نجو
ن - ج - و
KÖK- 84 geçiş
- 75 ayet
- 54 sîga
- 9 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Özel konuşmak
Notlarım
Sözlükler(9)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.253 harfباب الجيم والنون و و ا ي ء معهما
ج ن أ، أ ج ن، ن أ ج، ن ج أ، ج ن ي، ج و ن مستعملات
جنأ:
جَنَأ الرَّجلُ يجنأ جُنُوءاً، إذا أكبَّ على شيء، وجنأ إليه ظهره، قال:
أغاضر لو شهدتِ غَداةَ بِتتُم جُنُوءَ العائداتِ على وِسادي
وقال الآخر:
نَجَالك مِنّا بعدما ملـت جـانِـئاً ورُمتَ حِياضَ الموت كلَّ مرامِ
والمُجنأةُ: القبرُ. قال ساعدهُ:
إذا ما زار مُجنأةً عـلـيهـا تِقالُ الصَّخرِ والخشبُ القطِيلُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR12.279 harf(باب النون والجيم وما يثلثهما)
(نجح) النون والجيم والحاء أصلٌ يدلُّ على ظَفَرٍ وصِدْق وخيرٍ. منه النَّجاح في الحوائج: الظَّفَر بها. وسَيْرٌ نَجِيحٌ: وشيك. ورأيٌ نجيح: صواب. وتناجَحَتْ أحلامهم: تتابَعتْ بصدق. وأنجَحَ الله طَلِبَتَك: أسعَفَك بإدراكها.
(نجخ) النون والجيم والخاء كلمةٌ تدل على حكايةِ صوت. يقال: سمعت نَجِيخَ الماء وناجِخَتَه: صَوْتَه. والنُّجَاخ([1]): صوت السَّاعل. ومنْجِخ([2]):
(باب النون والجيم وما يثلثهما) (نجح) النون والجيم والحاء أصلٌ يدلُّ على ظَفَرٍ وصِدْق وخيرٍ. منه النَّجاح في الحوائج: الظَّفَر بها. وسَيْرٌ نَجِيحٌ: وشيك. ورأيٌ نجيح: صواب. وتناجَحَتْ أحلامهم: تتابَعتْ بصدق. وأنجَحَ الله طَلِبَتَك: أسعَفَك بإدراكها. (نجخ) النون والجيم والخاء كلمةٌ تدل على حكايةِ صوت. يقال: سمعت نَجِيخَ الماء وناجِخَتَه: صَوْتَه. والنُّجَاخ([1]): صوت السَّاعل. ومنْجِخ([2]): موضع. (نجد) النون والجيم والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على اعتلاءٍ وقوّة وإشراف. منه النَّجْد: الرجُل الشُّجاع. ونَجُدَ الرَّجُل يَنْجُد نَجْدَةً، إذا صار شُجاعاً. وهو نَجْد ونَجُدٌ وَنجِدٌ ونَجيد. والشَّجاعة نَجدةٌ. والمُناجِد: المُقاتِل. ولاقَى فلانٌ نَجدةً، أي شدَّة، أمراً عاكه([3]). قال طَرَفة: تَحسَبُ الطّرفَ عليها نَجدةً *** يالقومِي للشَّبابِ المسبكِرّْ([4])أن ينظر النّاظرُ إليها فتلحقُها لذلك شِدّة، كأنَّه أراد نَعْمةَ جِسمها ورِقّته. ومن الباب النَّجَد: العرق. ونَجِد نَجَداً: عَرِقَ من عملٍ أو كرب. قال: يَظلُّ مِن خَوفِهِ الملاّحُ معتصِماً *** بالخيزُرانةِ بعد الأينِ والنَّجَدِ([5]) وربَّما قالوا في هذا: نُجِدَ فهو منجودٌ. قال: صادياً يستغيثُ غيرَ مُغاثٍ *** ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([6])ويقال: استنجَدْتُه فأنْجَدَني، أي استغثْتُه فأغاثني. وفي ذلك الباب استعلاءٌ على الخَصم. ومن الباب النَّجود: المشْرِفة([7]) من حمر الوَحش. واستنجد فلانٌ: قوِيَ بعدَ ضَعْف. ونَجَدْتُ الرّجُل أنْجُدُه: غلبته. حكاه ابنُ السكِّيت. والنَّجْد: ما عَلاَ من الأرض. وأنْجَدَ: علا من غَورٍ إلى نجد. ومن الباب: هو نَجدٌ([8]) في الحاجة، أي خفيفٌ فيها. والنِّجَاد: حمائل السَّيف لأنه يعلو العاتِق. والنَّجْد: ما نُجِّد به البيتُ من متاع. والتَّنجيد: التزيين والنَّجْد: الطريقُ العالي. والمنَجَّد: الذي نَجَّده الدّهر إذا عَرَف وجَرَّب، كأنَّه شجَّعه وقوّاه. وقياس كلّ واحد. (نجذ) النون والجيم والذال كلمةٌ واحدة. النّاجِذ، وهو السِّنُّ بين الناب والأضراس. ثم يستعار فيقال للرّجُل: المنجَّذ، وهو المجرَّب. وبدت نواجِذُه في ضحكه. ويقولون: إنَّ الأضراس كلَّها نواجذ. وهذا عندنا هو الصَّحيح، لقول الشَّماخ: * نواجِذُهنَّ كالحِدَأ الوَقيعِ([9]) * ولأنَّهم يقولون: ضَحِكَ حتَّى بدا ناجذُه، فلو كان السِّنَّ الذي بين النّاب والأضراس لم يُقَلْ فيه هذا، لأنَّ ذاك بادٍ من أدنى ضَحِك. (نجر) النون والجيم والراء أصلان: أحدهما تسويةُ الشّيء وإصلاحُ قَدرِه، والآخر جِنسٌ من الأدواء. الأوّل نَجْر الخشبِ، ونَجَره نَجْراً، وفاعله النَّجَّار، وهو منه، كأنه شيء سُوِّي([10]). نَجَره نجراً. وكذا النَّجْر: الطَّبْع. ويقولون - وما أدري كيف صِحّته-: إنَّ نَجْران البابِ: الخشَبة الذي يدور فيها. والأصل الآخر النَّجَر: قالوا: نَجِرَت الإبلُ: عَطِشَت، ويقال مَجرت([11])، هو أن تَشرَب فلا تَرْوَى، وذلك يكون من أكلِ الحِبَّة. وحكى الخليلُ النّجْران: العَطشان. قالوا: وشهرُ ناجرٍ من هذا، لأنَّ الإبل تَنْجَر فيه. قال ابنُ السِّكِّيت: النَّجَر: أن يشرَبَ الإنسانُ اللَّبَنَ الحامِضَ فلا يَرْوَى من الماء. (نجز) النون والجيم والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على كمالِ شيءٍ في عَجلةٍ من غير بُطْء. يقال: نَجَزَ الوعدُ يَنْجُز([12]). وأنجزْتُه أنا: أعجلتُه. وأعطيته ما عِندي حتَّى نَجَزَ آخِرُه، أي وصل إليه آخرُه. وبِعْهُ ناجزاً بناجز، كقولهم يداً بيد: تعجيلاً بتعجيل. والمناجَزَة في الحرب: أن يتبارَزَ الفارسان، أي يُعجِّلانِ القتالَ لا يتوقفان([13]). (نجس) النون والجيم والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على خلاف الطّهارة. وشيء نَجِسٌ ونَجَسٌ: قذِر. والنَّجَس: القَذَر. وليس ببعيد أن يكون منه * قولهم: النَّاجس: الداء لا دَواءَ له. قال ساعدةُ الهذليّ: والشيب داءٌ نَجِيسٌ لا دواءَ له *** للمرءِ كان صحيحاً صائبَ القُحَمِ([14])كأنَّه إذا طال بالإنسان نَجِسَه [أو نَجَّسَه([15])]، أي قَذِره أو قذَّره. أمَّا التَّنجيس فشيء كانت العرب تفعله، كانوا يعلِّقون على الصبِيِّ شيئاً يعوِّذونه من الجنّ، ولعلَّ ذلك عَظْمٌ أو ما أشبَهَه، فلذلك سُمِّي تنجيساً. قال: * وعلقَ أنجاساً عليَّ المنجِّسُ([16]) * (نجش) النون والجيم والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على إثارة شيء. منه النَّجْش: أن تُزايِد في المبيع بثمنٍ كثير لينظر إليك الناظرُ فيقعَ فيه، وهو الذي جاء في الحديث: "لا تَناجَشُوا"، كأنَّ النَّاجشَ استَثارَ تلك الزيادة. والناجش: الذي يُثِير([17]) الصَّيد. ونجَشْتُ الصَّيد: استثرته. وكذا نَجَشَ الإبلَ ينجُشها: جمعها بعد تَفرُّق. قال: * غيرَ السُّرى والسَّائِق النَّجَّاشِ([18]) * ومن الباب النِّجَاشة: سُرعة المشي. ومرَّ يَنْجُشُ نجيشاً([19]). وكأنّه يراد به يُثِير التُّراب في مَشيِه. ويقال إنّ اسمَ النَّجاشِيِّ مشتقٌّ منه. (نجع) النون والجيم والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على منفعةِ طعامٍ أو دواءٍ في الجِسم، ثمّ يُتوسَّع فيه فيقاس عليه. ونَجَع الطّعامُ: هَنَأَ آكِلَه. وماءٌ نَجوعٌ كنميرٍ، وهو النامي في الجِسم. قال ابن السِّكِّيت: نجَع فيه الدّواء، ونَجَع في الدابة العَلف، ولا يقال أنْجَعَ. وممَّا قيسَ على هذا النُّجْعة: طلبُ الكلأ، لأنّه مَطلبُ ما يَنْجَع. وانتَجَعَه: طلب خَيره. ومنه النَّجِيع: الخَبَطُ يُضرَب بالدَّقيق والماءِ يُوجَر الجمل([20]). ونَجَعَ في فلانٍ قولُك: أخَذَ فيه. ومما شذّ عن الباب: النَّجيع: دمُ الجَوفِ يَضرِب إلى السَّواد. (نجف) النون والجيم والفاء أصلانِ صحيحان: أحدُهما يدلُّ على تبسُّطٍ في شَيءٍ مكانٍ أو غيره، والآخَر يدلُّ على استخراج شيء. فالأوَّل النَّجَف: مكانٌ مستطيل منقادٌ ولا يعلوه الماءُ، والجمع نِجَاف. ويقال هي بطونٌ من الأرض في أسافِلِها سُهولةٌ تنقاد في الأرض، لها أوديةٌ تنصبُّ إلى لينٍ من الأرض. ويقال لإبِطِ الكثيب: نَجَفَةُ الكَثِيب. ومن الباب النَّجِيف [من([21])] السِّهام: العَرِيض. ونَجَفْتُ السَّهمَ: برَيْتُه كذلك وأصلحتُه، وسهمٌ منجوفٌ ونَجيف. وغارٌ منجوفٌ: واسع. والثاني: تيسٌ منجوف، وهو أن يُعَصَّبَ قضيبُه ولا يقدِرَ على السِّفاد، وكأنَّه قد قُطِع عنه ماءٌ واستُخْرِج. والانتجاف: استخراجُ ما في الضَّرعِ من اللبن. والمَنجوف: المْنقَطع عن النِّكاح. وانتَجَفَت الرِّيحُ السَّحَابَ: مَرتْه واستَفرغَتْه. (نجل) النون والجيم واللام أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على رَمْيِ الشيء، والآخَر على سعةٍ في الشَّيء. فالأوَّل النَّجْل: رمْيُك الشَّيء. يقال: نَجَل نَجْلا. والناقة تَنْجُل الحصى بِمنَاسِمها نَجْلاً، أي ترْمِي به. ومنه نَجَلْتُ الرّجُلَ نَجْلَةً، إذا ضربته بمقدَّمِ رِجلكَ فتَدحْرَجَ. وقولهم: "مَنْ نَجَلَ النَّاسَ نَجَلُوه"، أي مَن شارَّهم شارُّوه، ومن رَماهم رمَوْه. ومن الباب النَّجْل، وهو النَّسل، لأنَّ الوالدةَ كأنَّها تَرْمِي به. وفحلٌ ناجِلٌ، كريم النَّجْل. ويقولون: قَبَح اللهُ ناجِلَيه، أي والديه. ومنه النَّجْل: النّزُّ، كأنَّه ندىً تَقْلِسُهُ الأرض وترمِي به. والأصل الآخر النَّجَل: سَعَةُ العين في حُسْن؛ والنَّجْل: جمع أنْجَل. والأسَدَ أنْجَلُ. وطعنةٌ نَجْلاَء: واسعة. ورُمْحٌ مِنْجَلٌ: واسع الطَّعْن. ونَجَلْتُ الإهاب: شقَقْتُه عن عُرقوبيهِ جميعاً، كما تُسلَخ الجُلود. وإهابٌ مَنْجُولٌ. ويقال: الإنجيلُ عربيٌّ مشتقٌّ من نَجَلت الشيءَ: استخرجْتُه، كأنَّه أمرٌ أبرِزَ وأُظهِرَ بما فيه. ومما شذَّ عن هذين البابين النّجِيل: ضربٌ من وَرَق الشَّجَر من الحَمْض([22]). وأنْجَلَت الأرضُ: اخضرَّتْ. (نجم) النون والجيم والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على طُلُوعٍ وظهور.*ونَجَمَ النَّجمُ: طَلَعَ. ونَجَمَ السِّنُّ والقَرْنُ: طَلَعَا. والنّجم: الثُّرَيَّا، اسمٌ لها. وإذا قالوا: طَلَعَ النَّجْم، فإنَّهم يريدونها. وليس لهذا الحديثِ نَجْمٌ، أي أصلٌ ومَطْلِع. والنَّجم من النَّبات: ما لم يكن له ساقٌ، مِن نَجَمَ، إذا طَلَعَ. والمِنْجَم في المِيزان: الحديدة المعترِضة التي فيها اللِّسان؛ وهو ذلك القياس. (نجه) النون والجيم والهاء. كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ في شيء. يقال: نَجَهْتُه، إذا استقبَلْتَه بما يكرهُه ويَقْدَعُه عنك. ورجلٌ ناجِهٌ، إذا دَخَلَ البلدَ فاسْتَنْكَرَه وكَرِهَه. (نجو) النون والجيم والحرف المعتلّ أصلانِ، يدلُّ أحدُهما على كَشْطٍ وكشف، والآخَر على سَترٍ وإخفاء. فالأوَّل: نَجَوْتُ الجِلدَ أنْجُوه -والجلد نَجاً- إذا كشَطْتَه. وقال: فقلتُ انجُوَا عنها نَجَا الجِلْدِ إنَّه *** سيُرْضِيكما منها سَنامٌ وغاربُه([23])ويقولون: هو في أرضٍ نَجَاةٍ: يُسْتَنْجَى من شجرها العِصِيُّ. يقال للغُصُون النَّجَا. الواحدة نَجَاة، وأنْجِنِي عَصاً([24]). ونَجَا الإنسانُ ينجو نَجاةً، ونَجاءً في السُّرعة([25])؛ وهو معنى الذَّهاب والانكشاف من المكان. وناقةٌ ناجِية ونَجَاةٌ: سريعة. ومن الباب وهو محمولٌ على ما ذكرناه من النّجاء: النَّجاة والنَّجْوة من الأرض، وهي التي لا يَعْلُوها سَيْل. قال: فَمَنْ بِنَجوتِهِ كمن بعَقْوَتِه *** والمستكنُّ كمَنْ يمشي بِقرْواحِ([26])وإنّما قُلنا إنّه محمولٌ عليه لأنَّه كأنَّه لمَّا نَجَا من السَّيل فكأنَّه الشيء الذي يَنجو من شيء بذَهابٍ عنه، فهذا معنى المحمول. وقولهم: بيني وبينهم نَجَاوَةٌ([27]) من الأرض، أي سعة، من الباب؛ لأنَّه مكان يُسرَعُ فيه ويُنْجَى. وفي الحديث: "إذا سافرتم في الجَدْبِ فاسْتَنْجُوا"، يريد لا تُبطِئُوا في السير، ولكن انكَشِفُوا ومُرُّوا. ومن الباب النَّجْو: السَّحاب، والجمع النِّجاء؛ وهو من انكشافِه لأنَّه لا يثبت. قال ابن السكّيت: أنْجَت السّحابةُ: ولّتْ. وقولهم: استَنْجَى فلانٌ، قالوا هو من النَّجْوَة، كأنَّ الإنسانَ إذا ارادَ قضاءَ حاجته أتى نَجوةً من الأرض تستره، فقيل لمن أرادَ ذلك استنجى، كما قالوا: تغوَّطَ، أي أتى غائطاً. ومن الباب نَجَوْتُ فلاناً: استَنْكَهْتُه، كأنَّكَ أردتَ استكشافَ حالِ فيه. قال: نجَوْتُ مُجَالِداً فوجدت فيه *** كريح الكَلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ([28])والأصل الآخر النَّجْو والنَّجْوَى: السِّرُّ بين اثنين. وناجَيْتُه، وتناجَوْا، وانتَجَوْا. وهو نَجِيُّ فلانٍ، والجمع أنْجِيَة. قال: * إذا ما القومُ كانوا أنْجِيَهْ([29]) * يقول: نامَ القومُ وحَلُمُوا في نَومهم فكأَنَّهُم يناجُون أهلِيهم في النَّوْمِ ونَجَوْتُه: ناجَيْتُه. وانتجَيْتُه: اختصصته بمناجاتي. قال: فبِتُّ أَنْجُو بها نَفْساً تكلِّفُنِي *** ما لا يُهمُّ بِهِ الجَثّامَةُ الوَرَعُ([30])(نجب) النون والجيم والباء أصلانِ: أحدهما يدلُّ على خُلوص شيءٍ وكَرم، والآخر على ضَعف. الأوَل النَّجَابة: مصدر الرّجُل النجيب، أي الكريم. وانْتَجَب فلاناً: استخلَصَه واصطفاه. ورجل مُنْجِبٌ: له ولد نجيبٌ. وامرأةٌ مُنْجِبةٌ ومِنجابُ. ورجلٌ نَجْبٌ([31]): سخِيٌّ كريم. والآخر المِنْجاب: الرّجُل الضّعيف، والجمع مَناجيب. قال: * إذْ آثَرَ النّومَ والدِّفءَ المَنَاجِيبُ([32]) * ومن الباب المِنْجَاب: النَّصْل يُبْرَى ولم يُرَش. والنَّجَبُ ما فوق اللِّحاء من قِشرة الشّجرة، والنَّجْبُ أخْذُه. (نجث) النون والجيم والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على إبراز شيءٍ وسَوءَةٍ([33]). منه النَّجيثة: ما أُخرِجَ من تُراب البِئر. ويقال: بَدَا نَجِيثُ القَوم، أي ما كانوا يخفونه من سَوءة. والنَّجيث: الهَدَف. قال الخليل: سمِّي نجيثاً لانتصابه. وهو يَنْجُثُ بني فلان، إذا استعْواهم مستغيثاً بهم، ومعناه أنّه يسألهم البُروزَ لنُصْرته. والاستنجاث: التَّصدِّي للشَّيء، والقياس في كلِّه واحد، والله أعلم. --------------ـــ ([1]) وردت في القاموس ولم ترد في اللسان. ([2]) بضم الميم وكسرها مع كسر الجيم فيهما، كما في اللسان، وذكر أنه جبل من جبال الدهناء. وضبطه في معجم البلدان بوزن اسم المفعول. وأورد ياقوت قبله "منجح" بالحاء المهملة في آخره بوزن اسم الفاعل، وذكر أنه من جبال الدهناء. ([3]) كذا وردت في الأصل. ولعلها: "في أمر عالجه". ([4]) ديوان طرفة 64 واللسان (نجد). وقد سبق في (رسل). ([5]) النابغة في ديوانه 26 واللسان (نجد، خزر). وقد سبق في (عصم). ([6]) لأبي زبيد الطائي، كما أسلفت في حواشي (عصر). ([7]) في الأصل: "المترفة"، صوابه في المجمل. ([8]) يقال باللغات الأربع التي سبقت. ([9]) صدره كما في ديوان الشماخ 56، واللسان (حدأ، نجذ، قنع، وقع): * يبادرن العضاه بمقنعات * ([10]) في الأصل: "سمى". ([11]) في الأصل: "نجرت". انظر اللسان (نجر 47). ([12]) يقال أيضاً من باب (فرح). ([13]) في الأصل: "لا يتوقعان". ([14]) ديوان الهذليين (1: 191) والمجمل (نجس). ([15]) تكملة يقتضيها التفسير بعده. و "نجيس" من الأول بمعنى الفاعل، ومن الثاني بمعنى المفعول. ([16]) وكذا أنشد هذا العجز في اللسان (نجس). وصدره كما في تاج العروس: * وكان لدي كاهنان وحارث * ([17]) في الأصل: "ينثر". ([18]) في المجمل واللسان (نجش، نفش) والمخصص (7: 111): "وسائق نجاش". وفي الأصل هنا: "بعد السرى"، صوابه في المراجع المذكورة. ([19]) لم ترد في المجمل. وفي اللسان والقاموس "النجش" بدون ياء. ([20]) في المجمل: "يوجره الجمل". ([21]) التكملة من المجمل. ([22]) في اللسان، "ما تكسر من ورق الهرم، وهو من ضرب الحمض"، وفي عبارة أخرى: "ضرب من دق الحمض". ([23]) البيت لأبي الغمر الكلابي كما في الخزانة (2: 227) والعيني (3: 373). ونسب في الخزانة أيضاً إلى عبد الرحمن بن حسان بن ثابت. وهو في المجمل واللسان (نجا) وإصلاح المنطق 107 والمخصص (7: 175/ 15: 81، 143) بدون نسبة. ([24]) في اللسان: "أنجني غصناً من هذه الشجرة". ([25]) في المجمل: "ونجا الإنسان ينجو نجاة، ومن السرعة نجاء". ([26]) لعبيد بن الأبرص في ديوانه 86 واللسان (نجا) ومختارات ابن الشجري 101. ويروى أيضاً لأوس بن حجر في ديوانه 4 والأغاني (10: 6). ([27]) وردت في المجمل والقاموس، ولم ترد في اللسان. ([28]) للحكم بن عبدل الأسدي، كما في الحيوان (1: 251). وقصيدة البيت في معجم الأدباء (10: 232) وورد بدون نسبة في اللسان (جلد، نكه، نجا) والمخصص (11: 209). ويروى: "نكهت مجالداً". ([29]) لسحيم بن وثيل اليربوعي في اللسان (نجا). وتمام إنشاده: "إني إذا". على أنه روي أيضاً في اللسان (نحا): "أنحيه" بالحاء المهملة، وفسره بقوله: "أي انتحوا عن عمل يعملونه". ([30]) أنشده في اللسان (نجا). ([31]) ورد في المجمل والقاموس، ولم يرد في اللسان. وضبط في المجمل بضم أوله. ([32]) لأبي خراش الهذلي. ديوان الهذليين (2: 160). وفي اللسان (نجب) أنه لعروة بن مرة الهذلي، وليس بصحيح. وليس لعروة بن مرة إلا قصيدتان إحداهما دالية وتنسب أيضاً إلى أبي ذؤيب، والأخرى رائية وتنسب أيضاً إلى أبي خراش. انظر شرح أشعار الهذليين للسكري 291-292. وصدره: * بعثته في سواد الليل يرقيني * ([33]) في الأصل: "وسموه".
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.864 harf- أصل النجاء: الانفصال من الشيء، ومنه: نجا فلان من فلان وأنجيته ونجيته. قال تعالى: ﴿وأنجينا الذين آمنوا﴾ [النمل/53] وقال: ﴿إنا منجوك وأهلك﴾ [العنكبوت/33]، ﴿وإذ نجيناكم من آل فرعون﴾ [البقرة/49]، ﴿فلما أنجاهم إذا هم يبغون في الأرض بغير الحق﴾ [يونس/23]، ﴿فأنجيناه وأهله إلا امرأته﴾ [الأعراف/83]، ﴿فأنجيناه والذين معه برحمة منا﴾ [الأعراف/ 72]، ﴿ونجيناهما وقومهما﴾ [الصافات/115]، ﴿ونجيناهما بسحر* نعمة﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.324 harfن ج و
ناجيته وتناجوا وانتجوا وبينهم تناج ونجوى وهم نجوى.
و " خلصوا نجياً ": متناجين.
قال جرير: يعلوا النجي إذا النجيّ أصجّهم أمر تضيق به الصدور جليل إني إذا ما القوم كانوا أنجية واضطربت أعناقهم كالأرشيه وتقول: شهدت منهم أندية فوجدتهم أنجيه وهو نجيّ فلان: مناجيه دون أصحابه.
وانتجيت فلاناً: اختصصته بمناجاتي وجعلته نجيّي.
ونجوت منه نجاةً ونجّاني الله تعالى وأنجاني.
وهو
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.082 harf* ن ج و * * نَجَا * من كذا يَنْجُو * نَجَاءً * بالمد و * نَجاةً * بالقصر والصِّدق * مَنْجَاةٌ * و * أنْجَى * غيره و * نَجَّاهُ * وقُرئ بهما قوله تعالى ﴿فاليوم نُنجيك ببدنِك﴾ المعنى نُنجيك لا نفعل بل نُهلكك فأضمر قوله لا نفعل قلت وهذا قول غريب لم أعرف أحدا من كِبار أئمة التفسير أو اللغة قاله غيره رحمه الله قال وقال بعضهم نُنْجيك أي نرفعك على * نَجْوَةٍ * من الأرض فنُظهرك لأنه قال ببدنِك ولم يقل
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR22.352 harf: ( و ( *!نَجَا ) من كذا *!يَنْجُو ( *!نَجْواً ) بالفتح ، ( *!ونَجاءً ) ، مَمْدودٌ ، ( *!ونَجاةً ) ، بالقَصْرِ ، ( *!ونَجايَةً ) ، كسَحابَةٍ وهذه عن الصَّاغاني : ( خَلَصَ ) منه .
وقيل : *!النَّجاةُ الخَلاصُ ممَّا فيه المَخَافَة ونَظِيرُها السَّلامَة : وذَكَرَه الحرالي .
وقالَ غيرُهُ : هو من *!النَّجْوةِ وهي الارْتِفاعُ مِن الهَلاكِ .
وقال الرَّاغبُ : أَصْلُ *!النَّجاءِ الانْفِصالُ مِن الشيءِ ،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.314 harfنَجَا
1 نَجَا ذ Alvum dejecit; (Msb, TA;) ventumve per anum emisit: (TA:) he voided his ordure; or broke wind. ― -b2- نَجَا, inf. n. نَجَآءٌ, He was quick, or swift, and outstripped. (S.) See an ex. of the inf. n., voce غولٌ. ― -b3- نَجَا He became safe, or secure; he escaped. (Msb, &c.)
2 نَجَّوَ see 4.
أَنْجَاهُ
4 أَنْجَاهُ ذ and ↓ نَجَّاهُ He saved, him; rescued him; preserved him. (K.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.592 harfنَجَا
نَجَا U ( n. ac. نَجْو [ 1 ] , نَجَاة [ 4tA ] ,
نَجَآء
نَجَآء [ 22A ],
a. نَجَايَة ), Escaped; was saved, rescued.
b. [ Bi ], see II (a) .
c. ( n. ac. نَجَاْو 22A ), Hastened; got in front.
d. ( n. ac. نَجْو 1 , نَجَو 4A ), Skinned.
e. ( n. ac. نَجْو 1 ), Cut down; cut off.
f. ( n. ac. نَجْو 1 , نَجْوَى 1ya ), Confided a secret to.
g. . Was emptied; came out.
h.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok42.371 harfنجو
نَجَا - يَنْجُو (المتعدي) - نَجْو - نَجْوَى - نَاجَى - يُنَاجِي - نَجِيّاً - تَنَاجَى - يَتَنَاجَى
نَجَا - يَنْجُو (المتعدي) + كائن + كائناً: يلتقي به منعزلاً ليكلمه بأمر يهمه ويخصه: ينفرد به عن القوم ليكلمه بأمر يهمه وخاص به
نَجْوُ: اسم فعل " نَجَا - يَنْجُو ": الالتقاء منفرداً بآخر لكلامه بأمر خاص
نَجْوَى - النَجْوَى: اسم فعل للمرة من
Sîgalar(54)
- فَأَنْجَيْنَاهُHemen onu kurtardık+1 anlam(فَأَفْعَلْنَاهُ)×6
- النَّجْوَىÖzel konuşmak(الْفَعْلَى)×4
- نَجَّيْنَاKurtardık(فَعَّلْنَا)×4
- وَنَجَّيْنَاهُVe onu kurtardık(وَفَعَّلْنَاهُ)×4
- فَنَجَّيْنَاهُHemen onu kurtardık(فَفَعَّلْنَهُ)×3
- وَنَجِّنِيVe beni kurtar(وَفَعِّلْنِي)×3
- أَنْجَيْنَاKurtardık(أَفْعَلْنَا)×2
- أَنْجَيْنَاكُمْSizi kurtardık(أَفْعَلْنَاكُمْ)×2
- نَجَّانَاBizi kurtardı(فَعَّلَنَا)×2
- نَجَّاهُمْOnları kurtardı(فَعَّلَهُمْ)×2
Mücavir kökler101 mücavir (282 toplam)
- كرب
4 ortak ayet · Kuyudan su çekiminde kullanılan ve suyun kovaya dolmasını…
- فلك
6 ortak ayet · Fülk (kef), İğ topacı demektir
- لوط
6 ortak ayet · “Liyat” sıva harcı demektir
- غبر
4 ortak ayet · Ğubar, Toz demektir
- برر
6 ortak ayet · Berr kara, burr buğday demektir
- أهل
10 ortak ayet · Hilal yeni ay demektir
- مع
11 ortak ayet · Beraber
- مرأ
5 ortak ayet · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
- خلص
4 ortak ayet · Hales : Çekirdek içidir
- سوم
3 ortak ayet · Sima çehre demektir
- أول
8 ortak ayet · Alet kaldıraç demektir
- ظلم
11 ortak ayet · Zalimler
Geçtiği ayetler(75)
فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ
Hemen onu kurtardıkBunun üzerine onu yalanladılar. Biz de onu ve gemide beraberinde olanları kurtardık. Ayetlerimizi yalan sayanları da suda boğduk. Çünkü onlar, gerçekten kör bir kavim idiler.
فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ
Onu kurtardıkBiz, bunun üzerine, rahmetimizle onu ve beraberinde bulunanları kurtardık. Ayetlerimizi yalan sayıp iman etmemiş olanların kökünü kestik. Onlar, zaten mü’minler değillerdi.
فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ
Hemen onu kurtardıkBunun üzerine Biz de, hem onu, hem de ehlini kurtardık. Ancak karısı, geride kalanlardan oldu.
فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ
Onu kurtardıkBunun üzerine Biz de, onu ve beraberindekileri, dolu bir gemi içinde kurtardık.
فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَاهَا مِنَ الْغَابِرِينَ
Onu kurtardıkBunun üzerine onu ve ailesini kurtardık. Yalnız karısının geride kalanlardan olmasını takdir ettik.
فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِينَةِ وَجَعَلْنَاهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ
Hemen onu kurtardıkAma Biz; onu da, gemi arkadaşlarını da kurtardık ve bunu alemlere bir ayet yaptık.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نجو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خلص, فوز, عصم, سلم |
| Zıt Kök | هلك |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi derisinden veya kabuğundan sıyırıp ayırmak; sel sularının erişemeyeceği yüksek ve korunaklı tepeye çıkmak. |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın helak edici kuşatmadan, boğucu dalgadan ve zulümden sıyrılarak ilahi inayetle selamete ve güvenli yüksekliğe çıkarılması; topluluktan ayrılarak sırdaşça fısıldaşması. |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık veya failin yıkıcı bir sistemik bağlamdan ayrışarak dokunulmazlık ve varoluşsal süreklilik zeminine intikali; dikey ve yatay ayrışma dengesi. |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca ölümden veya cezadan kaçmak anlamında pasif bir kurtuluşa indirgenmesi; kavramın içerdiği yüksekliğe erişme, arınma ve müstakil bir duruş kazanma dinamizminin gözden kaçırılması. |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نج | Gizli veya yapışık olanın yüzeye çıkması, kabuğunu yırtarak ayrışması, belirginleşip yükselmesi. Bu çekirdek yüksek araziyi anlatan نجد, dışarı fışkıran tohumu ve dölü belirten نجل, karanlığı yarıp doğan yıldızı karşılayan نجم ve pisliğin açığa çıkıp yapışmasını niteleyen نجس köklerinde de ayrışma ve belirme temelinde ortaktır. | و | Çekirdeğe yönelim, akış ve süreklilik katarak ayrışmanın bir tehlikeden veya kuşatıcı ortamdan bütünüyle sıyrılma, yüksek bir zemine (النجوة) kavuşma ve başkalarından ayrılarak sırra çekilme biçiminde dinamik bir kurtuluşa dönüşmesini sağlar. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Balık, tohum veya filiz; suyun içinden fırlayan canlılık, hareket ve süreklilik. | Gizli veya batık bir ortamdan dışarıya doğru yönelen ilk canlanma ve hareket dürtüsünü verir. |
| ج | Deve veya taşıyıcı güç; yol alma, yükselme, bir engeli aşarak mesafeyi geride bırakma. | Canlılığın ağır baskı ve bataklık ortamından yukarıya doğru taşınmasını ve engeli aşmasını sağlar. |
| و | Çadır kazığı veya çengel; sağlam bir zemine tutunma, sabitleme, güvenli irtibat. | Yükselen hareketin sel ve felaket sularının ulaşamayacağı emin bir tepeye sağlamca tutunup sabitlenmesini tamamlar. |
| نجو | Canlılığın bir baskı ortamından sıyrılarak yükselmesi ve sarsılmaz, korunaklı bir dayanağa bağlanıp selamete ermesi. | Harflerin birleşimi, boğulma veya yok oluş girdabındaki canın, dikey bir hamleyle sıyrılıp selden azade bir yükseltide karar kılmasını tasvir eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hayvanın derisini etinden sıyırıp yüzmek (نَجَوْتُ الجِلْدَ), ağacın kabuğunu soymak ve sel suyunun basamayacağı kadar yüksek, çevresinden ayrılmış taşlık tepeye (النَّجْوَة) sığınmak. Ayrıca bedenden atık maddelerin dışarı atılmasıyla rahatlama ve temizlenme (الاستنجاء). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ubeyd b. el-Ebrâs şiirinde sel sularının basamadığı yüksek tepeyi ve sel altında kalan alçak yeri karşılaştırırken bu kökü kullanır: فَمَنْ بِنَجْوَتِهِ كَمَنْ بِعَقْوَتِهِ / وَالمُسْتَكِنُّ كَمَنْ يَمْشِي بِقَرْوَاحِ |
| Erken Arapça kullanım | Cahiliye ve erken İslam döneminde süratli koşan ve tehlikeden hızla uzaklaşan deveye نَاقَةٌ نَاجِيَةٌ denilmiş; topluluktan ayrılarak iki kişinin gizlice fısıldaşması, başkalarından sıyrılıp baş başa kalması ise نَجْوَى olarak adlandırılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Ubeyd b. el-Ebrâs.
Sami etimolojik katman
Arapça نجو kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde ayrışma, soyulma, açığa çıkma, kurtulma ve aydınlanma ile irtibatlı arkaik bir kök ailesine dayanır. İbranicedeki נָגַהּ (nāgah) ve Aramicedeki נְגַהּ (negah) kökleri karanlıktan sıyrılma, şafağın sökmesi ve ışığın yükselerek parıldamasını ifade ederken; Ge'ez dilinde ve Güney Sami lehçelerinde kök, kabuktan sıyrılma, ortaya çıkma ve temizlenme alanında somutlaşır. Süryanicede נגא (ngā) biçimi bir bağdan çözülme ve serbest kalma nüansını muhafaza eder. Arapça bu kökün iki ana kutbunu mükemmel bir semantik bütünlükle birleştirmiştir: Bir nesnenin dışındaki kabuğun veya derinin soyulması (كَشْط) ile selden ayrılmış yüksek tepeye çıkma (النجوة) fiziksel ayrışmayı temsil ederken; topluluktan sıyrılarak sır saklamak (سَتْر) sosyal ayrışmayı temsil eder. Kökün Sami dillerindeki ortak paydası, bir kuşatmadan sıyrılarak görünür, müstakil ve dokunulmaz bir sınıra kavuşmaktır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Deri yüzmek, kabuk soymak, yüksek tepeye çıkmak ve fısıldaşmak | Kök içi anlam kayması, somut bir tabakadan sıyrılma hareketinden felaketten kurtulmaya ve topluluktan ayrılarak sır alanına geçmeye doğru evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice nāgah, Aramice negah, Süryanice ngā | Karanlıktan veya bağdan sıyrılma, şafağın açığa çıkması ve azat olma anlamlarıyla fonetik ve semantik paralellik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik n-g çekirdeği | Mısır hiyerogliflerinde ve Berberi dillerinde açığa çıkma, kurtulma ve yükselme bildiren tekil unsurlarla benzerlik taşır. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نجو | Anlamlı | Kurtulmak, sıyrılmak, fısıldaşmak | Tehlikeden ayrılıp yüksek yere çıkmak, deriyi soymak, gizli konuşmak. | Hedef kök; Kur'an'da 84 kez geçer. |
| نوج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| جنو | Anlamlı | Meyve toplamak, suç işlemek | Meyveyi ağacından koparmak veya bir sorumluluğu üstüne çekmek (جني ile eş kökenli). | Kur'an'da جني biçiminde geçer; koparma ve elde etme nüansı vardır. |
| جون | Anlamlı | Renk karşıtlığı, siyah ve beyaz | Işık ile karanlığın, siyah ile beyazın birbirine zıt biçimde belirmesi. | Kur'an'da geçmez; Arapçada ezdâd (zıt anlamlı) kelimelerdendir. |
| ونج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| وجن | Anlamlı | Sert taşlık yer, yanak | Sertleşmiş zemin, tokmakla dövülen deri, çıkıntılı yanak kemiği. | Kur'an'da geçmez; sertlik ve zemin sağlamlığı taşır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نجو | Merkez | Kuşatıcı bir felaketten sıyrılarak yüksek ve güvenli alana çıkmak. | Tehlike ortamından dikey veya yatay olarak tamamen kopup selamete ermeyi ve ayrışmayı ifade eder. | Bedenen ve mekânen kurtulma, tehlikenin erişemeyeceği noktaya yükselme. |
| خلص | Komşu | Karışımdan arınmak, saf hale gelmek. | نجو dışsal bir tehlike ve kuşatmadan sıyrılmayı, خلص ise içsel karışıklıktan ve şaibeden arınmayı vurgular. | Katışıksız olma, tortudan temizlenme, özgürleşme. |
| فوز | Komşu | Zafere ulaşmak, murada ermek. | نجو öncelikle tehlikenin yok edilip geride bırakılmasıyken, فوز tehlikeden kurtulmanın ardından gelen büyük kazanım ve ödüldür. | Kurtuluşla birlikte gelen nihai başarı ve nimet. |
| عصم | Komşu | Bir engele tutunarak korunmak, muhafaza edilmek. | نجو bataklıktan veya tehlikeden fiilen sıyrılıp çıkmayı, عصم ise tehlikenin kişiye hiç dokunmaması için tutunulan engeli bildirir. | Bağlanma, engelleme ve mutlak koruma zırhı. |
| سلم | Komşu | Bütünlük, esenlik ve noksansızlıktan emin olmak. | نجو helak sürecinden kopuş hareketini, سلم ise ulaşılan nihai emniyet, barış ve bütünlük halini belirtir. | Zarardan uzak kalma, esenlik ve barış hali. |
| هلك | Zıt | Yok olmak, düşmek, helak olup gitmek. | نجو yüksekliğe çıkıp varlığı korumak iken, هلك uçuruma düşerek varlık sahnesinden silinmektir. | Kurtuluşun ve selametin mutlak zıddı olan yıkım ve yok oluş. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نجو | Kurtulmak, sıyrılmak, fısıldaşmak | Kuşatmadan sıyrılıp güvenli yüksekliğe çıkmayı ve topluluktan ayrılarak sırdaşça konuşmayı bir arada içerir. | Kesin |
| Latince | evadere, salvare, emergere | Sıyrılıp kaçmak, su üstüne çıkmak, kurtarmak | Evadere sıyrılarak çıkmayı, emergere batıklıktan su yüzüne yükselmeyi karşılar; kökün sırdaşlık boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to escape, to deliver, to whisper secretly | Kurtulmak, selamete çıkarmak, gizlice fısıldamak | Deliver kurtarmayı, escape sıyrılmayı karşılar; İngilizcede tek bir kelime hem kurtuluşu hem de gizli meşvereti aynı anda kapsayamaz. | Kesin |
| Almanca | erretten, entkommen, insgeheim beratschlagen | Kurtarmak, kurtulup kaçmak, gizlice danışmak | Erretten tehlikeden çekip çıkarmayı, entkommen sıyrılmayı verir; necvâ boyutu ayrı fiille ifade edilir. | Güçlü |
| Fransızca | sauver, échapper, conférer en secret | Kurtarmak, sıyrılmak, gizlice müzakere etmek | Échapper bir kapan veya bağdan sıyrılmayı, sauver esenliğe kavuşturmayı karşılar; semantik alan bölünerek aktarılır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَنجَى / نَجَّى (Fiil formları) | Tufan, azap ve zulüm kuşatmasından çıkarıp selamete erdirmek | Peygamberlerin ve inananların kavimlerine gelen helakten, Firavun'un zulmünden veya denizdeki boğulmadan kurtarılması bağlamı (A'râf 7:64, Enfâl 8:54, Enbiyâ 21:71, Yûnus 10:73). |
| النَّجْوَى / نَجِيّ (İsim formları) | Gizli konuşma, fısıldaşma, başkalarından ayrılarak yapılan gizli meşveret | Münafıkların veya inkârcıların peygamber aleyhine gizli kulis kurmaları ya da kardeşlerin dertleşmek için ayrılması bağlamı (Yûsuf 12:80, İsrâ 17:47, Tâhâ 20:62, Mücâdele 58:8). |
| نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ (Özel kullanım) | Cesedin batıklıktan yüksek kıyıya fırlatılıp çıkarılması | Firavun'un boğulduktan sonra cesedinin ibret olması için su üstüne ve yüksek bir sahile atılması bağlamı (Yûnus 10:92). |
| دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ ... نَجَّاهُمْ (Sınav ve vefasızlık) | Denizdeki felaketten karaya, selamet zeminine çıkarılma | İnsanın çaresiz kaldığında dua edip kurtulduktan sonra tekrar şirke ve azgınlığa dönmesi bağlamı (Yûnus 10:22, Ankebût 29:65, Lokmân 31:32). |
| وَيَا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ (Manevi kurtuluş) | Ebedi azaptan kurtulup cennete ve rızaya ulaşma | Mümin-i Âl-i Firavun'un kavmine yaptığı tebliğde helakten ve cehennemden kurtuluşa çağırması bağlamı (Mü'min 40:41). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kurtuluşun (necât) mahiyeti ve şartı | Ebedi kurtuluşun yalnızca iman ve amelle mi yoksa sırf ilahi lütufla mı gerçekleşeceği; büyük günah işleyenin necât dairesinde kalıp kalmayacağı. | Uhrevi azaptan ebedi olarak sıyrılıp rıza ve cennet makamına yükselme. |
| Fıkıh | İstincâ ve necvâ hükümleri | Abdest ve taharette necaset mahallinin temizlenmesi (istincâ); üç kişinin bulunduğu yerde ikisinin fısıldaşmasının (necvâ) hükmü. | Bedensel arınma ve temizlenme ile toplumsal ahlakta üçüncü kişiyi dışlamama ilkesi. |
| Tefsir | Firavun'un cesedinin kurtarılması ve necvâ ayetleri | Yûnus 10:92'deki bedenin necât bulmasının ruhsal kurtuluş değil, yüksek bir yere atılma anlamı; Mücâdele suresindeki gizli meşveretlerin sınırları. | Kelimenin hem somut tepeye çıkarılma hem de gayrimeşru kulis oluşturma anlamlarının ayrıştırılması. |
| Hadis | Kulun kurtuluşu ve Allah ile münacatı | Hiç kimsenin ameliyle doğrudan necât bulamayacağı, ancak rahmetle kurtulacağı; namaz kılanın Rabbiyle münacat halinde olduğu rivayetleri. | İnsanın aczini bilerek ilahi rahmet desteğiyle selamete çıkması ve Rabbiyle sırdaşlık bağı kurması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi felaket ve dünyevi helakten korunma | Necât ve Felah | Arındırıcı kurtuluş | İnsanın şirk, zulüm ve cehalet girdabından vahyin rehberliğiyle sıyrılarak güvenli bir akide zeminine çıkmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve zihni yanılgılardan sıyrılma | Tahlil ve Tebeddül | Metodolojik ayrışma | Bilimsel zihnin hurafeden, ön yargıdan ve karmaşık spekülasyonlardan sıyrılarak apaçık ve kanıtlanabilir üst ilkelere kavuşmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal krizler, baskı rejimleri ve gizli diplomasi | Tahliye ve Meşveret | Meşruiyet ekseni | Toplumun tiranlıktan (Firavun nizamı) kurtarılması; gizli hizipleşme (şer necvâsı) yerine açık ve hayır eksenli istişarenin kurulmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Borç bataklığı, tekelleşme ve krizden çıkış | İflastan kurtulma ve Arınma | Finansal rehabilitasyon | Üreticinin veya toplumun faiz, haksız vergi ve sömürü kıskacından kurtarılarak sürdürülebilir, güvenli bir iktisadi yüksekliğe kavuşturulmasıdır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz ayrışması ve eşik enerjisi (faz geçişi / escape velocity) | Fizik ve kimyada bir parçacığın yerçekimi potansiyel kuyusundan veya bir sıvının yüzey geriliminden sıyrılarak bağımsız bir faza (buharlaşma, kurtulma hızı) geçmesi hareketi; نجو kökünün sel basan alçak alandan yüksek tepeye sıçrama karakteriyle tam bir yapısal eşlik gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Marjinalleşmeden muhtariyete geçiş / Asimetrik bilgi ve kulis teorisi | Sosyoloji ve siyasette baskı altındaki bir grubun hâkim hegemonik yapıdan koparak kendi özerk alanını kurması; aynı zamanda sosyal ağlarda grubun geri kalanından ayrışarak kurulan kapalı iletişim kanalları (asymmetric information networks) necvâ olgusuyla örtüşür. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece dünyevi bir tehlikeden kaçıp paçayı kurtarmak veya sadece ölümden kurtulmak şeklinde bencilce ve pasif bir savunma refleksi olarak anlaşılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | نجو, boğucu bir sistemden veya felaketten sıyrılmanın ardından güvenli bir irtifaya (النجوة) çıkmayı, arınmayı ve sorumluluk alarak yeni bir inşa zeminine kavuşmayı içerir. Aynı zamanda insanın Rabbiyle kurduğu dikey sırdaşlığı (münacat) ve toplumsal meşvereti kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûnus 10:92'deki Firavun'un kurtarılmasını onun iman ederek cennete girmesi sanmak gibi vahim tefsir hataları doğar; oysa ayetteki necât, cesedin ibret olması için sudan sıyrılıp yüksek bir kıyıya fırlatılmasıdır. Ayrıca kurtuluşun pasif bir kaçış değil, aktif bir arınma olduğu gerçeği silinir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel varoluşsal çağrısı olan helakten necâta geçişin dinamiğini ortaya koyar. İnsanın dünyadaki konumunun bir sel yatağı veya fırtınalı bir deniz gibi olduğunu, vahyin ise bu kuşatıcı girdaptan sıyrılıp sığınılacak yüksek ve sarsılmaz bir zemin (نجوة) sunduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarında helak edilen kavimler ile inananların ayrışma anını bildiren necat ayetlerinde; Firavun'un boğulması ve İsrailoğullarının kurtuluşu sahnelerinde; Mücâdele suresindeki gizli fısıldaşma (necvâ) ahkâmında son derece belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kurtuluşun dünyevi konforu korumaktan ibaret olmadığını, bilakis zulüm çarkından ve günah tortusundan sıyrılmayı gerektirdiğini gösterir. Firavun'un kurtarılışının bedeninin teşhir edilmesinden ibaret olduğunu netleştirerek tarihsel ve tefsiri kafa karışıklıklarını giderir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir varlığı derisinden, kabuğundan veya sel sularından sıyırıp ayırmak; tehlikenin ulaşamayacağı yüksek ve sarp bir tepeye çıkmak; başkalarından ayrılarak sırlaşmak.
- Soyut anlamVarlığın kendisini çevreleyen boğucu, tüketici ve helak edici kuşatmadan ilahi bir çekim ve inayetle sıyrılarak özerk, arınmış ve dokunulmaz bir selamet zeminine intikali.
- Sistematik karşılıkBir sistem içindeki girdaptan (türbülans/helak) ayrışarak sistem dışı bir koruma alanına (stabil faz) geçiş ve kapalı iletişim kanalları vasıtasıyla iç bütünlüğü koruma stratejisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde tehlike, tufan veya zulümle kuşatılmış kaotik alt durumu; sıyrılma ve kurtulma hamlesini; sel sularının erişemediği yüksek selamet zeminini (النجوة) temsil eder. kurtuluşa eren nesnenin veya nefsin durum fonksiyonudur. Bu fonksiyon, varlığının yıkıcı çevreden () sıyrılıp arınması () ve ulaşılan irtifanın kritik sel eşiğini () aşması () şartına bağlı bir gösterge fonksiyonu () olarak modellenmiştir. Eşik aşıldığında varlık mutlak felaketten sıyrılarak korunmuş alana dahil olur.