طير
ط - ي - ر
KÖK- 29 geçiş
- 24 ayet
- 17 sîga
- 12 sözlük
“Tayr” kuş demektir. Kuşun uçmasına “tayr” etmek denir. İnsanın davranış tarzına “tair” denir.”Tetayyur” etmek kötü durumlara düşmek demektir. Türkçe’deki tavır kelimesi Arapça’dan gelmiştir. Tair kuş demektir. Tayr uçmak mastarıdır. Tayr uçan filodur. Allah filoyu filo ile karşılamıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Tayr” kuş demektir. Kuşun uçmasına “tayr” etmek denir. İnsanın davranış tarzına “tair” denir.”Tetayyur” etmek kötü durumlara düşmek demektir. Türkçe’deki tavır kelimesi Arapça’dan gelmiştir. Tair kuş demektir. Tayr uçmak mastarıdır. Tayr uçan filodur. Allah filoyu filo ile karşılamıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.720 harfباب الطاء والراء و و ا ي ء معهما
ط ر و، ط و ر، و ط ر، و ر ط، ط ي ر، ر ي ط، ط ر أ، أ ط ر، ر ط ا مستعملات
طرو:
الطَّراوة: مصدر الشّيء الطريّ طَرِيَ يَطْرَى طَراوةً وطَراءَةً. وقلّما يُستَعمل، لأنّه ليس بحادث. وأَطْرَى فلانٌ فلاناً: مَدَحَهُ باحسن ما يَقْدِر عليه.
والمُطَرّاةُ: ضَرْبٌ من الطِّيب ويقال: عُودٌ مُطَرّى.
والطَّرا: يُكَثَّرُ به العَدَد، يُقال: هم أكْثرُ من الطَّرا والثَّرى. ويقال:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.683 harfالطائِرُ جمعه طَيْرٌ، وجمع الطَيْرُ طُيورٌ وأطْيارٌ.
وقال قطرب: الطَيْرَّ أيضاً قد يقع على الواحد. وأبو عبيدة مثله. وقرئ: "فيكون طَيْراً بإذنِ الله". وطائِر الإنسان: عمله الذي قُلِّده. والطيرُ أيضاً: الاسم من التَطَيُّرِ، ومنه قولهم: "لا طيرَ إلا طيرُ الله" كما يقال: لا أمر إلا أمر الله. وأنشد الأصمعيُّ، قال: وأنشدناه الأحمر:
تَعـلَّـمْ أنَّـه لا طــيرَ إلاعلى مُتَطَيِّرِ وهو الثُـبـورُ
بلى
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR14.122 harfط ر ( وايء )
طرا ، طري ، طرو ، طرأ ، طير ، رطى ، ريط ، ورط ، وطر ، أطر ، أرط ، وطر ، طور .
طرا طرأ : الحرَّاني عن ابن الأعرابيّ : لحمٌ طريٌّ غير مهموز ، وقد طَرُوَ يَطْرُو طَراوة وطراءة .
وقال الليث : طَرِي يَطْري طراوة وطَرَاءَة ، وقلما يُستَعْمل لأنه ليس بحادثٍ .
قال : والمطرَّاةُ ضرب من الطِّيب ، قلت : يقال لِلألُوَّة : مُطَراةٌ إذا طُرِّيتْ بِطيب ، أو عَنْبَر أو غيره .
وقال الليث : الطَّرَى
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.906 harf(باب الطاء والياء وما يثلثهما)
(طيب) الطاء والياء والباء أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على خلافِ الخَبيث. من ذلك الطيِّب: ضدّ الخبيث. يقال سبيّ طِيبَةٌ، أي طيِّبٌ. والاستطابة: الاستنجاء؛ لأنَّ الرجل يطيِّب نفسَه مما عليه من الخُبث بالاستنجاء. ونهى رسول الله * صلى الله عليه وآله أن يَستَطِيب الرَّجُل بيمينه. والأطيبانِ: الأكل والنِّكاح. وطَيْبَة([1]) مدينة الرسول صلى الله عليه وآله. ويقال: هذا طعام
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.836 harf- الطائر: كل ذي جناح يسبح في الهواء، يقال: طار يطير طيرانا، وجمع الطائر: طير (في اللسان: والطير: اسم لجماعة ما يطير، مؤنث، والواحد: طائر، والأنثى: طائرة)، كراكب وركب. قال تعالى: ﴿ولا طائر يطير بجناحيه﴾ [الأنعام/38]، ﴿والطير محشورة﴾ [ص/19]، ﴿والطير صافات﴾ [النور/41]، ﴿وحشر لسليمان جنوده من الجن والإنس والطير﴾ [النمل/17]، ﴿وتفقد الطير﴾ [النمل/20]، وتطير فلان، واطير أصله التفاؤل بالطير ثم يستعمل في
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR985 harfط ي ر
طيّرتُ الحَمامَ وأطرتُه وطيّرتُ العصافيرَ عن الزرع وهي أرض مطارة وقد أطارت أرضنا.
وتطيرت منه واطيرت.
ونهي عن الطيرة.
ومن المجاز: طائر الله لا طائرك.
" وكل إنسان ألزمناه طائره في عنقه " وهو ساكن الطائر ورزق سكون الطائر وخفض الجناح ونفّرت عنه الطير الوقع إذا أغنته.
قال جرير: ومنا الذي أبلي صديّ بن مالك ونفّر طيراً عن جعادة وقعاً من أبلاه الله بلاء حسناً.
وطيورهم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR16.378 harfالطَّيَرانُ: حركةُ ذي الجَناج في الهواء بِجَنَاحِهِ، طارَ الطائرُ يَطِيرُ طَيْراً وطَيراناً وطَيْرورة؛ عن اللحياني وكراع وابن قتيبة، وأَطارَه وطيَّره وطارَ بِه، يُعَدى بالهمزة وبالتضعيف وبحرف الجر. الصحاح: وأَطارَه غيرُه وطيَّره وطايَرَه بمعنى.
والطَّيرُ: معروف اسم لِجَماعةِ ما يَطِيرُ، مؤنث، والواحد طائِرٌ والأُنثى طائرةٌ، وهي قليلة؛ التهذيب: وقَلَّما يقولون طائرة للأُنثى؛ فاَّما قوله أَنشده
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.049 harf* ط ي ر * * الطائرُ * جمعه * طَيْرٌ * كصاحب وصحب وجمع الطير * طُيُورٌ * و * أطْيارٌ * مثل فرخ وفروخ وأفراخ وقال قُطرب وأبو عبيدة * الطَّيْرُ * أيضا قد يقع على الواحد وقُرئ ﴿فيكون طيرا بإذن الله﴾ و * طائِرُ * الإنسان عمله الذي قُلِّده و * الطيْرُ * أيضا الاسم من * التَّطَيُّرِ * ومنه قولهم لا طير إلا طير الله كما يقال لا أمر إلا أمر الله وقال بن السكيت يقال * طائرُ * الله لا طائرك ولا تقل طير
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.475 harfالطيران، محركة: حركة ذي الجناح في الهواء بجناحيه، وفي بعض الأمهات بجناحه، كالطير مثل البيع، من باع يبيع والطيرورة، مثل الصيروة من صار يصير، وهذه عن اللحياني وكراع وابن قتيبة، طار يطير طيرا وطيرانا وطيرورة. وأطاره، وطيره، وطير به وطار به، يعدي بالهمزة وبالتضعيف، وبحرف الجر. في الصحاح: وأطاره غيره وطيره وطايره بمعنى. والطير معروف: اسم لجماعة ما يطير، مؤنث جمع طائر، كصاحب وصحب والأنثى طائرة، وهي
الطيران، محركة: حركة ذي الجناح في الهواء بجناحيه، وفي بعض الأمهات بجناحه، كالطير مثل البيع، من باع يبيع والطيرورة، مثل الصيروة من صار يصير، وهذه عن اللحياني وكراع وابن قتيبة، طار يطير طيرا وطيرانا وطيرورة. وأطاره، وطيره، وطير به وطار به، يعدي بالهمزة وبالتضعيف، وبحرف الجر. في الصحاح: وأطاره غيره وطيره وطايره بمعنى. والطير معروف: اسم لجماعة ما يطير، مؤنث جمع طائر، كصاحب وصحب والأنثى طائرة، وهي قليلة، قاله الأزهري. وقيل: إن الطير أصله مصدر طار، أوصفة، فخفف من طير، كسيد، أو هو جمع حقيقة، وفيه نظر، أواسم جمع، وهو الأصح الأقرب إلى كلامهم، قاله الشيخنا. قلت: ويجوز أن يكون الطائر أيضا اسما للجمع كالجامل والباقر. وقد يقع على الواحد، كذا زعمه قطرب، قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك إلا أن يعني به المصدر وقرئ: فيكون طيرا بإذن الله . وقال ثعلب: الناس كلهم يقولون للواحد طائر، وأبو عبيدة معهم، ثم انفرد فأجاز أن يقال طير للواحد، وج أي جمعه على طيور قال وج أي جمعه على طيور قال الأزهري: وهو ثقة، وجمع الطائر أطيار، وهو أحد ما كسر على ما يكسر عليه مثله، ويجوز أن يكون الطيور جمع طائر كساجد وسجود. وقال الجوهري: الطائر: جمعه طير، مثل صاحب وصحب، وجمع الطير طيور وأطيار، مثل فرخ وأفراخ: ثم قوله: بجناحيه إما للتأكيد، لأنه قد علم أن الطيران لا يكون إلا بالجناحين، وإما أن يكون للتقييد، وذلك لأنهم قد يستعملون الطيران في غير ذي الجناح، كقول العنبري: طاروا إليه زرافات ووحدانا. ومن أبيات الكتاب: وطرت بمنصلي في يعملات. وتطاير الشيء: تفرق وذهب وطار، ومنه حديث عروة حتى تطايرت شئون رأسه أي تفرقت فصارت قطعا، كاستطار وطار، شاهد الأول حديث ابن مسعود فقدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم فقلنا اغتيل أو استطير أي ذهب به بسرعة، كأن الطير حملته أو اغتاله أحد، وشاهد الثاني حديث عائشة رضي الله عنها سمعت من يقول إن الشؤم في الدار والمرأة، فطارت شقة منها في السماء وشقة في الأرض أي كأنها تفرقت وتقطعت قطعا من شدة الغضب. تطاير الشيء: طال، ومنه الحديث خذ ما تطاير من شعرك وفي رواية من شعر رأسك أي طال وتفرق، كطار، يقالك طار الشعر، إذا طال، وكذ السنام، وهو مجاز، وأنشد الصاغاني لأبي النجم: وقد حملن الشحم كل محمل وطار جني السنام الأمـيل.
ويروي وقام. تطاير السحاب في السماء، إا عمها وتفرق في نواحيها وانتشر من المجاز: هو ساكن الطائر، أي وقور لا حركة له حتى كأنه لو وقع عليه طائر لسكن ذلك الطائر، وذلك لأن الإنسان لو وقع عليه طائر فتحرك أدنى حركة لفر ذلك الطائر ولم يسكن، ومنه قول بعض الصحابة إنا كنا مع النبي صلى الله عليه وسلم، وكأن الطير فوق رؤوسنا ، أي كأن الطير وقعت قوق رؤوسنا، فنحن نسكن ولا نتحرك خشية من نفار ذلك الطير. كذا في اللسان. قلت: وكذا قولهم رزق فلان سكون الطائر، وخفض الجناح. وطيورهم سواكن، إذا كانوا قارين، وعكسه: شالت نعامتهم، كذا في الأساس. والطائر: الدماغ، أنشد الفارسي: هم أنشبوا صم القنا في نحورهموبيضا تقيض البيض من حيث طائر عني بالطائر الدماغ، وذلك من حيث قيل له فرخ، قال: ونحن كشفنا عن معاوية التـي هي الأم تغشى كل فرخ منقنق
عني بالفرخ الدماغ، وقد تقدم. من المجاز: الطائر: ما تيمنت به، أو تشاء مت، وأصله في ذي الجناح، وقالوا للشيء يتطير به من الإنسان وغيره: طائر الله لا طائرك. قال ابن الأنباري: معناه فعل الله وحكمه لا فعلك وما تتخوفه. بالرفع والنصب. وجرى له الطائر بأمر كذا. وجاء في الشر، قال الله عز وجل ألا إنما طائرهم عند الله، أي الشؤم الذي يلحقهم هو الذي وعدوا به في الآخرة لا ماينالهم في الدنيا. قال أبو عبيد: الطائر عند العرب: الحظ، وهو الذي تسميه العرب البخت، إنما قيل للحظ من الخير والشر طائر، لقال العرب: جرى له الطائر بكذا من الخير أو الشر، على طريق الفأل والطيرة، على مذهبهم في تسمية الشيء بما كان له سببا. قيل: الطائر: عمل الإنسان الذي قلده خيره وشره. قيل: رزقه، وقيل: شقاوته وسعادته، وبكل منها فسر قوله تعالى وكل إنسان ألزمناه طائره في عنقه . قال أبو منصور: والأصل في هذا كله أن الله تعالى لما خلق آدم علم قبل خلقه ذريته أنه يأمرهم بتوحيده وطاعته، وينهاهم عن معصيته وعلم المطيع منهم والعاصي الظالم لنفسه، فكتب ما عمله منهم أجمعين وقضى بسعادة من علمه مطيعا، وشقاوة من علمه عاصيا، فصار لكل من علمه ما هو صائر إليه عند حسابه، فذلك قوله عزوجل وكل إنسان ألزمناه طائره في عنقه . والطيرة، بكسر ففتح، والطيرة بسكون الياء، لغة في الذي قبله والطورة، مثل الأول، عن ابن دريد، وهو في بعض اللغات، كذا نقله الصاغاني: ما يتشاءم به من الفأل الرديء ، وفي الحديث أنه كان يحب الفأل ويكره الطيرة وفي آخر ثلاثة لا يسلم منها أحد: الطيرة والحسد والظن، قيل: فما تصنع? قال: إذا تطيرت فامض وإذا حسدت فلا تبغ، وإذا ظننت فلا تصحح . وقد تطير به ومنه، وفي الصحاح: تطيرت من الشيء وبالشيء، والاسم منه الطيرة، مثال العنبة وقد تسكن الياء، انتهى. وقيل: اطير، معنهاه: تشاءم، وأصله تطير. وقيل للشؤم: طائر، وطير، وطيرة، لأن العرب كان من شأنها عيافة الطير وزجرها، والتطير ببارحها، ونعيق غرابها، وأخذها ذات اليسار إذا أثاروها، فسموا الشؤم طيرا وطائرا وطيرة، لتشاؤمهم بها، ثم أعلم الله عز وجل على لسان رسوله صل الله عليه وسلم أن طيرتهم بها باطلة، وقال لاعدوي ولاطيرة ولا هامة. وكان النبي صلى الله عليه وسلم يتفاءل ولا يتطير، وأصل الفأل الكلمة الحسنة يسمعها عليل، فيتأول منها ما يدل على برئه، كأن سمع مناديا نادى رجلا اسمه سالم وهو عليل، فأوهمه سلامته من علته، وكذلك المضل يسمع رجلا يقول: يا واجد، فيجد ضالته، والطيرة مضادة للفأل، وكانت العرب فأثبت النبي صلى الله عليه وسلم الفأل واستحسنه، وأبطل الطيرة ونهى عنها. وقال ابن الأثير: هو مصدر. تطير طيرة، وتخير خيرة، لم يجئ من المصادر هكذا غيرهما، قال: أصله فيما يقال التطير بالسوانح والبوارح من الظباء والطير وغيرهما، وكان ذلك يصدهم عن مقاصدهم، فنفاه الشرع وأبطله، ونهى عنه، وأخبر أنه ليس له تأثير في جلب نفع، ولا دفع ضرر. وأرض مطارة، بالفتح: كثيرة الطير، وأطارت أرضنا. وبئر مطارة: واسعة الفم قال الشاعر.
كأن حفيفها إذ بـركـوهـا هوى الريح في حفر مطار.
يقال: هو طيور فيور، أي حديد سريع الفيئة. من المجاز: يقال: فرس مطار، وطيار، أي حديد الفؤاد ماض، كاد أن يستطار من شدة عدوه. والمستطير: الساطع المنتشر. يقال: صبح مستطير، أي ساطع منتشر. واستطار الغبار، إذا انتشر في الهواء، وغبار مستطير: منتشر، وفي حديث بني قريظة: وهان على سراة بني لؤي حريق بالبويرة مستطير. أي منتشر متفرق، كأنه طار في نواحيها. المستطير: الهائج من الكلاب ومن الإبل، يقال: أجعلت الكلبة. واستطارت، إذا أرادت الفحل، وخالفه الليث، فقال: يقال للفحل من الإبل: هائج، وللكلب مستطير. من المجاز: استطار الفجر وغيره، إذا انتشر في الأفق ضوءه فهو مستطير، وهو الصبح الصادق البين الذي يحرم على الصائم الأكل والشرب والجماع، وبه تحل صلاة الفجر، وهو الخيط الأبيض، وأما المستطيل، بلام، فهو المستدق الذي يشبه بذنب السرحان، وهو الخيط الأسود، ولا يحرم على الصائم شيئا. من المجاز: استطار السوق هكذا في النسخ، والصواب الشق، أي واستطار الشق، وعبر في الأساس بالصدع، أي في الحائط: ارتفع وظهر. استطار الحائط: انصدع من أوله إلى آخره، وهو مجاز. استطار السيف: سله وانتزعه من غمده مسرعا، قال رؤبة: إذا استطيرت من جفون الأغماد فقأن بالصقع يرابيع الـصـاد ويروى إذا استعيرت. استطارت الكلبة وأجعلت: أرادت الفحل، وقد تقدم قريبا. واستطير الشيء: طير، قال الراجز: إذا الغبار المستطار انعقا. استطير فلان يستطار استطارة، إذا عر، قال عنترة يخاطب عمارة بن زياد: متى ماتلقني فردين ترجف روانف أليتيك وتستطـارا استطير الفرس استطارة، إذا أسرع في الجري، هكذا في النسخ، والذي في اللسان والتكملة: أسرع الجري، فهو مستطار، وقول عدي كأن ريقه شـؤبـوب غـادية لما تقفى رقيب النقع مسطارا. أراد مستطارا، فحذف التاء، كما قالوا اسطعت واستطعت، وروى مصطارا بالصاد. والمطير، كمعظم: العود، قاله ابن جني، وأنشد ثعلب للعجير السلولي، أو للعديل بن الفرخ: إذا ما مشت نادى بما في ثيابها ذكي الشذى والمندلي المطير.
فإذا كان كذلك كان المطير بدلا من المندلي، لأن المندلي العود الهندي أيضا، وقيل المطير ضرب من صنعته، قاله أبو حنفة. المطير: هو المطري منه مقلوب، قال ابن سيده: ولا يعجبني قال ثعلب: هو المشقوق المكسور منه، وبع فسر البيت السابق. المطير وفي التكملة: المطيرة: ضرب من البرود والانطيار: الانشقاق والانصداع وفي المثل: يقال للرجل: طار طائره، وثار ثائره، وفارفائره إذا غضب. والمطيرة، كمدينة: د، قرب سر من رأى. وطيرة بالكسر: ة، بدمشق، منها الحسن بن علي الطيري، روى عن أبي الجهم أحمد بن طلاب المشغراني، كذا في التبصير، وعنه محمد بن حمزة التميمي الثقفي طير، بلا هاء: ع، كانت فيه وقعة. وطيري، كضيزي:ة، بأصفهان، وهو طيراني، على غير قياس، منها: أبو بكر محمد بن عبيد الله الأنصاري، والخطيب أبو محمد عبد الله بن محمد الماسح الأصبهاني، تلا عليه الهذلي ومحمد بن عبد الله شيخ لإسماعيل التميمي، وعبد العزيز ابن أحمد، وأبو محمد أحمد بن محمد بن علي، الطيرانيون المحدثون. وأطار المال وطيره بين القوم: قسمه، فطار لكل منهم سهمه، أي صار له، وخرج له به سهمه، ومنه قول لبيد يذكر ميراث أخيه بين ورثته، وحيازة كل ذي سهم منه سهمه: تطير عدائد الأشتراك شفعا ووترا والزعامة للغـلام. والأشتراك: الأنصباء. وفي حديث علي رضي الله عنه: فأطرت الحلة بين نسائي ، أي فرقتها بينهن وقسمتها فيهن، قال ابن الأثير: وقيل: الهمزة أصليه، وقد تقدم. والطائر: فرس قتادة بن جرير. ابن إساف السدوسي. والطيار: فرس أبي ريسان الخولاني، ثم الشهابي، وله يقول: لقـد فـضـل الـــطـــيار فـــي الـــخـــيل أنـــه يكـــر إذا خـــاســـت خـــيول ويحـــمــــــل ويمضي على المران والعضب مقدماويحمي ويحميه الشهابي من عل. كذا قرأت في كتاب ابن الكلبي. وطير الفحل الإبل: ألقحها كلها، وقيل: إنما ذلك إذا أعجلت اللقح، وقد طيرت هي لقحا ولقاحا كذلك، إذا عجلت باللقاح وأنشد: طيرها تعلق الإلقاح. في الهيج قبل كلب الرياح. من المجاز فيه طيرة، بفتح فسكون، وطيرورة، مثل صيرورة، أي خفة وطيش، قال الكميت: وحلمك عـز إذا مـا حـلـم ت وطيرتك الصاب والحنظل
ومنه قولهم: ازجر أحناء طيرك، أي جوانب خفتك وطيشك، في صفة الصحابة رضوان الله عليهم: كأن على رؤوسهم الطير أي ساكنون هيبة ، وصفهم بالسكون والوقار، وأنهم لم يكن فيهم خفة وطيش، ويقال للقوم إذا كانوا هادئين ساكنين: كأنما على رؤوسهم الطير، وأصله أن الطير لا يقع إلا على شيء ساكن من الموات، فضرب مثلا للإنسان ووقاره وسكونه. وقال الجوهري: أصله أن الغراب يقع على رأس البعير، فيلقط منه الحلمة والحمنانة، أي القراد، فلا يتحرك البعير، أي لا يحرك رأسه لئلا ينفر عنه الغراب. ومما يستدرك عليه: الرؤيا على رجل طار مالم تعبر كما في الحديث، أي لا يستقر تأويلها حتى تعبر، يريد أنها سريعة السقوط إذا عبرت. ومطعم طير السماء: لقب شيبة الحمد، نحر مائة بعير فرقها على رؤوس الجبال، فأكلتها الطير. ومن أمثالهم في الخصب وكثرة الخير، قولهم: هم في شيء لا يطير غرابه . ويقال أطير الغراب، فهو مطار قال النابغة: ولرهط حراب وقـد سـورة في المجد ليس غرابها بمطار والطير: الاسم من التطير، ومنه قولهم: لا طير إلا طير الله، كما يقال: لا أمر إلا أمر الله، وأنشد الأصمعي، قال: أنشدناه الأحمر: تعـلـم أنـه لا طــير إلا على متطير وهو الثبـور. بلى شيء يوافق بعض شيء أحايينا وباطـلـه كـثـير والطير: الحظ، وطار لنا: حصل نصيبنا منه. والطير: الشؤم. وفي الحديث: إياك وطيرات الشباب، أي زلاتهم، جمع طيرة. وغبار طيار: منتشر. واستطار البلي في الثوب، والصدع في الزجاجة: تبين في أجزائهما. واستطارت الزجاجة: تبين فيها الانصداع من أولها إلى آخرها. واستطار الشر: انتشر. واستطار البرق: انتشر في أفق السماء. وطارت الإبل بآذانها، وفي التكملة: بأذنابها، إذا لقحت. وطاروا سراعا: ذهبوا. ومطار، ومطار بالضم والفتح: موضعان، واختار ابن حمزة ضم الميم، وهكذا أنشد: حتى إذا كان على مطار. والروايتان صحيحتان، وسيذكر في مطر. وقال أبو حنيفة: مطار: واد مابين السراة والطائف. والمسطار من الخمر: أصله مستطار، في قول بعضهم، وأنشد ابن الأعرابي: طيري بمخراق أشم كأنـه سليم رماح لم تنله الزعانف فسره فقال :طيري، أي اعلقي به. وذو المطارة، جبل. وفي الحديث: رجل ممسك بعنان فرسه في سبيل الله يطير على متنه . أي يجريه في الجهاد، فاستعار له الطيران. وفي حديث وابصة: فلما قتل عثمان طار قلبي مطاره أي مال إلى جهة يهواها، وتعلق بها. والمطار: موضع الطيران. وإذا دعيت الشاة قيل: طير طير، وهذه عن الصاغاني. والطيار: لقب جعفر بن أبي طالب. والطيار بن الذيال: في نسب نبيشة الهذلي الصحابي. وأبو الفرج محمد بن محمد بن أحمد بن الطيري القصيري الضرير، سمع ابن البطر، وتوفي في الأربعين وخمسمائة. وإسماعيل بن الطير المقري بحلب، قرأ عليه الهذلي. والطائر: ماء لكعب بن كلاب.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR18.238 harfطَارَ
1 طَارَ ذ , aor. يَطِيرُ, (S, Msb,) inf. n. طَيَرَانٌ (S, A, Msb, K) and طَيْرُورَةٌ (Lh, S, K, &c.) and طَيْرٌ, (K,) He (a winged creature) moved in the air by means of his wings; flew; (A, K;) moved in the air as a beast does upon the ground. (Msb.) ― -b2- It is also said of other things than those which have wings; as in the saying of El- 'Amberee (Kureyt Ibn-Uneyf, Ham p. 3):
طَارُوا
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.633 harfطَارَ
طَارَ ( y ) I ( n. ac. طَيْر 1 , طَيَرَاْن 36 , طَيْرُوْرَة ),
a. Flew; flew away.
b. [ Bi ], Brought quickly, flew, hurried with.
c. [ Ila ], Flew, rushed towards.
d. Became angry.
طَيَّرَ
طَيَّرَ II
a. [ acc. or Bi ], Made to fly, let fly; scared; scattered.
طَاْيَرَ
طَاْيَرَ III
a. [ acc. ], see II .
أَطْيَرَ
أَطْيَرَ IV
a. [ acc. ], see II .
تَطَيَّرَ
تَطَيَّرَ V
a.
Sîgalar(17)
- الطَّيْرِKuş+1 anlam(الْفَعْلِ)×6
- الطَّيْرُKuşlar(الْفَعْلُ)×3
- طَيْرًاKuş+1 anlam(فَعْلًا)×3
- وَالطَّيْرَVe kuşlar(وَالْفَعْلَ)×3
- طَائِرُكُمْUğursuzluğunuz(فَاعِلُكُمْ)×2
- اطَّيَّرْنَاUğursuzluğa uğradık(تَفَعَّلْنَا)×1
- الطَّيْرَKuşlar(الْفَعْلَ)×1
- تَطَيَّرْنَاUğursuzluğa uğradık(تَفَعَّلْنَا)×1
- طَائِرٍKuş(فَاعِلٍ)×1
- طَائِرَهُOnun uğursuzluğu(فَاعِلَهُ)×1
Mücavir kökler58 mücavir (177 toplam)
- برص
2 ortak ayet · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
- كمه
2 ortak ayet · Kataraktlı
- داود
3 ortak ayet · Davut
- سليمان
3 ortak ayet · Süleyman
- مع
6 ortak ayet · Beraber
- هيأ
2 ortak ayet · Biçim gibi
- خمر
2 ortak ayet · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
- جبل
3 ortak ayet · Dağ anlamındadır
- حشر
3 ortak ayet · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
- سجن
2 ortak ayet · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir
- صفف
2 ortak ayet · “Soffa”, odalar arası oturma yeridir
- طين
2 ortak ayet · Döllenmiş yumurta
Geçtiği ayetler(24)
… بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ …
KuşlarHani İbrahim: Rabbım, ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster, deyince. İnanmıyor musun? demişti. O da: Hayır öyle değil, ama kalbim iyice mutmain olsun, demişti. Öyleyse dört çeşit kuş al; onları kendine alıştır, sonra her dağ başına onlardan birer parça koy. Sonra onları, çağır, koşarak sana gelirler. Ve bil ki şüphesiz Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.
… مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ …
KuşO’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.
… وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ …
KuşHani Allah; Ey Meryem oğlu İsa; senin ve ananın üzerindeki nimetimi hatırla, demişti. Hani seni, Ruh’ül-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikte iken de, yetişkin iken de insanlar la konuşuyordun. Hani sana; kitabı, hikmeti Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Hani sen; Benim iznimle çamurdan kuş gibi bir şey yapıyordun da içine üflüyordun ve Benim iznimle kuş oluyordu. Hani sen; anadan doğma körü ve abraşı Benim iznimle iyi ediyordun. Hani; ölüleri Benim iznimle diriltiyordun. Ve hani, İsrailoğullarını senden çekmiştim, kendilerine apaçık ayetler getirdiğin zaman içlerinden küfredenler; bu apaçık bir büyüdür, demişti.
أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
KuşlarGöğün boşluğunda; Allah’ın buyruğuna boyun eğerek uçan kuşlara bakmıyorlar mı? Onları Allah’tan başka kimse tutmaz. İnanan bir kavim için muhakkak ki bunda ayetler vardır.
وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُدَ وَقَالَ يَاأَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ
KuşSüleyman da Davud’a varis oldu ve dedi ki: Ey insanlar; bize, kuş dili öğretildi. Ve bize, her şeyden bolca verildi. Doğrusu bu; apaçık bir lutuftur.
أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمَنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ
KuşlarOnlar; üzerlerinde kanat çırpan sıra sıra kuşları görmezler mi? Onları Rahman’dan başkası tutmuyor. Muhakkak ki O; her şeyi görendir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طير |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi ya olan kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سبح, سفر, جري, سير |
| Zıt Kök | قرر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismin havadaki hafifliği, kanat çırparak yükselmesi ve hızla intikal etmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Kuş cinsinin tabiattaki hareketi, kader ve amelin boyna dolanması, olayları uğursuzluğa yorma psikolojisi ve şerrin yayılması |
| Çekirdek Özet 3 | Maddi zeminden kopup bağımsızlaşma, yayılma kabiliyeti ve amelin failinden ayrılamaz bir kader bağına dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki zihinsel ve ahlaki kullanımlarını yalnızca 'kuş' biyolojisine indirgemek veya 'tâir' kelimesini falcılık bağlamında soyut bir tesadüf sayıp amelin insanın kendi boynuna bağlanan sorumluluğu olduğu gerçeğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طي | Katlama, bükme, bir yüzeyden ayrılma, yumuşak bir kıvrımla yükselme veya toparlanma; aynı çekirdeği paylaşan طيب kökünde lezzet ve hoşluğun genze yayılarak yükselmesi, طين kökünde ise suyla yoğrulup kıvrılabilen yapışkan toprak kastedilir. | ر | Çekirdeğin kıvrılma ve toparlanma hareketine süreklilik, akışkan bir tekrarlama ve yukarı doğru yayılma dinamiği eklenerek havalanma, kanat çırpma ve havada hızla dağılma eylemine dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Havayı veya rüzgârı kanatların altına alıp toplayarak yükselmeyi sağlayan sarmal mekaniği temsil eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Vücuttan iki yana açılarak havayı döven kanat uzantısını, aktif çabayı ve hareket kabiliyetini gösterir. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Hareketin yukarıya, baş hizasının da fevkine, göğe doğru yönelmesini ve yüksekliği ifade eder. |
| طير | Havanın kanat altına alınarak bedenin yukarıya doğru sevk edilmesi | Cismin yerden kopup havada süzülmesi, kanatların itişiyle irtifa kazanması ve hızla menziline doğru akması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir varlığın ağırlığını hafifleterek havada kanat çırpması, yerden kopup yükselmesi ve gök boşluğunda hızla yol almasıdır; ayrıca bir kuyunun ağzının son derece geniş olması veya saçın dağılıp uzaması durumuna da مطارة denilmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye Arapları sefere çıkacakları vakit kuşların uçuş yönüne bakarak kehanette bulunur (iyilik veya uğursuzluk çıkarır), buna زجر الطير derlerdi; şair el-A'şâ veya çağdaşları kuşların sağdan sola (bârih) veya soldan sağa (sânih) uçuşunu birer talih işareti olarak beyitlerinde anmışlardır. Pakette geçen şahitte ise savaş atının hızını uçmaya benzeterek: فَطِرْنَا إليهم بالقنابل والقَنَا denilmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde kök, hem kuşların havada intikali hem de ani ve dehşetli haberlerin topluluk arasında bir anda yayılması (تطاير الخبر) ve sabah aydınlığının ufukta yarılıp dağılması (استطار الفجر) anlamlarında kullanılmıştır. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde طير kökü, Batı Sami ve Güney Sami sahasında düzenli bir fonetik ve semantik süreklilik gösterir. İbranicede kökün doğrudan karşılığı bulunmamakla birlikte, kök Arapçanın özgün fonetik yapısı içinde /t/ - /y/ - /r/ dizilişiyle kuş, uçma ve havada süzülme semantiğini taşır; Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde /t-y-r/ benzeri yapılar kuş ve uçuş eylemleriyle ilintilendirilir. Aramice ve Süryanicede uçma fiili için genellikle farklı kökler (örneğin فر veya فرح) öne çıksa da Arapçada kök, hem biyolojik bir uçucu sınıfını hem de bu varlıkların hareketinden türetilen kehanet (tetayyur / kuş uçurarak fal bakma) pratiklerini adlandıran merkezi bir kültürel terime dönüşmüştür. Kökün en derin semantik çekirdeği hafiflik, havalanma ve hızla yayılmadır; Arapça bu çekirdeği hem amelin manevi sorumluluğunu (insanın boynuna asılan tâir) hem de felaketin her tarafı kuşatıcı biçimde yayılmasını (müstetîr) ifade edecek şekilde genişletmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Havada hafifleme ve hızla yükselme | Kökten türeyen tüm kelimeler cismin yerçekiminden kurtulup havada yayılması, kuş cinsinin uçması ve bilahare haberin veya şerrin çevreye saçılması fikri etrafında gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arap yarımadası ortak vokabüleri | İbrani ve Arami kollarında uçma eylemi için başka kökler yaygınken, Arapça ve komşu Güney Sami lehçelerinde kök kuş ve uçuş kavramının birincil taşıyıcısı olmuştur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer dallarında bu üçlü ses dizilimiyle doğrudan doğrulanmış soydaş bir kök gösterilememektedir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طير | Anlamlı | Uçmak, kuş, hafifleyip yayılmak | Kuşun kanat çırparak havada yükselmesi, hız ve dağılma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| طري | Anlamlı | Taze, yumuşak ve nemli olmak | Kuruluktan uzak, yeni ve körpe olma hali | Kur'an'da geçer (lahmen tariyyâ) |
| يطر | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde müstamel bir kök olarak kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| يرط | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde müstamel bir kök olarak kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| رطي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde müstamel bir kök olarak kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| ريط | Anlamlı | Tek parça yumuşak kumaş, çarşaf | Ek yeri olmayan ince ve yumuşak örtü (rîta) | Kitābü’l-ʿAyn'da müstameldir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طير | Merkez | Havada uçma, hafiflik ve hızla intikal | Bedenin ağırlığını kanatlarla yenip gökte yol alması | Hem kanatlı canlıyı hem de hızla çevreye saçılan fiilleri kapsar |
| سبح | Komşu | Boşlukta veya akışkan ortamda süzülme | Ortamda batmadan pürüzsüzce kayıp gitmeyi vurgular; kanat çırpma zorunluluğu yoktur | Gök cisimlerinin veya suda yüzenlerin engelsiz akışıdır |
| سفر | Komşu | Mesafe katetme, açığa çıkma | Yeryüzünde geniş bir alanı aşma ve perdeyi aralama eylemidir | Uçmaktan ziyade örtüyü kaldırma ve yatay yolculuktur |
| جري | Komşu | Bir mecrada hızla akıp gitme | Belirli bir yatak veya güzergâh boyunca kesintisiz ilerleyiştir | Akışkanlık ve doğrusal hız esastır |
| سير | Komşu | Karada hareket etme, yürüme | Yeryüzü sathında adımlarla veya bineklerle yol alma eylemidir | Yatay ve zeminle temas halinde bir harekettir |
| قرر | Zıt | Sabit durma, yerleşme, sükûnet bulma | Hareketin durması, bir mekânda ağırlıkla karar kılınmasıdır | Uçmanın ve havada dağılmanın tam karşıtı olan hareketsizliktir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طير | Uçmak, kuş, dağılmak, uğursuzluk saymak | Fiziksel uçuş eylemini, kanatlı canlıları ve mecazen amelin boyna takılmasını kapsar | Kesin |
| Latince | volare, avis, omen | Uçmak, kuş, kehanet/alamet | volare yalnızca uçma fiilini, avis kuşu karşılar; omen ise kuş uçuşundan çıkarılan kehaneti karşılayıp kökün fal boyutuna denk düşer | Güçlü |
| İngilizce | to fly, bird, omen, disperse | Uçmak, kuş, alamet, yayılmak | fly fiziki hareketi, bird biyolojik türü, omen ise tetayyur boyutunu karşılar; tek bir kelime amelin kader bağı oluşunu kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | fliegen, Vogel, Vorzeichen | Uçmak, kuş, uğursuzluk/alamet | fliegen ve Vogel fiziksel katmanı, Vorzeichen ise kadim kuş kehanetlerini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | voler, oiseau, présage | Uçmak, kuş, kehanet/önsezi | voler uçmayı, présage ise Arapların kuş hareketlerinden çıkardıkları uğursuzluk veya fal inancını ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الطَّيْر / طَيْرًا | Biyolojik kuş cinsi ve kanatlı varlıklar | Tabiat ayetlerinde, Hz. İbrahim'in kuşları çağırmasında, Hz. İsa'nın çamurdan kuş biçimi yapmasında ve teshir bağlamında; Bakara 2:260, Âl-i İmrân 3:49, Mâide 5:110, Enbiyâ 21:79, Nûr 24:41, Mülk 67:19. |
| طَائِر / طَائِرَهُ | İnsanın kendi ameli, kaderi ve ayrılmaz sorumluluğu | Bireysel ahlaki sorumluluğun ve amel defterinin kıyamet günü insanın kendi boynuna bağlanması bağlamında; İsrâ 17:13. |
| تَطَيَّرْنَا / اطَّيَّرْنَا / طَائِرُكُمْ | Uğursuzluğa yorma, suçu başkasına atma (tetayyur) | Müşriklerin ve inkârcıların peygamberleri başlarına gelen musibetlerin sebebi ve uğursuzluk kaynağı saymaları bağlamında; A'râf 7:131, Neml 27:47, Yâsîn 36:18-19. |
| مُسْتَطِيرًا | Geniş alana yayılan, kuşatıcı ve dehşetli | Kıyamet gününün azabının ve dehşetinin her tarafı sarması bağlamında; İnsân 76:7. |
| طَيْرٍ مَّأْكُولٍ (Fil suresi bağlamı: طَيْرًا أَبَابِيلَ) | Sürü halinde uçan hava unsurları / hücum birlikleri | İlahi cezanın semadan organize ve gruplar halinde intikali bağlamında; Fîl 105:3. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kader, irade ve tevhid bahsi | Tetayyurun (uğursuzluk saymanın) şirke varan bir inanç sapması olması; musibetin ve hayrın yalnızca Allah'ın takdiriyle gerçekleştiği ve insanın kendi amelinden mesul olduğu tezi. | Anlam, putperest talih inancından mutlak ilahi kudrete ve bireysel iradeye yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Avlanma, yiyecekler ve kehanet yasağı | Kuş avının hükümleri, eti yenen ve yenmeyen kanatlılar; ayrıca kuş uçurarak fala bakmanın (ıyâfe ve zecr) haram kılınması. | Anlam, biyolojik hükümler ile bâtıl kehanet yöntemlerinin hukuken menedilmesi üzerine daralır. |
| Tefsir | İsrâ 17:13 ve kıssalardaki tetayyur sahneleri | 'Tâir' kelimesinin Cahiliye'deki talih kuşundan 'insanın ameli' manasına nasıl dönüştürüldüğü ve elçilere yöneltilen uğursuzluk suçlamalarının tahlili. | Kökün ahlaki sorumluluk ve peygamberlerin tevhid mücadelesi ekseninde tefsiri. |
| Hadis | Bâtıl inançların reddi | Hadislerde geçen لا طِيَرَةَ (Uğursuzluk yoktur) ilkesi gereğince, kuşların hareketine göre amel etmenin şirk sayılması ve yerine tefe'ülün konması. | Anlam, psikolojik vehimlerin temizlenmesi ve tevekkül bilincinin inşası yönünde yoğunlaşır. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kader inancı | Amelin sorumluluğu ve vehimden arınma | İnsanın fiillerini bâtıl tesadüflere değil kendi iradesine ve ilahi adalete bağlamak | Kişinin kaderini dışsal bir kuşun uçuşuna değil, kendi boynuna asılan ameline bağlayarak şirk kalıntılarını yıkar. | Kesin |
| İlmi | Aerodinamik ve zoolojik nizam | Göksel teshir ve hava hareket mekaniği | Yerçekimine karşı aerodinamik dengenin ve ekolojik tesbihin kavranması | Kuşların havada tutulmasını ilahi yasaların (sünnetullah) fiziksel bir tecellisi olarak akla sunar. | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal krizler ve günah keçisi psikolojisi | Krizlerin sorumluluğunu hakikate yükleme refleksini kırma | İktidarların veya halkların kendi ahlaki çöküşlerini elçilere fatura etmesini engellemek | Toplumların uğradığı hezimetleri dışsal 'uğursuzluklara' değil, kendi adaletsizliklerine bağlamasını sağlar. | Güçlü |
| İktisadi | Risk yönetimi ve piyasa rasyonalitesi | Bâtıl vehimlerle ticaretten ve üretimden çekilmeyi önleme | İktisadi teşebbüsü kuruntulardan arındırıp rasyonel çabaya dayandırmak | Cahiliye tüccarının kuşun yönüne bakarak ticareti durdurması gibi irrasyonel krizleri reddeder. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Aerodinamik kaldırma kuvveti ve difüzyon (yayılma dinamiği) | Fizikte bir akışkan içinde hareket eden cismin kaldırma kuvvetiyle (lift) yerçekimini yenmesi; ayrıca parçacıkların bir merkezden dışarıya doğru hızla dağılması (müstetîr kavramındaki difüzyon). | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yansıtma mekanizması (psikoloji) ve günah keçisi üretimi (sosyoloji) | Bireyin veya kitlelerin kendi ahlaki ve yapısal başarısızlıklarının suçunu dışsal bir nesneye, azınlığa veya öndere yükleyerek (tetayyur) vicdani rahatlama arayışı. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca biyolojik bir hayvan türü olan kanatlı kuşlarla sınırlamak; teolojik ve ahlaki bağlamlardaki 'tâir' ve 'tetayyur' kavramlarını modern meallerde sadece soyut bir 'uğursuzluk' kelimesine hapsedip arka planındaki amel-kader ilişkisini yitirmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da; kozmik nizam ve ilahi teshir (kuşların saflar halinde tesbihi), ilahi mucize (çamurdan kuş yapılması), ahlaki sorumluluk (insanın amelinin boynuna dolanması), psikolojik vehim (inkârcıların peygamberleri uğursuz sayması) ve kıyamet dehşetinin her yana yayılması (müstetîr) gibi çok katmanlı bir ufka sahiptir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrâ 17:13 ayetindeki 'tâir' ifadesi salt kör bir talih veya alın yazısı zannedilirse, insanın kendi amelinden ötürü hesaba çekileceği ahlaki ilkesi zedelenir; kader fatalist bir yazgıya indirgenir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an, Cahiliye zihninin en köklü pagan pratiklerinden biri olan kuş uçurarak kader tayin etme (ıyâfe/tetayyur) alışkanlığını yıkmış; 'tâir' kelimesini bizzat insanın kendi ameli ve boynuna takılan manevi sorumluluk defteri haline getirerek köklü bir semantik inkılap yapmıştır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Elçilerin inkârcı kavimlerle mücadele ettiği ve onların 'Sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık' iddialarının geçtiği kıssa ayetlerinde (A'râf, Neml, Yâsîn); amellerin tescilini bildiren ayetlerde (İsrâ); kuşların yaratılışındaki ilahi kudret delillerinde (Nûr, Mülk) ve kıyamet tasvirlerinde (İnsân). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Olayları tesadüfe, fallara, burçlara veya belirli şahısların getirdiğine inanılan 'uğursuzluklara' bağlama yanılgısını kökten düzeltir. İnsanın felaketinin veya kurtuluşunun dışarıda uçan bir kuştan değil, kendi göğsünde taşıdığı ve boynuna dolanan amellerinden kaynaklandığını bildirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir cismin veya canlının ağırlığını hafifleterek kanatları vasıtasıyla havada yükselmesi, süzülmesi ve hızla çevreye yayılmasıdır.
- Soyut anlamZihnin dışsal bir hadiseyi sebep göstererek vehim ve uğursuzluk üretmesi (tetayyur); buna karşılık hakikatte insanın amellerinin ayrılmaz bir kader bağı olarak kendi şahsına tahsis edilmesidir.
- Sistematik karşılıkNedenselliğin dışsal bâtıl alametlerden (kuşun uçuş yönü) soyutlanıp, bireysel ahlaki iradeye (amel defteri) ve ilahi adaletin mutlak yasalarına bağlanması sistemidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde bireyin ahlaki ve iradi eylemini (amel), bu amelin insanın boynuna bağlanan ayrılmaz kader ve sorumluluk karşılığını (tâir), ise failin bizzat kendi boynunu/şahsını temsil eder. İfadenin sağ tarafındaki diverjans denklemi (), kökün 'müstetîr' formunda olduğu gibi fiillerin veya krizlerin çevreye hızla yayılma ve saçılma akısını sembolize eder. Model, amelin dışsal bir tesadüfe değil, failin kendi varlığına kilitlendiğini ve şerrin yayılımını matematiksel bir bağıntı olarak özetler.