. وأشركْتُ فلاناً، إذا جعلتَه شريكاً لك. قال الله جلَّ ثناؤهُ في قِصَّةِ موسى: ﴿وَأَشْرِكْهُ في أَمْرِي﴾ [طه 32]. ويقال في الدُّعاء: اللهم أشرِكْنا في دعاء المؤمنين، أي اجعلنا لهم شركاءَ في ذلك، وشَرِكتُ الرَّجُلَ في الأمرِ أشْرَكُه. وأمّا الأصل الآخر فالشرَك: لَقَم الطّريق، وهو شِرَاكُه أيضاً. وشِرَاك النَّعْل مشبَّه بهذا. ومنه شَرَكُ الصّائِدِ، سمِّي بذلك لامتداده. (شرم) الشين والراء والميم أصلٌ واحدٌ لا يُخْلف، وهو يدلُّ على خَرْقٍ في الشيء ومَزْق. من ذلك قولُهم: تشرّم الشيء، إذا تمزّق. ومنه الحديث: "أَنَّهُ أُتِيَ بِمُصْحَفٍ قد تَشَرَّمتْ حواشيه". ومن الباب الشّرِيم، وهي المرأة المُفْضاة. والشَّرْم: قَطْعٌ من الأرنبة، وقَطْعٌ من ثَفْر النَّاقة([23]). والشَّارم: السهم الذي يَشرِمُ جانبَ الغَرَض. ويقال شَرَم له من ماله، إِذا قَطَع له من ماله قطعةً قليلة. والشَّرْم يقال إِنّه لُجَّة في البحر. وسَمِعت مَن يقول إِن الشَّرْمَ كالخَرْق في جانب البحر، كالمدخَل إلى البحر. وهذا أقيَسُ من القول الأوّل. قال: تَمنّيتُ مِنْ حُبِّي بُثينَة أنّنا *** على رَمَثٍ في الشَّرْمِ ليس لنا وَفْرُ([24])ويقال عُشْب شَرْمٌ، إِذا شُرِمَ أعلاه، أي أُكِل. (شري) الشين والراء والحرف المعتل أصولٌ ثلاثة: أحدها يدلُّ على تعارضٍ من الاثنين في أمرين أخذاً وإِعطاءً مُمَاثَلةً، والآخر نبتٌ، و*الثالث هَيْجٌ في الشيء وعلُوّ. فالأوّل قولهم: شَرَيت الشيء واشتريتُه، إِذا أخذتَه من صاحبه بثَمنه. وربما قالوا: شَريتُ: إِذا بعتَ. قال الله تعالى: ﴿وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ﴾ [يوسف 20]. ومما يدلُّ على المماثلة قولهم: هذا شَرْوَى هذا، أي مِثْلُهُ. وفُلاَنٌ شَروَى فلانٍ. ومنه حديث شريح في قوسٍ كَسَرَها رجلٌ لرجُل فقال شُريح: "شَرواها" أي مثلُها. وأشراء الشيء: نواحيه، الواحد شَرىً، وسمِّي بذلك لأنَّه كالنّاحية الأخرى. والشِّرَى مقصور، يقال شَرَى الشيءَ شِرىً. وأمَّا النَّبْت فالشّرْيُ، يقال إِنّه الحنظل. ويقولون الشَّرْية: النَّخْلة التي تنبُت من النَّواة. قال رُؤبة: * وشرية في قرية * والشَّرَى : موضع كثير الدّغَل والأُسْدِ. قال: أسودُ شَرَى لاقت أُسودَ خفِيَّةٍ *** تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأساوِدِ([25]) والشِّريان من شجر القِسِيّ. والأصل الثالث: قولهم شَرِيَ الرّجلُ شَرَىً، إِذا استُطِيرَ غَضَبَاً، ويقال شَرِيَ البعيرُ في سيرهِ شَرىً، إِذا أسرع. وشَرِي البرقُ، إِذا استطار. قال الشاعر: أصاحِ تَرَى البرقَ لم يغتمضْ *** يموتُ فُواقاً ويَشْرَى فُواقا([26])ويقال استشرى الرجُل، إِذا لجَّ في الأمر. ويقال شَرِي زِمامُ النّاقة يَشْرى شَرىً، إِذا كثُر اضطرابُهُ. ويقولون: "كلُّ مُجْرٍ في الخَلاءِ يَشْرَى"([27]). (شرب) الشين والراء والباء أصلٌ واحد منقاسٌ مطّرد، وهو الشُّرب المعروف، ثمّ يُحمل عليه ما يقاربُه مجازاً وتشبيهاً. تقول: شربت الماءَ أشرَبُهُ شَرْباً، وهو المصدر. والشُّرْب الاسم. والشَّرب: القوم الذين يَشْرَبون. والشِّرب: الحظُّ من الماء. قال الشاعر([28]) في الشَّرْب: فقلتُ للشَّرب في درنا وقد ثَمِلُوا *** شِيمُوا وكيف يَشِيم الشارب الثملُ والشَّرَبَة: ماءٌ يجمع حول النَّخلة يكون منها شُربها، والجمع شَرَبٌ. والمَشْرَبة: الموضع الذي يَشْرب منه النّاس، وفي الحديث: "ملعونٌ من أَحاطَ على مَشْرَبةٍ". والمَشْرَب: الوجه الذي يُشرب منه، ويكون موضعاً ويكون مصدراً. والشَّريب: الذي يُشارِبُكَ. ويقال أَشْرَبتَنِي ما لم أَشْرَبْ، أي ادَّعيتَ عليَّ شُربَه، وهذا مَثَلٌ، وذلك إِذا ادَّعَى عليه ما لم يفعَلْه. وماء شَروبٌ وشَريبٌ، إذا صلَح أن يُشْرَبَ وفيه بعضُ الكراهة. والإشراب: لونٌ قد أُشْرِبَ من لَون، يقال: [فيه([29])] شُرْبَةُ حُمْرةٍ. ويقال أُشْرِبَ فلانٌ حبَّ فلانٍ، إِذا خالطَ قلبه. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿وَأُشْرِبُوا في قُلُوبِهِمُ العِجْلَ﴾ [البقرة 93]، قال المفسرون حُبَّ العِجْل. قال الشيباني: الشَّرْب الفَهْم، يقال شَربَ يَشْرُب شَرْباً، إِذا فَهِم. ويقال اسْمَع ثم اشْرُبْ([30]). والشاربة: القوم يكونون على ضَفّةِ نهر، ولهم ماؤُه. وشارب الإنسان معروف، ويجمع على شواربَ. والشَّوارب أيضاً: عروقٌ مُحدقةٌ بالحُلْقوم. وحمارٌ صَخِب الشَّوارب من هذا، إِذا كان شديدَ النَّهيقِ. والشارب في السيف([31]). وأمّا اشرأبَّ فليس ببعيدٍ أن يكون من هذا القياس كأنّه كالمتهيِّئ للشُّرب، فيمدُّ عنقَه لـه. ثم يقاس على ذلك فيقال اشرأبّ لينظر شُرَأْبِيبَةً. وإنمّا زيدت الهمزةُ فرقاً بين المعنيين. وشَرَبَّةُ: مكان. (شرث) الشين والراء والثاء أصلٌ واحدٌ، وهو الشَّرَث، وهو غِلظ الأصابع والكَفّيْن. (شرج) الشين والراء والجيم أصلٌ منقاس يدُلُّ على اختلاطٍ ومُداخَلة. من ذلك الشَّرَجُ وهي العُرَى، سُمِّيت بذلك لأنّها تتداخل. ويقال شَرَجْتُ اللَّبنَ ، إِذا نضَدْته. ويقال شَرَّجْتُ الشرابَ، إِذا مَزَجْتَه. ويقال: إنَّ الشَّريجة القوسُ يكون عودُها لونَين. ويقال تَشَرَّجَ اللّحمُ باللّحمِ، إِذا تداخَلاَ. هذا هو الأصل. قولهم: أصبَحَ الناسُ في هذا الأمر شَرْجَيْنِ، فيُظَنُّ أنّهم أصبحوا فِرْقَين. وهذا كذا يقال، وهو يرجع إلى المعنى الذي ذكرناه؛ لأنهم إذا اختلفوا اختلَطَ * الرّأيُ والكلامُ وصارت مراجعاتٌ، كما قال زُهير: رَدَّ القِيانُ جِمَالَ الحيِّ فاحتملوا *** إلى الظهيرة أمرٌ بينَهمْ لَبِكُ([32])وأمّا شَرَج الوادي فمنفَسَحُه، والجمع أشراج. (شرح) الشين والراء والحاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الفتح والبيان. من ذلك شرحت الكلام وغيرَهُ شَرْحاً، إِذا بيَّنتَه. واشتقاقهُ من تشريح اللحم. (شرخ) الشين والراء والخاء أصلان: أحدهما رَيْعان الشيء، وذلك يكون في النّتاج في غالب الأمر. والآخَر يدلُّ على تساوٍ في شيئين متقابلين. فالأوّل شَرخ الشّباب: أوّلُه ورَيْعانه. وشَرخُ كلِّ سنةٍ: نِتاجها من أولاد الأنعام. وقد شَرَخَ نابُ البعيرِ، إذا شقَّ البَضْعة وخرج. وقال الشاعر([33]): إنَّ شَرخَ الشَّبابِ والشَّعَرَ الأسـ *** ـودَ ما لم يُعَاصَ كان جُنونا والأصل الآخر: الشَّرْخانِ، يقال لآخِرةِ الرّحْل وواسطتِه شَرخانِ. وَشَرْخَتَا السَّهمِ: زَنَمَتَا فُوقِه([34])، و[هو([35])] موضِعُ الوتر بينهما. (شرد) الشين والراء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو يدلُّ على تنفيرٍ وإِبعاد، وعلى نِفَارٍ وبُعدٍ، في انتشار. وقد يقال للواحد([36]). من ذلك شَرَد البعيرُ شُرودا. وشَرّدْتُ الإبلَ تشريداً أُشرِّدُهَا. ومنه قوله جلَّ ثناؤه:﴿فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ﴾ [الأنفال 57]، يريد نكِّل بهم وسَمِّع. وهو ذلك المعنى، أنَّ المُذْنِب إذا أَذْنَبَ وعُوقِبَ عليه، فقد شُرِّدَ بتلك العقوبة غيرُهُ، لأنَّه يحذرُ مثلَ ما وقع بالمذْنِبِ فَيَشْرُد عن الذَّنْبِ وَينْكُلُ. والله أعلم. --------------ــ ([1]) التكملة من المجمل. وقبلها في الأصل: "شرزت"، صوابه من المجمل. ([2]) ويقال: "شرس" و"أشرس" أيضاً. ([3]) في الأصل:" تهادوا"، صوابه من المجمل واللسان. ([4]) كذا وردت الكلمة بضبطها في الأصل. فإن صحت كانت جمع ربق، بالكسر، وهو الحبل والحلقة يشد بها الغنم الصغار. ([5]) في الأصل:" الصرشصتين"، صوابه في المجمل واللسان. ([6]) ذكرت في القاموس، ولم تذكر في اللسان. ([7]) هو أوس بن حجر. ديوانه 21 واللسان (شرط، عصم). ([8]) ديوان حسان 235 واللسان (شرط). وفي الديوان: "خفقة الأشراط". ([9]) في المجمل: "وعلى ذلك تأويل من يسمي تلك الثلاثة أشراطاً". ([10]) ديوان العجاج 69 واللسان (شرط). ([11]) أنشده في اللسان (شرط). ([12]) ديوان جرير 266 واللسان (شرط). ([13]) البيت لامرئ القيس، وليس في ديوانه، هو في معجم البلدان، في رسم (ضارج) مع قصة تتعلق به. ([14]) في المجمل: "والحيتان الشرع: الرافعة رؤوسها، ويقال بل الخافضة". ([15]) سبقت قطعة منه في (زهر)، وتمام إنشاده في الحواشي. ([16]) هو قول ساعدة بن جُؤَيَّة: أنحى عليها شُرَاعيَّاً فغادرها *** لدى المزاحِفِ تلَّى في نضوخ دمِ ([17]) في الأصل: "والشرف"، صوابه في المجمل. ([18]) ضبطت في اللسان بضم الميم، من أشرف. وضبطت في المجمل بفتحها. ([19]) قوف الأذن، بضم القاف، أعلاها، أو مستدار سمها. وفي الأصل: "الفوق"، تحريف. وفي المجمل: "طويلة" فقط. ([20]) الصيان والصيانة والصون والحفظ بمعنى. وفي الأصل: "بالصبيان"، صوابه في المجمل. وفي اللسان: (11: 74): "بالصيانة". وكلمة "عهده" من المجمل. ([21]) ديوان أوس بن حجر 16 واللسان (شرف). ([22]) اللسان (عصر، شرق)، والحيوان ( 5: 138، 593)، والأغاني (2: 24). ([23]) في الأصل: "من فقر الناقة"، تحريف. وفي المجمل: "قطع الأرنبة وثفر الناقة". ([24]) البيت لأبي صخر الهذلي من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 93، وأمالي القالي (1: 148). ويروى: "على رمث في البحر". ([25]) هو الأشهب بن رميلة، كما في البيان (2: 242)، والكامل 33، 348 والعقد (1: 53)، واللسان (حرد). وانظر الحيوان (4: 245). ([26]) البيت في اللسان (شرى). ([27]) المعروف: "كل مجر في الخلاء يسر". انظر الحيوان (1: 88/ 4: 207). ([28]) هو الأعشى، ديوانه 43، وشرح القصائد العشر للتبريزي 283، وقد سبق في (شيم). ([29]) التكملة من المجمل. وفي اللسان (1: 473): "وفيه شربة من حمرة، أي إشراب". ([30]) في اللسان: "ويقال للبليد: احلب ثم اشرب، أي ابرك ثم افهم. وحلب، إذا برك". ([31]) في اللسان: "الشاربان في السيف أسفل القائم، أنفان طويلان، أحدهما من هذا الجانب والآخر من هذا الجانب". ([32]) ديوان زهير 164 واللسان (لبك). واللبك: المختلط. ([33]) هو حسان بن ثابت. ديوانه 413 واللسان (شرخ)، والحيوان: (3: 108 / 6: 244). ([34]) في الأصل: "وشرختا السهم زينا فوقه". صوابه من المجمل، ونحوه في اللسان. ([35]) التكملة من المجمل. ([36]) كذا وردت هذه الجملة، وأراها مقحمة.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.635 harf- الشركة والمشاركة: خلط الملكين، وقيل: هو أن يوجد شيء لاثنين فصاعدا؛ عينا كان ذلك الشيء، أو معنى، كمشاركة الإنسان والفرس في الحيوانية، ومشاركة فرس وفرس في الكمتة، والدهمة، يقال: شركته، وشاركته، وتشاركوا، واشتركوا، وأشركته في كذا. قال تعالى: ﴿وأشركه في أمري﴾ [طه/32]، وفي الحديث: (اللهم أشركنا في دعاء الصالحين) (جاء بمعناه عند الترمذي: (اللهم ما قصر عنه رأيي، ولم تبلغه نيتي، ولم تبلغه مسألتي من خير
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR509 harfش ر ك
شركتـه فيـه أشركـه وشاركتـه واشتركـوا وتشاركـوا وهـو شريكي وهم شركائي ولي فيه شركة وشرك وأشركه في الأمر.
وأشرك بالله تعالى وهو من أهل الشرك.
وطريق مشترك.
مـا إن يكـاد يخليهم لوجهتهم تخالـج الأمـر إن الأمـر مشترك ورأيت فلاناً مشتركاً إذا كان يحدث نفسه كالموسوس.
ونصب الصائد الشركة والشرك والأشراك.
وشرك النعل وأصلحوا شكر نعالكم.
ومن المجاز: مضوا على شراك واضح.
وقال
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.081 harfالشِّرْكَةُ والشَّرِكة سواء: مخالطة الشريكين. يقال: اشترَكنا بمعنى تَشارَكنا، وقد اشترك الرجلان وتَشارَكا وشارَك أَحدُهما الآخر؛ فأَما قوله:
عَلى كُلِّ نَهْدِ العَصْرَيَيْنِ مُقَلِّصٌ
وجَرْداءَ يَأْبى رَبُّها أَن يُشارَكا
فمعناه أَنه يغزو على فرسه ولا يدفعه إلى غيره، ويُشارَك يعني يشاركه في الغنيمة. والشَّريكُ: المُشارِك. والشِّرْكُ: كالشَّريك؛ قال المُسَيِّب أَو غيره:
شِرْكاً بماء الذَّوْبِ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR535 harf* ش ر ك * جمع * الشَّرِيكِ شُرَكاءُ * و * أشْرَاكٌ * مثل شريف وشرفاء وأشراف والمرأة * شَرِيكةٌ * والنساء * شَرائِكُ * و * شاركَهُ * صار شريكه و * اشْتَركا * في كذا و * تَشاركا * و * شَرِكةُ * في البيع والميراث يشركه مثل علِمه يعلمه * شَرِكَةً * والاسم * الشِّرْكُ * وجمعه * أشْراكٌ * كشبر وأشبار و * الشِّرْكُ * أيضا الكفر وقد * أشْرَك * بالله فهو * مُشْرِكٌ * وقوله تعالى ﴿وأشركه في أمري﴾ أي
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.798 harfالشرك والشركة، بكسرهما وضم الثاني بمعنى واد، وهو مخالطة الشريكين، قال شيخنا: هذه عبارة قلقة قاصرة، والمعروف أن كلا منهما يفتح فكسر، وبكسر أو فتح فسكون، ثلاث لغات حكاها غير واحد من أعلام اللغة، كإسماعيل بن هبة الله على ألفاظ المهذب، وابن سيده في المحكم، وابن القطاع، وشراح الفصيح، وغيرهم، وهذا الضم الذي ذكره في الثاني غير معروف، فتأمل. قلت: الضم في الثاني لغة فاشية في الشام، لا يكاد,ن ينطقون
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.511 harfشَرِكَهُ فِيهِ
1 شَرِكَهُ فِيهِ ذ , aor. شَرَكَ , inf. n. شِرْكَةٌ (S, Mgh, * Msb, K) and شَرِكَةٌ, the former a contraction of the latter, but the more usual, (Msb,) and شِرْكٌ (Mgh, Msb) and شَرِكٌ, the former of these two a contraction of the latter, but the more usual, (Msb,) or شِرْكٌ [q. v. infrà] is a simple subst., (S, K,) [He shared, participated, or partook, with him in it;] he was, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.635 harfشَرِكَ
شَرِكَ A ( n. ac. شِرْك 2 , شِرْكَة 2t )
a. [ acc. & Fī ], Shared, participated, partook with, was sharer, a partner with.... in.
b. ( n. ac. شَرَك 4 ), Had its strap broken ( sandal ).
شَرَّكَ
شَرَّكَ II ,
a. Put a strap &c. to.
b. Had shares, investments.
شَاْرَكَ
شَاْرَكَ III ,
a. see I (a) .
أَشْرَكَ
أَشْرَكَ IV
a. [ acc. & Fī ], Made a sharer, partner in; admitted into.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR63.712 harfشرك
شَرِكَ - يَشْرَكُ - شِرْك - شَرِيْك - شُرَكاء - أَشْرَكَ - يُشْرِكُ - مُشْرِك - مُشْرِكِيْن - شَارَك - يُشَارِكُ
شَرِكَ - يَشْرَكُ + كائنٌ + كائناً + في أمر أو في ملك شيء: جعل له جزءاَ من حق ملك الأمر أو ملك الملك، وذلك على شيء كان يملك كامل هذا الحق عليه
شِرْك: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " شَرِكَ - يَشْرَكُ ": جزء من حق
Sîgalar(62)
- الْمُشْرِكِينَOrtak edenler(الْمُفْعِلِينَ)×24
- يُشْرِكُونَOrtak ederler(يُفْعِلُونَ)×19
- أَشْرَكُواOrtak ettiler(أَفْعَلُوا)×12
- تُشْرِكُونَOrtak edersiniz(تُفْعِلُونَ)×7
- شُرَكَاءَOrtaklar(فُعَلَاءَ)×7
- شُرَكَاءُOrtaklar(فُعَلَاءُ)×6
- يُشْرِكْOrtak eder(يُفْعِلْ)×5
- شُرَكَائِيَOrtaklarım(فُعَلَائِيَ)×4
- لِلْمُشْرِكِينَOrtak edenler için(لِلْمُفْعِلِينَ)×4
- مُشْرِكِينَOrtak edenler(مُفْعِلِينَ)×4
Mücavir kökler168 mücavir (418 toplam)
- حنف
9 ortak ayet · Hanif eğildiği zaman kırılmayan yaş çalıdır
- أله
85 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- دعو
21 ortak ayet · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- علو
13 ortak ayet · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
- زعم
7 ortak ayet · Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan…
- وحد
16 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
- حرم
11 ortak ayet · Hiram keçe demektir
- شيأ
27 ortak ayet · Şey
- إبراهيم
9 ortak ayet · İbrahim
- كون
48 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- ملل
5 ortak ayet · İnanç
- قول
54 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
Geçtiği ayetler(143)
مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ …
Ortak edenlerEhl-i Kitab’dan kafir olanlar da, müşrikler de Rabbınızdan size hiç bir hayır indirilmesini istemezler. Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf ve ihsan sahibidir.
وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
Ortak edenlerYahudi veya Hristiyan olun ki hidayete eresiniz, dediler. De ki: Hayır, biz Hanif olan İbrahim’in dinine uyarız. O, müşriklerden değildi.
… مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ …
Ortak edenlerİman edinceye kadar putperest kadınları nikahlamayın. İman eden bir cariye puta tapan bir kadındano hoşunuza gitse dedaha iyidir. İman edinceye kadar onları puta tapan erkeklerle de nikah ettirmeyin. İman eden bir köle, -hoşunuza gitse deputa tapan erkekten daha iyidir. Onlar sizi cehenneme çağırırlar. Allah ise cennete ve mağfirete çağırır ve öğüt alsınlar diye insanlara ayetlerini açıkça bildirir.
مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
Ortak edenlerİbrahim; ne Yahudi, ne de Hristiyan idi. Fakat o, Allah’ı bir tanıyan, gerçek bir müslüman idi. Ve müşriklerden değildi.
قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
Ortak edenlerDe ki: Allah doğru buyurmuştur. O halde Hanif olarak İbrahim’in dinine uyun. O, müşriklerden değildi.
قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
Ortak edenlerDe ki: Ben Allah’tan başka bir dost mu edinirim? Gökleri ve yeri yoktan var eden O’dur. Ve O yedirir, ama yedirilmez. De ki: Doğrusu ben, müslüman olanların ilki olmakla emrolundum. Sakın müşriklerden olma.
إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ
Ortak edenlerDoğrusu ben, gerçekten yüzümü bir muvahhid olarak gökleri ve yeri yaratana çevirdim ve ben, müşriklerden değilim.
اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ
Ortak edenlerRabbından sana vahyolunana uy. O’ndan başka tanrı yoktur. Müşriklerden yüz çevir.
وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ
Ortak edenlerVe böylece onların ortakları; ortak koşanlardan bir çoğunu helake sürüklemek, dinlerini karmakarışık etmek için; çocuklarını öldürmelerini hoş göstermiştir. Şayet Allah, dilemiş olsaydı; bunu yapamazlardı. Artık sen, onları uydurdukları o yalanları ile başbaşa bırak.
قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
Ortak edenlerDe ki: Şüphesiz Rabbım, beni dosdoğru yola iletti. Hanif olan İbrahim’in dinine. Ve o, müşriklerden olmadı.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شرك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خلط, قسم, حزب |
| Zıt Kök | فرد |
| Çekirdek Özet 1 | İki veya daha çok unsurun tek bir hat, bağ, mülk veya tasarruf alanında birleşerek teklik ve bağımsızlığı ortadan kaldırması, av bağı veya pabuç şeridi gibi bağlayıcı hat |
| Çekirdek Özet 2 | Allah’a ait mutlak egemenlik, yaratma, hüküm koyma ve ibadet alanına başka varlıkları paydaş kılarak tevhid bütünlüğünü parçalama |
| Çekirdek Özet 3 | Yetki, mülkiyet ve ontolojik aidiyetin bölünmesi; meşru sivil alanda adil sözleşme ve ortaklık iken, aşkın ilahi alanda varoluşsal sapma ve en büyük zulüm |
| Kritik Hata Riski | Şirk kavramını yalnızca putlara tapınma gibi ilkel bir tarihsel ritüele indirgeyip, yetki, itaat, hüküm ve sevgi ortaklığını kökün anlam çerçevesi dışında bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شر | Yayılma, ayrılma, yarılma, boylu boyunca uzanma ve açığa çıkma; nitekim شرح yarmak ve açmak, شرع yolu açmak ve suya giden açık yol belirlemek, شرق ışığın yayılması, شري yayılma ve satım akdi köklerinde bu hareket görülür. | ك | Harfin temsil ettiği tutma, bağlama ve kavrama işleviyle, yayılan ve uzanan doğrusal hattı bir şerit, bağ veya hisse haline getirerek iki tarafı birbirine raptetmiş, bölünmüş payları tek bir nesne üzerinde müşterek kılmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Isırma, kesme, parçalama, nesneyi bölümlere veya paylara ayırma işlevi |
| ر | İnsan başı | Baş, yöneliş, öncelik, belirleyici ilke ve hiyerarşik tepe noktası |
| ك | Avuç içi | Kavrama, tutma, içine alma, mülkiyet ve tasarruf altına alma |
| شرك | Paylara ayrılan tasarruf alanının kavranarak bağlanması | Bağımsız olan bir alanın başat otoritesini bölerek, birden çok elin veya unsurun aynı tasarruf alanını kavraması ve birbirine düğümlenmesi hareketini betimler. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Pabuç bağı veya tasması anlamına gelen şirak, avcının hayvanı yakalamak için yere yaydığı uzatılmış tuzak ipleri ve çöl yolunda ayak izlerinin üst üste binmesiyle oluşan belirgin iz hattı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd bin Rebîa divanında av veya miras paylaşımındaki ortakların hisselerini anlatırken bu kökü çoğul olarak kullanmıştır: تَطيرُ عَدائدُ الأشْراكِ شَفْعاً / ووِتْراً، والزَّعامَةُ للغُلامِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hukuki ve idari metinlerde bir mal veya arazide birden fazla kişinin pay sahibi olması durumu ile nalinlerin şeritlerinin onarılması anlamında şerrekte’n-na‘l şeklinde kullanılmıştır. |
Kaynak Lisânü’l-Arab, Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīsü’l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde شرك kökü, özellikle Güney-Batı Sami kolunda ve klasik Arapçada mülkiyet, eylem veya yetkide ortaklık kurma, birbirine bağlanma ve bir nesneyi paydaşlar arasında bölüştürme ekseninde zengin bir semantik çekirdek oluşturur. Erken Batı Sami ve İbranice katmanında doğrudan kök denkliği sınırlı olmakla birlikte, kavramsal açıdan bağlanma, ağ kurma ve tuzak anlamları semantik ağda kendini gösterir. Arapçada kökün sergilediği çift veçhe (fiziksel bağ/şerit ve soyut hisse ortaklığı), kökün ilksel olarak nesneleri birbirine rapteden bir bağlama aracından tasarruf yetkisinin birden fazla özneye paylaştırılmasına doğru evrildiğini belgeler.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lane's Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Şirâk (pabuç bağı) ve şerek (tuzak ipi) somut adlarından fiil türetimi | Fiziksel olarak birleştiren ve bağlayan şeritten, iki veya daha çok kişinin hakta birbirine bağlanmasına geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapça ve Güney Sami lehçelerinde ortaklık ve müşterek mülkiyet | Kuzey-Batı Sami dillerinde tuzak ve bağ anlam alanıyla kesişen tematik paralellikler | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afroasyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīsü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شرك | Anlamlı | Ortaklık, bağ, paydaşlık | İki veya daha çok unsurun tek bir şeyde pay sahibi olması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| شكر | Anlamlı | Nimeti açığa vurma, karşılık verme | Verilen iyiliği itiraf edip dolup taşma, övgüyle mukabele etme | Kur'an'da geçer; ortaklığı reddeden tevhidi şükürle ilişkilidir |
| رشك | Anlamlı | Hafiflik, zarafet, okun tüyleri | Okun arkasına takılan tüy ve bedenin çevik olması | Kur'an'da geçmez |
| ركش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız anlamlı bir kullanımı kayıtlı değildir | Kur'an'da geçmez |
| كشر | Anlamlı | Diş gösterme, sırıtma | Tebessüm ederken veya tehdit amacıyla dişleri açığa çıkarma | Kur'an'da geçmez |
| كرş | Anlamlı | Toplanma, büzülme, mide | İşkembeyi ve dağınık unsurların bir yere yığılıp toplanmasını ifade eder | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شرك | Merkez | Ortaklık ve paydaşlık | Yetki veya mülkte teklik durumunu bozarak birden çok özneye hisse tanıma | Bir şeyin bütününde pay sahibi olma |
| خلط | Komşu | Karışım ve iç içe geçme | Maddi veya manevi unsurların ayırt edilemeyecek şekilde birleşmesi | Birbirine geçme esastır, hisse tayini zorunlu değildir |
| قسم | Komşu | Paylaştırma ve taksim | Bir bütünü parçalara ayırarak taraflara bağımsız paylar verme | Şirkte mülkiyet müşterektir, kısmette ise paylar ayrışır |
| حزب | Komşu | Kümelenme ve taraftarlık | Ortak bir fikir veya menfaat etrafında toplanan kapalı grup | Toplumsal dayanışma ve hizipleşme boyutu öne çıkar |
| فرد | Zıt | Teklik, yalnızlık ve benzersizlik | Herhangi bir ortak, denk veya paydaştan tamamen arınmış olma | Mutlak bağımsızlık ve bölünmez teklik hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شرك | Ortaklık, bağ, paydaşlık | Mülk veya yetkide tekliği ortadan kaldıran katılım | Kesin |
| Latince | Societas, participatio | Paydaşlık, katılma | Hukuki ve toplumsal ortaklığı karşılar, teolojik sapma boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Association, partnership, polytheism | Ortaklık, şirk, çoktanrıcılık | Hukuki ortaklığı ve teolojik çoktanrıcılığı ayrı ayrı karşılar, kökün semantik birliğini tek kelimede veremez | Güçlü |
| Almanca | Teilhabe, Partnerschaft, Götzendienst | Pay alma, ortaklık, putperestlik | Sosyal ve hukuki iştiraki iyi verir, teolojik şirk boyutunu putperestliğe indirgeme riski taşır | Güçlü |
| Fransızca | Association, partage, polythéisme | Birliktelik, paylaşım, şirk | Sözleşmeli iştirak ve paydaşlığı kapsar, ilahi egemenliğin bölünmesi nüansını dolaylı içerir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| شُرَكَاءَ / الْمُشْرِكِينَ | Uluhiyette, rububiyette ve ibadette Allah’a denk tutulan varlıklar | Tevhid mücadelesi ve sahte ilahların yetkisizliğinin açıklandığı bağlamlar (En'âm 6:137, A'râf 7:190) |
| أَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي | Görevde, risalette ve idari sorumlulukta meşru yardımlaşma ve paydaşlık | Hz. Musa'nın Hz. Harun için risalet yüküne ortak kılınması talebi (Tâhâ 20:32) |
| فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ | Miras hukukunda mali paydaşlık ve hak sahipliği | Kelale durumunda anne bir kardeşlerin mirasta eşit hak sahibi olması (Nisâ 4:12) |
| شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ | İnsanlar arası çatışmalı kölelik ve otorite bölünmesi | Çoklu otoritenin insan psikolojisi ve düzen üzerindeki yıkıcı etkisini gösteren temsil (Zümer 39:29) |
| مُشْتَرِكُونَ | Cezada ve akıbette müştereklik | Ahirette zalimlerin ve saptırıcıların azapta eşit şekilde pay sahibi olması (Zuhruf 43:39) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Uluhiyet ve sıfatlar bahsi | Şirkin mahiyeti, zatında, sıfatlarında ve fiillerinde Allah'a denk koşmanın imkansızlığı, büyük ve küçük şirk ayrımı | Tevhidin mutlak zıddı, bağışlanmayan en temel ontolojik inkar |
| Fıkıh | Muamelat ve miras hukuku | Şirket akitleri (inan, müfâvada, vücûh), mülkiyet paydaşlığı, kurban ve mirasta hisse ortaklığının sınırları | Mülkiyetin ve kâr-zarar sorumluluğunun meşru şekilde bölüşülmesi |
| Tefsir | Mekkî ve Medenî ayetlerin mukayesesi | Müşriklerin Allah'ı inkar etmeyip aracı varlıkları şefaatçi ve ortak saymaları gerçeği | Aracılık kurumu yoluyla ilahi yetkilerin gasp edilmesi |
| Hadis | Ahlak ve niyet bahisleri | Riyânın küçük şirk olarak tanımlanması ve ibadete Allah rızası dışında niyet katılması tartışması | Amelin ihlasını bozan gizli ortaklık ve niyet parçalanması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid inancı | Uluhiyette ortak tanıma | İlahlık vasıflarını parçalama | Yaratma, dua ve mutlak itaatte Allah'tan başkasına pay çıkarma sapması | Kesin |
| İlmi | Hakikat araştırması | Çoklu ve çelişkili nedensellik | Sistematik bütünlüğü bozma | Olguları tek ve tutarlı bir kanun yerine birbiriyle çatışan güçlere bağlama yanılgısı | Güçlü |
| Siyasi | Egemenlik ve otorite | Parçalı otorite ve tiranlık | Hukuk düzenini dağıtma | Meşru anayasal sınırları aşarak nihai egemenlikte ilahi buyruğa rakip otorite üretme | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve üretim | Meşru ortaklık ve adil bölüşüm | Sermaye ve emeği birleştirme | Tekelciliği engelleyerek zenginliğin adil sözleşmelerle toplum tabanına yayılması | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümeler teorisinde kesişim kümesi veya çoklu vektör bileşkesi | Birden çok bağımsız girdinin tek bir çıktı uzayında pay sahibi olması; sistem dinamiğinde tekli otoriter kaynak yerine dağıtık düğümlerin bulunması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dağıtık hisseli mülkiyet ve çok merkezli güç ayrımı | Tekil otoritenin veya tekelci sermayenin sözleşmeye dayalı olarak çoklu aktörler arasında rasyonel ve hakkaniyetli dağılımı | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Şirki sadece taştan ve tahtadan yapılmış putlara tapınmaktan ibaret görmek; modern dünyadaki ideolojik, siyasal ve seküler bağlılıkları bu kavramın kapsamı dışında bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da şirk, Allah'ın yaratıcılığını inkar etmekten ziyade, O'nun hükümranlığına, şeriatına, sevgisine ve nihai itaat alanına aracıları ve beşeri otoriteleri ortak kılmaktır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şirkin sadece tarihsel bir kalıntı olduğu zannıyla, çağdaş insanın kendi hevasını, kurumlarını veya yöneticilerini mutlaklaştırmasını görememek ve tevhid bilincini salt bir soyutlamaya indirgemek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ana davası olan tevhidi tanımlayan negatif sınırı çizer; neyin tevhid olduğunu kavramak, neyin şirk olduğunun netleşmesine bağlıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbadetin ve duanın yalnızca Allah'a hasredilmesini emreden ayetlerde, Mekkeli muhatapların itirazlarının ele alındığı bölümlerde ve miras gibi somut paylaşımları düzenleyen ahkam ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müşriklerin ateist olduğu yanılgısını kökten düzeltir; onların Allah'ı kabul eden fakat araya şefaatçiler ve yetki ortakları koyan kimseler olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAyak bağı, pabuç tasması veya av tuzak ipi gibi iki nesneyi birbirine rapteden hat; bir nesne veya mülk üzerinde birden çok tarafın birleşmesi.
- Soyut anlamTek bir otoriteye, kaynağa veya varlığa ait olan alanda başka unsurlara hak, pay, paydaşlık ve belirleyicilik tanıma.
- Sistematik karşılıkMuvahhid bir sistemde tekil egemenliğin meşru kılınması; sosyal ve iktisadi boyutta ise adil sözleşmelerle hakların bölünerek paylaşılması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde tekil ve mutlak egemenlik alanı birim büyüklük olan ile temsil edilir. Sisteme dahil edilen paydaş unsurlar ve bu unsurlara atfedilen yetki ağırlıkları simgeleriyle gösterilmiştir. Eğer yetki paylarının toplamı tekil birimi aşarsa veya bölünürse sistemde tevhidi bütünlüğün kırılması ve ontolojik sapma durumu olan ortaya çıkar.