هدي
ه - د - ي
KÖK- 316 geçiş
- 268 ayet
- 107 sîga
- 13 sözlük
“Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini belirtmek için gönderdikleri değerli eşyadır. Hacca gitmeden evvel Mekke’ye gönderilen kurbanlık hayvanlara da “hedy” denir. Hediye götürüp haber getiren kimseye “hadi” denmiştir. Sonraları “hidayet” yol göstermek veya yola götürmek anlamında mastar olmuştur.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: هدى
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini belirtmek için gönderdikleri değerli eşyadır. Hacca gitmeden evvel Mekke’ye gönderilen kurbanlık hayvanlara da “hedy” denir. Hediye götürüp haber getiren kimseye “hadi” denmiştir. Sonraları “hidayet” yol göstermek veya yola götürmek anlamında mastar olmuştur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.658 harfباب الهاء والدال و ا ي ء معهما
ه و د، د ه و، وه د،ه د ي،ه ي د، د ه ي، د ه د ي، ه د أ مستعملات هود: الهَوْد: التَّوْبة. قال الله جلّ وعزّ: "إنّا هُدْنا إليك" أي: تُبْنا إليك.
والهُودُ: اليهود، هادوا يَهودون هَوْداً. وسُمّيت اليهود اشتقاقاً من هادوا، أي: تابوا، ويُقال: نسبوا إلى يهوذا وهو أكبرُ ولد يعقوبَ، وحُوّلت الذّال إلى الدّال حين عُرِّبت. والتّهويد: شبه الدَّبيب في المَشْي، والسُّكون في
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.416 harfMadde başı: هدىالهُدى: الرشادُ والدلالةُ، يؤنَّث ويذكَّر. يقال: هَداهُ الله للدين هُدًى. وقوله تعالى: "أَوَ لَمْ يَهْدِ لَهُمْ"، قال أبو عمرو بن العلاء: أو لم يُبَيِّنْ لهم. وهَدَيْتُهُ الطريق والبيت هِدايَةً، أي عرَّفته، هذه لغة أهل الحجاز، وغيرهم يقول: هَدَيْتُهُ إلى الطريق وإلى الدار. وهَدى واهْتَدى بمعنًى. وقوله تعالى: "فإنَّ الله لا يَهْدي من يُضِلّ" قال الفراء: يريد لا يَهْتَدي. والهِداءُ: مصدر قولك:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok15.315 harfMadde başı: هدىباب الهاء والدال
هدى ، هدأ ، دها ، دهي ، دهو ، دها ، هاد ، وهد ، وده ، دهدى .
هدى : قال الليث : الهُدَى : نقيض الضلالة . ويقال : هُدِيَ فاهْتَدَى .
وقال الزجاج في قول الله جلّ وعزّ : ( قُلِ اللَّهُ يَهْدِى لِلْحَقِّ ) ( يُونس : 35 ) يقال : هَدَيْتُ إلى الحق ، وهدَيْتُ للحق ، بمعنًى واحد ؛ لأن هَدَيْتُ يتعدّى إلى المَهْدِيِّين ، والحق يتعدَّى بحرف جرّ ، المعنى الله يَهدِي من يشاء إلى الحق .
أبو
باب الهاء والدال هدى ، هدأ ، دها ، دهي ، دهو ، دها ، هاد ، وهد ، وده ، دهدى . هدى : قال الليث : الهُدَى : نقيض الضلالة . ويقال : هُدِيَ فاهْتَدَى . وقال الزجاج في قول الله جلّ وعزّ : ( قُلِ اللَّهُ يَهْدِى لِلْحَقِّ ) ( يُونس : 35 ) يقال : هَدَيْتُ إلى الحق ، وهدَيْتُ للحق ، بمعنًى واحد ؛ لأن هَدَيْتُ يتعدّى إلى المَهْدِيِّين ، والحق يتعدَّى بحرف جرّ ، المعنى الله يَهدِي من يشاء إلى الحق . أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : الهُدَى : البَيان ، والهُدَى : إخراج شيء إلى شيء ، والهُدَى أيضاً : الطاعة والوَرَع . والهُدَى الهادي في قوله جلّ وعزّ : ( أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى ) ( طاه : 10 ) أي هادِياً . قلت والطريقُ يسمَّى هُدًى ، ومنه قولُ الشماخ : وقد وَكَّلَتْ بالهُدَى إنسانَ ساهِمَةٍ كأنه من تمَامِ الظِّمْءِ مَسْمولُ وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( أَمَّن لاَّ يَهِدِّى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 إِلاَّ أَن يُهْدَى ) ( يونس : 35 ) يقول : تعبدون ما لا يَقدِرَ على أن ينتقل من مكانه إلا أن تنقلُوه . وقال الزجاج : قرىء : ( ُ ( أمْ مَن لا يَهْدِي بإسكان الهاء والدال . قال : وهذه قراءة مَرْوية ، وهي شاذة . قال : وقراءة أبي عمرو : ( أمن لا يهدى بفتح الهاء ، والأصل : يَهتَدي ، وقراءة عاصم ( أمن لا يهدى ) بكسر الهاء بمعنى يَهتَدي أيضاً ، ومن قرأ ( أمّن لا يَهْدِي ) خفيفة فمعناه يَهتَدي أيضاً . يقال : هَدَيْتُه فَهَدِي ، أي اهتَدَى . وقال قتادة في قوله جلّ وعزّ : ( يُنصَرُونَ وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّواْ الْعَمَى عَلَى الْهُدَى فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ ) ( فُصّلَت : 17 ) أي بَيَّنا لهم طريقَ الهُدَى وطريق الضلالة ، فاستحبُّوا ، أي آثروا الضلالة على الهُدَى . وقوله جلّ وعزّ ) أَعْطَى كُلَّ شَىءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى ) ( طاه : 50 ) قال : معناه خَلَقَ كلَّ شيء على الهيئة التي بها يَنتَفِع والتي هي أصلح الخَلْق له ، ثم هداه لمعيشته ، وقد قيل : ثم هداه لموضع ما يكون منه الوَلَد ، والأول أبيَن وأوضح . وقال الأصمعيّ : هداه يَهْدِيه في الدين هُدًى ، وهَداه يَهْدِيه هِدَايةً ، إذا دَلَّه على الطريق ، وهَدَيْتُ العَروسَ فأنا أهْدِيها هِداءً وأَهْدَيْتُ الهَدِيَّةَ إهداءً ، وأَهْدَيْتُ الهَدْيَ إلى بيت الله إهداءً ، والهَدْي خفيف ، وعليه هَدْيةٌ ، أي بَدَنةٌ . وقال ابن السكيت : الهَدِيّ : الرجلُ ذو الحُرْمة ، وهو أن يأتي القومَ يستجيرُهم أو يأخذُ منهم عَهداً ، فهو هَدِيّ ما لم يُجَر أو يأخذ العَهْد ، فإذا أَخَذ العهدَ أو أُجِير فهو حينئذٍ جارٌ . وقال زُهير : فلَم أَرَ معشَراً أسَرُوا هَدِيّاً ولم أَرَ جارَ بَيْتٍ يُستباءُ وقال عنترة في قِرْوَاشٍ : هَدِيُّكُم خيرٌ أبَا من أبيكُم أبرُّ وأَوْفَى بالجِوار وأَحْمَدُ أبو الهيثم لابن بزرج : أَهدَى الرجلُ امرأتَه : جَمَعها إليه وضَمّها . وقال أبو عبيد : يقال للأسير أيضاً : الهَدِيُّ ، وقال المتلمِّس : كطُرَيْفه بن العَبْد كان هَدِيَّهم ضَرَبوا صَميمَ قَذالِه بمُهنَّدِ قال : وأظنّ المرأة إنما سميت هدِيّاً لهذا المعنى ، لأنها كالأسيرة عند زوجها ، وقال عنترة : ألا يا دار عَبلة بالطَّوِيِّ كرَجْع الوَشْم في كفِّ الهَدِيّ قال : وقد يجوز أن تكون سُمِّيتْ هدِيّاً ؛ لأنها تُهدَى إلى زوجها ، فهي هَدِيّ فَعِيل في معنى مفعول . وقال أبو زيد في باب الهاء والفاء : يقال للرّجل إذا حَدَّث بحديث فعَدَل عنه قبل أن يفرغ إلى غيره : خُذْ عني هِدْيَتِك وقِدْيَتِك أي خُذْ فيما كنت فيه ولا تَعدِل عنه . كذا أخبَرَني أبو بكر عن شمِر ، وقيَّده في كتابه المسموع من شمِر : خُذْ في هِدْيَتِك وقِدْيَتِك ، أي خذ فيما كنتَ فيه بالقاف . وقال الأصمعي : يقال : نَظَر فلانٌ هِدْيَة أمره ، أي جِهة أمره ، ويقال : هَدَيْتُ به أي قَصَدْتُ به . ويقال : ما أشبَه هَدْيَه بَهْدِي فلان ، أي سَمْتَه . وتركَهُ على مُهَيْدِيته ، أي على حاله . وقال شمر : قال الفراء : يقال : هدَيتُ هَدْيَ فلان ، إذا سِرتَ سِيرته . وفي الحديث : ( اهْدُوا هَدْيَ عمّار ) . وقال أبو عَدنان : فلان حَسَن الهَدْي ، وهو حُسن المَذْهب في أموره كلِّها . وقال زيادُ ابن زيد العدوِيّ : ويُخبِرُني عن غائبِ المرءِ هَدْيُه كَفَى الهَدْيُ عمّا غَيّبَ المرءُ مُخْبِراً وفلانٌ يذهبُ على هِدْيَتِه ، أي على قَصْدِه ، وأقرأنِي ابنُ الأعرابي لعمرو بنُ أحمر الباهليّ : نَبَذَ الجُؤارَ وضَلَّ هِدْيَةَ رَوْقِه لمّا اخْتَلسْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ أي تَرَك وَجْهَه الذي كان يريده ، وسَقَط لمّا أن صَرَعتُه . وقال الأصمعيّ وأبو عمرو : ضلَّ الموضعَ الذي كان يَقصِد له برَوْقِه من الدَّهَش . وقال الفرّاء : يقال ليس لهذا الأمر هِدْيَةٌ ، ولا قِبْلة ، ولا دِبْرَة ولا وِجْهَة . أبو عُبيد عن أبي زيد : لك عندي مِثلها هُدَيَّاها . شمِر ، قال ابن شميل : اسْتَبَق رَجلان ، فلمَّا سبَق أحدُهما صاحبَه تَبالحَا ، فقال المسبوق ؛ لَمْ تَسْبِقْني ، فقال له السابق : فأَنت على هُدَيّاها ، أي أعاوِدُك ثانيةً ، وأنت على بُدْأَتِك ، أي أعاوِدُك . قال شمر : تَبَالحَا أي ، تَجاحَدا . وفي حديث ابن مسعود : إنّ أحسنَ الهدْيِ هَدْيُ محمد ، أي أحسنَ الطريق والهِداية والطريقة والنحو والهيئة . وفي حديثه : كنّا ننظرُ إلى هَدْيه ودَلِّه . قال أبو عبيد : وأحدُهما قريبُ المعنى من الآخر ، وقال عمران بن حطان : وما كان في هَدْي عَلَيَّ غَضاضةٌ وما كنتُ من مَخْزاتِه أَتَقَنَّعُ وقال الليث وغيرُه فيما يُهدَى إلى مكَّة من النَّعَم وغيرِه من مالٍ أو متاعٍ فهو هَدِيٌّ وهَدْيٌ ، وقُرِىء بالوجهين . والهِداء : الرَّجل البَليد الضعيف . وجمع الهَدِيَّة هدايا ، ولُغة أهلِ المدينة : هدَاوَى والهَدْيُ السُّكون . قال الأخْطَل : وما هدَى هَدْيَ مَهزومٍ وما نَكَلا يقول : لمْ يُسرِع إسراعَ المنْهزِم ، ولكن على سكونٍ وحُسْن هدْي . وقال أبو زيد : الهدَاوَى لُغةُ عُلْيا مَعَدّ وسُفْلاها الهدايا . أبو بكر : رجلٌ هِداء وهِدان للثقيل الوَخم . قال الأصمعيّ : لا أَدْري أيهما سمعتُ أكثر . قال الراعي : هِداءٌ أخُو وَطْبٍ وصاحبُ عُلْبَةٍ يَرى المجدَ أن يَلقَى خِلاَء وأمْرُعا وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه خرج في مَرَضه يُهادَى بين اثنين . قال أبو عبيد : معناه أنّه كان يَعتمد عليهما من ضَعفه وتمايُله . وكذلك كلُّ من فَعل ذلك بأَحدٍ فهو يُهاديه . وقال ذو الرمة يصف نساءً يُهادِين جاريةً ناعمةً : يُهادِين جَمّاء المرافِق وَعْثَةً كَلِيلةَ حَجم الكَعب رَيّا المخلْخَلِ فإذا فعلتْ ذلك المرأةُ فتمايلتْ في مشيها من غير أن يُماشيها أحد ، قيل : هي تَهادَى . قاله الأصمعيّ : قال الأعشى : إذا ما تَأَتَّى تريد القيامَ تَهادَى كما قد رأيتَ البَهِيرا وقال أبو ذؤيب : فما فَضْلَةٌ من أَذْرِعاتٍ هوَتْ بها مُذكَّرَةٌ عَنْسٌ كهادية الضَّحْلِ أراد بهاديةِ الضَّحل أتان الضَّحْل ، وهي الصخرة الملساء . ويقال : هو يُهاديه الشِّعْرَ ويُهاجِيه الشِّعر ، بمعنًى واحد . وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه بَعَثَ إلى ضُباعَة وذَبَحت شاةً فطَلَب منها ، فقالت : ما بقِي إلاّ الرَّقبة ، فبَعث إليها أنْ أرسِلِي بها ، فإِنها هاديةُ الشاة . قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : الهادية من كلّ شيء أوّله وما تقدَّم منه . ولهذا قيل : أقبلَت هَوادِي الخَيل ، إذا بَدَت أعناقُها ، لأنها أوَّل شيء من أجسادها وقد تكون الهوادي أوّلَ رَعِيل يطلعُ منها ، لأنها المتقدّمة . يقال : قد هَدَت تَهْدِي ، إذا تقدَّمَت . وقال عَبيد يذكرُ الخَيل : وغَداةَ صَبَّحْنَ الجِفَارَ عَوَابساً يَهدِي أوائِلَهُنَّ شُعْثٌ شُرَّبُ أي يتقدّمهنّ ، وقال الأعشى وذَكر عَشاهُ وأنّ عصاه تَهديه : إذا كان هادِي الفتى في البلا دِ صدْرَ القَناةِ أَطاعَ الأمِيرا فقد يكون إنّما سَمَّى العَصا هادياً ؛ لأنه يُمسكُها فهِي تَهدِيه ؛ تَتقدَّمه ، وقد يكون من الهداية ، لأنها تدلّه على الطريق ، وكذلك الدليل يسمّى هادِياً ؛ لأنّه يتقدّم القومَ ويَتبعونه ويكون أن يَهديَهم للطريق . وقال الليث : لُغَةُ أهلِ الغَوْر في معنى بَيَّنتُ لك : هدَيتُ لك . وقوله جلّ وعزّ : ( أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ ) ( طاه : 128 ) : نبيِّن بهم . وهادِياتُ الوَحْش : أوائلها ، وهي هَوادِيها . ويقال : فَعَلَ به هُدَيّاها أي مثلَها . ويقال : أهدَى وهدَّى ، بمعنًى واحد . ومنه قولُ الشاعر : أقولُ لها هَدِّي ولا تَذْخَرِي لحمِي والعرب تسمِّي الإبلَ هَدِيّاً ، يقولون : كم هَدِيُّ بني فلان أي كم إبِلُهم ، سُمِّيَتْ هَدِيّاً لأنها تُهدَى إلى البيت : / / وجاء في حديث فيه ذكر السّنَة والْجَدب هَلك الهدِيُّ ، ومات الوَدِيّ ، أي هلكَت الإبلُ ويَبِسَ النَّخْل ، وامرأةٌ مِهداءٌ بالمدّ ، إذا كانت تُهْدِي لجاراتها وأما المِهدَى بالقَصْر ، فهو الطَّبق الذي يُهدَى عليه . وقال المؤرِّج : هاداني فلانٌ الشِّعرَ وهادَيتُه ، أي هاجاني وهاجَيْتُه . والهاديَة : الصخرة الناتئة في الماء . وقال أبو ذؤيب : مذكَّرة عنسٌ كهادِية الضَّحْلِ هدأ : قال الليث وغيرُه : الهَدَأ مصدَرُ الأهدأ ، رجلٌ أَهْدَأ وامرأة هَدْآء ، وذلك أن يكون مَنكبُه منخفضاً مستوياً ، أو يكون مائلاً نحوَ الصَّدْر غيرَ منتصب ، يقال منكِبٌ أَهَدَأ . وقال الأصمعي : رجل أهدأ ، إذا كان فيه انحناء ، وأنشد في صفة الرّاعي : أَهْدَأُ يَمشي مِشْيةَ الظليمِ وقال أبو زيد : هَدَأ الرجلُ هدوءاً ، إذا سَكَن . وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم قال : يقال : نظرتُ إلى هَدئه بالهَمْز ، وهديه ، قال : وإنما أسقطوا الهمزَة فجعلوا مكانها الياء ، وأصلُها الهمز ، من هدَأَ يَهْدَأ ، إذا سكن . قال : وهَدِىءَ وهتِىءَ ، إذا انحنى . وقال اللحيانيّ : أتيتُه بعد هَدْءٍ من الليل ، وَهْدأةٍ هدِىءٍ على فعيل وهُدُوء على فعُول . غيرُه : أهدأَت المرأةُ صبيَّها ، إذا قارَبته وسكَّنته لينام ، فهو مُهْدَأٌ . وأنشد أبو الهيثم : شَئِزٌ جَنْبِي كأني مَهْدَأُ ألصق القَينُ على الدّفّ الإبر قال : سمعت ابن الأعرابي يرويه : مُهْدَأ وهو الصبيُّ المعَلَّل لينام ، ورواه غيرُه : كأني مَهْدَأ ، أي بعد هَدْءٍ من الليل . وده : أبو عبيد عن الفراء : استودَهت الإبلُ واستَيْدَهَتْ بالواو والياء إذا اجتمعت ، وانساقت ، ومنه استيداهُ الخصم ، إذا غُلِب فانقاد ، ويقال : استَوْدَهَ الخصمُ . وأنشد الأصمعيّ لأبي نُخَيلَة : حتى اتلأبُّوا بعد مَا تبدُّدِ واستَيْدَهوا للقَرَب العَطَوَّدِ أي انقادوا وذَلُّوا ، وهذا مَثل . وقال ابن السكيت : استَوْدَهَ الخصمُ واستتَيْده ، إذا غُلِب ومُلك عليه أَمرُه . وقال غيره : استيده الأمرُ ، واستنده وايْتَدَه ، وانْتَدَه إذا اتلأبَّ : وفي ( النوادر ) : والوَدْهاء : الحسَنة اللون في بياض . دها : قال الليث : الدَّهْيُ والدَّهْوُ : لغتان في الدَّهاء . ويقال : دهوتُه ودهَيتُه فهو مَدْهُوٌّ ، ومدهِيٌّ ، ودهيته ودهوته ، نَسَبتُه إلى الدَّهاء ، ورجل داهيةٌ ، أي مُنْكَرٌ بصيرٌ بالأمور . وتدهَّى الرجُل : فعل فعلَ الدُّهاة والمصدر الدَّهاء . وكذلك كلُّ ما أصابك من مُنكَر من وجه المأْمَن ، تقول : دُهِيتُ ، وكذلك إذا خُتِلْتَ عن أمرٍ والدَّهياء هي الداهية من شدائد الدهر وأنشد : وأخو محافظَة إذا نزلتْ به دَهياءُ داهيةٌ من الأزْمِ ابن بُزرج : دَهِي الرجُل ودَهَى وهو يدَهى ويدهو ، كلُّ ذلك للرّجل الداهية . قال العجّاج : وبالدَّهاء يُخْتَلُ المدْهِيُّ وقال : لا يعرفون الدَّهْيَ من دهائها أو يأخذ الأرض على مِيدائها ويروى : الدَّهْوَ من دَهائها ويقال : غَرْبٌ دَهْيٌّ ، أي ضخم . قال الراجز : الغَرْبُ دَهْيٌ غَلْفَقٌ كبيرُ والحوضُ من هَوْذَلِه يَفُور هَوْذَلِه : صَبُّه . وقال ابن السكيت : يقال من الدهاء داهيةٌ دَهياء ، وداهية دَهواء . وقال اللحيانيّ : دها فلانٌ يَدْهَا ويَدْهو دَهاءً ودهاءَة ، ودَهِيَ يدَهى دَهاء ودهياً ، وإنه لدَاهٍ ، ودَهِيٌّ وَدَهٍ ؛ فمن قال : داهٍ قال : من قوم دُهاة ، ومن قال : دَهِيٌّ قال : من قوم أدْهياء ، ومن قال دَهٍ قال : من قومٍ دَهِين ، مِثلُ عَمِين . أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : الدَّهِيُّ : العاقل . ويقال : هو داهٍ ودَهٍ ، ودَهِيّ . وما دهاك ، أي ما أصابك . ويقال : دهدَيْتُ الحجرَ ودهدهته فتَدَهْدَى وتدَهْدَهَ ، ويقال : ما أدري أيُّ الدَّهْداء هو ؟ أي أيّ الخلق هو . وقال : وعندي للدَّهداء النائين . هود هيد : قال الليث : الهَوْد : التوبة . قال الله جلّ وعزّ : ( إِنَّا هُدْنَآ إِلَيْكَ ) ( الأعرَاف : 156 ) أي تُبنا إليك . وكذلك قال ابن عباس ومجاهد وسعيد بن جُبَير ، وإبراهيم ، والهُودُ : هم اليهود ، هادُوا يهودُون هوداً ، وسُمِّيت اليهودُ اشتقاقاً من هادُوا ، أي ثابوا . وقال الزجاج : قال المفسّرون في قوله جلّ وعزّ : ( إِنَّا هُدْنَآ إِلَيْكَ ) ( الأعرَاف : 156 ) إنا تُبْنا إليك ، وأما قوله جلّ وعزّ : ( وَعَلَى الَّذِينَ هَادُواْ حَرَّمْنَا كُلَّ ذِى ظُفُرٍ ) ( الأنعَام : 146 ) فمعناه دَخَلوا في اليهودية . وفي الحديث : ( كلّ مولود يُولَد على الفِطرة فأَبَواه يُهوِّدانه أو ينصِّرانه ) ، معناه أنهما يعلِّمانه دينَ اليهوديّة ويُدخِلانه فيه . وقال الفراء ، في قول الله : ( وَقَالُواْ لَن يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَن كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى ) ( البَقَرَة : 111 ) . قال : يريد يَهُوداً ، فحذَف الياء الزائدة ورَجَع إلى الفِعل من اليهودية ، وهي في قراءة أُبَيّ : ( إلا من كان يهوديا أو نصرانياً ) . قال : ويجوز أن يُجْعَل هُوداً جمعاً ، واحدُه هائد وهُود ، مثل جائل وعائط من النُّوق ، والجميع جُولٌ وعُوط ، وجمع اليَهودِيّ يَهود ، كما يقال في جمع المَجُوسيّ مجُوس ، وفي جمع العَجَميّ والعربيّ عَرَب وعَجَم . أبو عبيد ، التهوُّد : التوبة والعمل الصالح وقال زهير : سِوَى رُبَعٍ لَم يأْتِ فيها مخانةً ولا رَهقاً مِن عائدٍ متهودِ قال : المتهوِّد : المتقرِّب ) إِنَّا هُدْنَآ إِلَيْكَ ) ( الأعرَاف : 156 ) أي تُبْنا إليك ورَجَعْنا وقَرُبنا من المغفرة . وقال شمر : المتهوِّد : المتوصّل بهوادةٍ إليك ، قاله ابن الأعرابيّ ، قال : والهَوادَة : الحُرْمَة ، والسبَب . ثعلب عن ابن الأعرابي : هادَ ، إذا رَجَع من خيرٍ إلى شَرّ ، أو من شر إلى خير ، ودَاهَ إذا عَقَل . أبو عبيد عن الأصمعيّ : التهويد : السير الرفيق . وفي حديث عمر : أن ابن حُصَين أنه أَوْصَى عند موته : إذا مِتُّ فخرجتم بي فأَسرعوا المشيَ ولا تُهَوِّدوا كما تُهَوِّد اليهودُ والنصارى . قال أبو عبيد : التهويد : المشيُ الرُّوَيد ، مثل الدَّبِيب ونحوه ، وكذلك التهويد في المَنطق ، وهو الساكن . وقال الراعي يصف ناقة : وخَوْدٍ من اللائي يُسَمَّعْن بالضُّحَى قَرِيصَ الرُّدافَى بالغِناء المُهوَّدِ وقال أبو مالك : يقال : هوَّد الرجلُ ، إذا سَكَن ، وهوَّد ، إذا غَنَّى ، وهوَّد ، إذا اعتَمَد على السّيْر وأنشد : سَيراً يُراخِي مُنَّةَ الجليد ذا قُحَمٍ وليسَ بالتَّهوِيدِ أي ليس بالسير الليّن . وقال غيره : هوَّدَه الشرابُ ، إذا خَثَّره فأَنامَه : وقال الأخطل : ودَافَع عني يومَ جِلِّقَ غمرَةً وصَمَّاءَ تُنْسيني الشرابَ المهوِّدا وقال شمِر : الهَوْدة : مجتمع السَّنام وقَحْدَتُه ، وجمعُها هَوْدٌ . هيد هادَ يهيد . قال يونس : يقال فلانٌ يُعطى الهَيْدَان والزَّيدان ، أي يُعطِي من يَعرف ومن لا يَعرف . وقال الليث : الهَيْد : الحركة ، يقال : هِدْتُه أَهِيده هَيْداً كأنك تحركه ثم تُصلحه . وقال : وهِدْت الرجلَ أَهيدُه هَيْداً وهِيداً وهاداً ، إذا زجرَته عن الشيء وصرَفْته عنه ، يقال منه : هِدْهُ ، فما يُقال له : هَيْد ، ومعنى هِدْهُ ، أي أَزِلْه عن موضعه ، وأنشد : حتى استقامتْ له الآفاقُ طائعةً فما يقال له هَيدٌ ولا هادُ أي ما يمنَع من شيء ، ويجوز : ما يقال له هَيدٍ بالخَفض في موضع رفعٍ ، على حكاية صَهٍ وغارِقٍ ونحوِه . والهَيْد من قولك : هادَني هَيدٌ أي كَرَثَنِي . قال : والهِيد في الحُداء كقوله : مُعاتَبة لهنّ حَلاَ وحَوْبا وجُلُّ غِنائهنّ هيَا وهِيدِ وذلك أنَّ الحاديَ إذا أراد الحُداء قال : هِيدِ هيدِ ثم زَجَل بصوْته . روى أبو عبيد لابن عمرَ قال : لو لقيتُ قاتِلَ أبي في الحرَم ما هِدتُه ، قال : يريد : ما حرَّكْتُه ، وأنشد : فما يقال له هَيْدٌ ولا هادُ أبو عبيد عن الكسائي : ما يقال له هِيدٌ ولا هادٌ ، يقال منه : هِدْتُ الرجلَ ، وأنشد الأحمر : فما يقال له هِيدٌ ولا هادُ شمر : هِيدٌ وهَيْد جائزان ، والعرب تقول : هَيْدَ مالَك ، إذا استفهموا الرجل عن شأنه ، كما تقول : يا هذا مالك . والهَيْدُ : الشيء المضطرب ، ومنه قوله : أذاك أم تعطِيك هَيْداً هيدَبا قال شمر : قال أبو زيد : قالوا يقول ما قال له هَيْدَ مَالك ، فنَصبوا ، وذلك أن يَمُرّ بالرجل البعيرُ الضالّ فلا يُعوِّجُه ولا يلتفتُ إليه ، ومرَّ بعيرٌ فما قال له : هَيْدِ مالَك ، بِجرِّ الدال ، حكاه ابن الأعرابيّ ، وأنشد لكعب بن زهير : لو أنها آذَنَتْ بِكْراً لقُلتُ لها : يا هَيْدِ مالَكِ أو لو آذَنَتْ نَصَفَا وفي الحديث أنه قيل للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) في مسجده : يا رسولَ الله هِدْه فقال : ( عَرْشٌ كعَرش موسى ) . قال أبو عبيد : قوله هِدْه ، كان ابن عُيينة يقول : معناه أَصْلِحْه . قال : وتأويله كما قال . وأصلُه أنه يُراد به الإصلاح بعد الهدْم ، وكلُّ شيء حرَّكتَه فقد هِدْتَه تهيدُه هَيْداً ، فكأنَّ المعنى أنه يُهْدَم ويُستأنف بناؤه ويُصلَح . ويقال : لا يهيدنّك هذا عن رأيكَ ، أي لا يُزيلنّك . وقال الحسن : مامن أحد عمل لله عملاً إلا سار في قَلْبه سوْرتان ، فإذا كانت أُوليهمَا لله فلا تَهِيدَنَّه الآخرةُ ، أي لا يمنعنَّه ذلك من الأمر الذي قد تقدَّمتْ فيه نِيَّتُه لله . قال ابن السكيت : يقال ما هادَه كذا وكذا ، أي ما حرّكه وما يَهيدُه . قال : ولا يُنطَق بِيَهِيد إلاَّ بحرف جَحْد . وهد : قال الليث : الوَهْد : المكانُ المنخفِض كأنه حُفرة ، تقول : أرضٌ وَهْدة ، ومكانٌ وَهْد ، والوَهْد يكون اسماً للحُفْرة . وقال ابن شميل : الوَهْدة : النُّقْرة المنتقَرة في الأرض أشدُّ دُخولاً في الأرض من الغائط ، وهو أضيَقُ من الغائط وليس لها جُرْف ، وعَرْضُهَا رُمْحان وثلاثةٌ ، لا تُنْبِت شيئاً . دهدى : قال الليث : تقول تَدَهْدَى الحَجَرُ وغَيرُه تَدَهْدِياً ، إذا تَدحرَج ودَهْدَيتُه دهْداة ودِهداءً ، إذا دحرجَته . والدُّهدِيَّة : الخَراء المستدير الذي يُدَهدِيه الجُعَلُ .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.883 harf(باب الهاء والدال وما يثلثهما)
(هدر) الهاء والدال والراء [يدلُّ] على سقوطِ شيء وإسقاطه، وعلى جنسٍ من الصَّوت. وهَدَرَ السُّلطانُ دمَ فلانٍ هَدْراً: أباحَه. وبنو فلان هَدَرَةٌ، أي ساقطون. ورجُلٌ هُدَرة. وبعضٌ يقولون: هَدَرةٌ: ساقط([1]). قال:
* إنّي إذا حَارَ الجبانُ الهُدَرَهْ([2]) *
والمعنى الآخر هَدَرتِ الحمامةُ تَهْدِرُ، وهَدَرَ الفحلُ هديراً، وهدَرَ العَصيرُ في غَلَيانه. وهَدَر العَرْفَج: عظُم
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR10.189 harfMadde başı: هدى- الهداية دلالة بلطف، ومنه: الهدية، وهوادي الوحش. أي: متقدماتها الهادية لغيرها، وخص ما كان دلالة بهديت، وما كان إعطاء بأهديت. نحو: أهديت الهدية، وهديت إلى البيت. إن قيل: كيف جعلت الهداية دلالة بلطف وقد قال الله تعالى: ﴿فاهدوهم إلى صراط الجحيم﴾ [الصافات/23]، ﴿ويهديه إلى عذاب السعير﴾ [الحج/4]. قيل: ذلك استعمل فيه استعمال اللفظ على التهكم مبالغة في المعنى كقوله: ﴿فبشرهم بعذاب أليم﴾ [آل عمران/21]
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.166 harfه د ي
هو هادٍ من الهداة.
وهداه للسبيل وإلى السبيل والسبيل هدايةً وهدًى.
وهداه من الضلالة فاهتدى.
وهدى هدي فلان: سار سيرته.
وفي الحديث: " واهدو هديَ عمّار " وما أحسن هديه! ورأى هديض أمره وهدية أمره: جهته.
واستهديته فهداني.
وهو لا يتهدّى لذلك وتركه على مهيديته: على جهته وحالته التي كان عليها.
وجاء يهادي بين اثنين ويتهادى.
ومن المجاز: هداه: تقدّمه كما
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR17.347 harfمن أَسماء الله تعالى سبحانه: الهادي؛ قال ابن الأَثير: هو الذي بَصَّرَ عِبادَه وعرَّفَهم طَريقَ معرفته حتى أَقرُّوا برُبُوبيَّته، وهَدى كل مخلوق إِلى ما لا بُدَّ له منه في بَقائه ودَوام وجُوده. ابن سيده: الهُدى ضدّ الضلال وهو الرَّشادُ، والدلالة أُنثى، وقد حكي فيها التذكير؛ وأَنشد ابن بري ليزيد بن خَذَّاقٍ:
ولقد أَضاءَ لك الطرِيقُ وأَنْهَجَتْ
سُبُلُ المَكارِمِ، والهُدَى تُعْدِي
قال ابن جني: قال
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.178 harf* ه د ي * * الهُدَى * الرشاد والدلالة يذكر ويؤنث يقال هَدَاهُ الله للدين يهدِيهِ * هُدًى * وقوله تعالى ﴿أولم يَهْدِ لهم﴾ قال أبو عمرو بن العلاء معناه أولم يبين لهم و * هَدَيْتُهُ * الطريق والبيت * هِدَايَةً * عرَّفته هذه لغة أهل الحجاز وغيرهم يقول هَدَيْتُهُ إلى الطريق وإلى الدار قلت قد ورد * هَدَى * في الكتاب العزيز على ثلاثة أوجه معدى بنفسه كقوله تعالى ﴿اهدِنا الصراط المستقيم﴾ وقوله تعالى {
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR18.339 harf: ( ي ( *!الهُدَى ، بضم الهاءِ وفَتْحِ الَّدالِ ) ؛ ضَبَطَه هذا لأنَّه من أوْزانِه المَشْهورَةِ ؛ ( الرَّشادُ والدَّلالَةُ ) بلُطْفٍ إلى ما يُوصِل إلى المَطْلوبِ ، أُنْثَى ( و ) قد ( يُذَكَّرُ ) ؛ كما في الصِّحاح ، وأنْشَدَ ابنُ برِّي ليزيد بن خَذَّاقٍ :
ولقد أَضَاءَ لكَ الطرِيقُ وَأنْهَجَتْ
سُبُلُ المَكارِمِ *!والهُدَى تُعْدِي قال ابنُ جنِّي : قال اللَّحْياني : الهُدَى مُذَكَّر ، قالَ : وقالَ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.644 harfMadde başı: هدىهَدَاهُ
1 هَدَاهُ ذ He directed him, or guided him, to the way; (K, * TA;) directed him aright; or caused him to take, or follow, a right way or course or direction. (K, TA.) See 8. ― -b2- هَدَى العَرُوسَ He sent [or conducted] the bride (MA, KL) to her husband, (MA,) or to the house of her husband: (KL;) i. q. زَفَّهَا, (K in art. زف,) and so ↓ أَهْدَاهَا. (Msb in that art.) ― -b3- يَهْدِى
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.404 harfهَدَى
هَدَى I ( n. ac. هَدْي 1 , هِدْيَة 2t , هُدًى [ 9 ] , هِدَايَة [ 23t ] ),
a. Guided, directed, led aright.
b. [ acc. & La or Ila ], Guided, led, conducted to; presented, offered, brought to.
c. Was rightly guided; found his way.
هَدَّيَ
هَدَّيَ II ,
a. see I (b) .
هَاْدَيَ
هَاْدَيَ III ,
a. Made a present to.
b. Dined, eat with.
c. Swaggered; reeled.
أَهْدَيَ
أَهْدَيَ IV ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok90.949 harfهدي
هَدَى - يَهْدِي - هَادِي - هُدَى - على هُدَى - أَهْدَى - اهْتَدى - يَهْتَدِي- يَهِدِّي - مُهْتَدِي - مُهْتَدُوْن
هَدَى - يَهْدِي + كائن + كائناً + طريقاً: يدله ويعرفه بالاتجاه والطريق الصواب: يدله ويبين له الطريق أو الطريقة الصواب أو الأفضل، وذلك من بين عدة احتمالات ممكنة، في توجه حركي أو توجه فكري، للحكم في مسألة أو قضية
{إنا هديناه
Sîgalar(107)
- يَهْدِيYol gösterir(يَفْعِلُ)×42
- هُدًىYol göstermek(فُعَلًا)×27
- الْهُدَىYol göstermek(الْفُعَلِ)×22
- وَهُدًىVe yol göstermek(وَفُعَلًا)×15
- يَهْتَدُونَYolu bulurlar(يَفْتَعِلُونَ)×10
- وَيَهْدِيVe yol gösterir(وَيَفْعِلُ)×9
- يَهْدِYol gösterir(يَفْعِلْ)×8
- اهْتَدَىYolu buldu(افْتَعَلَ)×7
- بِالْهُدَىYol göstermek ile+2 anlam(بِالْفُعَلَ)×7
- أَهْدَىDaha doğru rehber(أَفْعَلُ)×6
Mücavir kökler223 mücavir (562 toplam)
- ضلل
52 ortak ayet · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
- صرط
24 ortak ayet · Yol
- قوم
66 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
- سبل
29 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- أله
130 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- تبع
25 ortak ayet · İnek yavrusu, dana demektir
- جبي
7 ortak ayet · Onu seçti
- شيأ
42 ortak ayet · Şey
- حجج
8 ortak ayet · Hacebe kaş demektir
- أمن
56 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- أمم
16 ortak ayet · Emam ön demektir
- كتب
28 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
Geçtiği ayetler(268)
سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
Yol gösterirİnsanlardan bir kısım beyinsizler diyeceklerdir ki: Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden ne çevirdi? De ki: Doğu da Batı da Allah’ındır. O, dilediği kimseyi doğru yola iletir.
… آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
Yol gösterirİnsanlar bir tek ümmetti. Allah müjdeleyici ve korkutucu peygamberler gönderdi ve onlarla beraber insanların ihtilafa düştükleri şeylerde aralarında hüküm vermeleri için hak kitablar indirdi. Halbuki kitab verilmiş olanlar, kendilerinde açık deliller geldikten sonra aralarındaki ihtirastan dolayı ihtilafa düştüler. İşte Allah; kendi izniyle, iman edenleri, üzerinde ihtilafa düştükleri Hakka ulaştırdı. Allah dilediğini doğru yola ulaştırır.
… بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
Yol gösterirAllah kendisine mülk verdiği için, Rabbı hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi? Hani Rabbım öldüren ve diriltendir, deyince , o; ben de diriltir ve öldürürüm, demişti. İbrahim: Allah güneşi doğudan getirir. Haydi sen de onu batıdan getir, deyince o küfreden herif, apışıp kaldı. Allah, zalimler güruhunu hidayete erdirmez.
… لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ
Yol gösterirEy iman edenler; Allah’a ve ahiret gününe inanmayıp, insanlara gösteriş için malını harcayan kimse gibi sadakalarınızı başa kakma ve eziyet etmekle heder etmeyin, O gösteriş yapanın hali; üzerinde toprak bulunan kayanınki gibidir. Şiddetli bir yağmur isabet ettiğnde onu katı bir taş halinde bırakır. Onlar kazandıklarından hiç bir şey elde edemezler. Allah kafirler güruhunu hidayete erdirmez.
لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَمَا …
Yol gösterirOnları hidayete erdirmek sana düşmez. ALlah, dilediğini hidayete erdirir. Hayır namına ne infak ederseniz kendinizedir. Zaten yalnız Allah rızasını kazanmak için infak edersiniz. Verdiğiniz her hayır tam olarak size ödenir. Ve siz, haksızlığa uğratılmazsınız.
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
Yol gösterirİman ettikten, peygamberlerin hak olduğunu gördükten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra küfre sapan bir kavmi, Allah nasıl hidayete eriştirir? Ve Allah, zalimler güruhunu hidayete iletmez.
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
Yol gösterirİman ettikten, peygamberlerin hak olduğunu gördükten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra küfre sapan bir kavmi, Allah nasıl hidayete eriştirir? Ve Allah, zalimler güruhunu hidayete iletmez.
يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
Yol gösterirAllah onunla, rızasını gözetenleri selamet yollarına iletir. İzniyle onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır ve doğru yola iletir.
… وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
Yol gösterirEy iman edenler, yahudi ve hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar. Sizden her kim ki, onları dost edinirse; o da, onlardandır. Şüphesiz ki Allah, zalimler güruhunu hidayete erdirmez.
يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ
Yol gösterirEy Peygamber; Rabbından sana indirileni tebliğ et. Eğer yapmazsan; O’nun elçiliğini yapmamış olursun. Allah; seni insanlardan korur. Muhakkak ki Allah; kafirler güruhunu hidayete erdirmez.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هدي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nakıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رشد, دلل, بين |
| Zıt Kök | ضلل |
| Çekirdek Özet 1 | Öne geçerek yol göstermek, hedefe ulaştıran kılavuzluk yapmak ve lütuf olarak sunulan ikram |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın yaratılış gayesine yönlendirilmesi, vahiy ile hakikatin beyan edilmesi ve hedefe erdirme |
| Çekirdek Özet 3 | Amaçlı hareket düzeni, sapmayı önleyen rehberlik mekanizması ve varoluşsal yöneliş |
| Kritik Hata Riski | Hidayeti pasif bir ilahi lütuf veya mekanik bir cebr sanıp insanın talep ve iradi yönelişini yok saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هد | Sarsmak, yıkmak, ses çıkararak çökmek veya bir yöne doğru kuvvetle sevk etmek; هدد, هدم ve هدهد köklerinde görüldüğü üzere gürültülü çöküş, sert sevk veya yön tayini bildiren ritmik hareket | ي | İllet harfinin eklenmesiyle sert sarsma ve yıkma anlamı yumuşayarak hedefe doğru nezaketle yöneltme, kılavuzluk etme, önden giderek iz açma ve hediye sunma anlamında latif bir yönelişe dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Bir hedefin, işaretin veya kılavuzun kendini aşikar kılması, dikkat çekmesi ve varlığını ortaya koyması. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Kapıdan geçerek doğru güzergaha adım atma, yönelme ve hedefe açılan geçidi bulma. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Rehberin elinden tutarak veya eliyle işaret ederek öne düşmesi, lütuf ve ikramı bizzat uzatması. |
| هدي | Açığa çıkan işaretin gösterdiği kapıya doğru elden tutarak önden yürütmek | Görünür hale gelen hakikat yoluna bir kapı açmak ve o istikamette rehberlik ederek muhatabı menzile ulaştırmak. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde bir kafilenin veya yürüyenlerin önünde giderek yolu açan, iz süren kılavuz (hâdî); atın ve devenin önde giden boynu (hâdiye); kurban edilmek veya hürmet gösterilmek üzere önden gönderilen hayvan ya da sunu (hedy). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Düreyd ve İbn Fâris tarafından zikredilen beyitte mızrağın göğsü kılavuz benzetmesiyle geçer: إذا كان هادي الفتى في البلاد / صدر القناة أطاع الأميرا |
| Erken Arapça kullanım | Kâbe’ye adanan kurbanlık develerin gerdanlık takılarak öne sürülmesi bağlamında erken dönem şiirinde yer alır: حلفت برب مكة والمصلى / وأعناق الهدي مقلدات |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesi genelinde kök, temelde öne düşmek, bir yöne sevk etmek, sunuda bulunmak ve kılavuzluk etmek ekseninde bir anlamsal gelişme gösterir. İbranice ve Aramicede bu kök doğrudan Arapçadaki kılavuzluk nüansından ziyade daha çok sunu, takdim etme veya yönelme bağlamlarıyla akraba morfemlerde yankılanır; nitekim İbranicedeki h-d-h / y-d-h katmanlarında el uzatma, şükran sunma veya ikrar etme yönüyle morfolojik paralellikler kurulur. Ancak Arapçada هدي kökü özgün bir semantik ayrışmayla iki ana kola oturmuştur: Birincisi yolcuların önünden yürüyen kılavuz (hâdî), ikincisi ise yakınlık ve muhabbet kurmak amacıyla sunulan armağan (hediye, hedy). Çöl hayatında yolu bilmeyenin helak olacağı gerçeği, yolu gösterip güvenle menzile erdiren eylemi en hayati değer haline getirmiş; bu somut kılavuzluk olgusu Kur’an’ın nüzul ortamında zihni ve kalbi hakikate ulaştıran ilahi rehberliğin merkez kavramı olmuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Öne geçip yol göstermek ve lütufkâr sunu | İbn Fâris’in tespit ettiği iki ana asıl: İrşad için öne geçmek ve yakınlık kurmak için hediye göndermek. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice sunu ve yönelme kökleri | El uzatarak işaret etme, şükran veya kurban takdim etme biçimleriyle fonetik ve semantik paralellikler taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış doğrudan bir akrabalık tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Gesenius.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هدي | Anlamlı | Yol göstermek, kılavuzluk etmek, hediye sunmak | Öne düşerek menzile ulaştırmak, hakikati beyan etmek ve lütuf takdim etmek. | Hedef kök; Kur'an'da çok sık geçer. |
| هيد | Anlamlı | Tehdit etmek, korkutmak, geri çekilmek | Bir kimseyi söz veya hareketle durdurmak ya da korkuyla geriletmek. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt yönlü hareket (durdurma). |
| دهي | Anlamlı | Büyük felaket, şaşırtıcı olay, üstün zeka | İnsanı çaresiz bırakan musibet (dâhiye) veya olağanüstü kavrayış. | Kur'an'da geçer; zihni yönelişle dolaylı bağı vardır. |
| ديه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| يهد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| يده | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هدي | Merkez | Yol gösterme ve hedefe ulaştırma | Lütuf ve nezaketle öne düşüp bizzat menzile kadar eşlik etme ve rehberlik etme. | Hem yolu açmayı hem amaca erdirmeyi hem de sunulan lütfu içerir. |
| رشد | Komşu | Doğru karara varma, olgunluk | Hidayetin sağladığı yolda isabetli davranmak, aklı ve iradeyi kemale erdirmek. | هدي yolu açar ve iletir; رشد o yolda doğru karar verip sebat etmektir. |
| دلل | Komşu | Delalet etme, işaret etme | Hedefe doğrudan götürmeksizin sadece alamet veya delil koyarak göstermek. | دلل uzaktan işaret eder; هدي ise öne düşüp yola bizzat refakat eder. |
| بين | Komşu | Açığa çıkarma, beyan etme | Kapalı olanı görünür kılmak, gerçeği zihinde netleştirmek. | بين yolu aydınlatır ve görünür kılar; هدي o yolda bizzat yürütür. |
| ضلل | Zıt | Yoldan sapma, kaybolma, helak | Hedefin kaybedilmesi, kılavuzun terk edilmesi ve çıkmaz sokakta helake sürüklenme. | Hidayetin zıddı olup rehbersizliğin ve hedefsizliğin getirdiği sapmadır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هدي | Rehberlik etmek, yol göstermek, hediye etmek | Öne düşüp menzile erdirmeyi, beyan etmeyi ve muhabbetle sunmayı birlikte kapsar. | Kesin |
| Latince | Dirigere, ducere, donare | Doğrultmak, sevk etmek, bağışlamak | Dirigere yöneltmeyi, ducere önden yürütmeyi karşılar; ancak lütufkâr refakat anlamı eksik kalır. | Güçlü |
| İngilizce | Guide, direct, lead, gift | Yol göstermek, yöneltmek, önderlik etmek | Guide kılavuzluğu, lead önderliği iyi verir; Kur'an'daki ilahi inayet ve tevfiki tek başına karşılamaz. | Güçlü |
| Almanca | Leiten, führen, weisen, schenken | Yönetmek, rehberlik etmek, armağan etmek | Leiten ve führen öne düşüp yürütmeyi karşılar; kalbi tatmin ve ilahi muvaffakiyet boyutunu tam kapsamaz. | Güçlü |
| Fransızca | Guider, orienter, mener | Kılavuzluk etmek, yönlendirmek, götürmek | Guider rehberliği karşılar; ancak hidayetin içsel aydınlanma ve hediye boyutu dışarıda kalır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Hidayet-i fıtriyye (yaratılış rehberliği) | Varlıkların yaratılış amacına göre sevk edilmesi | Kainattaki her şeyin yaratılış programının verilmesi bağlamında; Tâhâ 20:50, A'lâ 87:3. |
| Hidayet-i beyan (yol gösterme, tebliğ) | Hak ile batılın açıkça bildirilmesi | Peygamberlerin ve kitapların irşadı, yolun tebliğ edilmesi bağlamında; Bakara 2:2, Şûrâ 42:52. |
| Hidayet-i tevfik (kalbe yöneliş ve sebat) | İman edenin kalbine huzur verilmesi ve muvaffakiyet | İrade gösterip tabi olanlara lütfedilen başarı ve kalp sebatı; Yûnus 10:9, Muhammed 47:17. |
| Hidayet-i uhreviyye (cennete ulaştırma) | Ahirette müminlerin cennet menziline sevk edilmesi | Kıyamet günü mükafat yurduna ulaştırılma bağlamında; A'râf 7:43, Yûnus 10:10. |
| Hedy (kurbanlık sunu) | Kâbe’ye adanan ve hediye edilen kurbanlık hayvan | Hac ve ihram ibadeti hükümleri bağlamında; Bakara 2:196, Mâide 5:95, Fetih 48:25. |
| Hediye (ikram ve armağan) | Gönül almak ve yakınlaşmak için sunulan maddi değer | Melike-i Sebe’nin Hz. Süleyman’a gönderdiği armağan bağlamında; Neml 27:35-36. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve dalalet (kulun fiilleri ve kader) | Hidayetin sırf cebri bir yaratma mı yoksa iradeye binaen bir lütuf mu olduğu tartışması; Ehl-i Sünnet ile Mu'tezile arasındaki ihtilaf. | Hidayetin beyan (delalet) ve muvaffak kılma (tevfik/halk) olarak ikiye ayrılması. |
| Fıkıh | Menâsikü’l-hac (ihram, kurban ve hedy hükümleri) | Harem bölgesine gönderilen kurbanlıkların cinsi, kurban edilme vakti, yeri ve ceza hedyi hükümleri. | Kökün maddi olarak Kâbe'ye adanan kurbanlık hayvanlar (hedy) üzerine yoğunlaşması. |
| Tefsir | Sırat-ı müstakim ve ilahi rehberlik ayetleri | Fâtiha suresindeki hidayet talebinin mümin için süreklilik ve sebat manasına gelmesi. | Hidayetin fıtrat, akıl, vahiy ve ahiret olmak üzere mertebeli bir yapı olarak tefsir edilmesi. |
| Hadis | Sünnete ittiba ve nebevi rehberlik | Peygamberin tutum ve davranışlarının en güzel kılavuzluk (ahsenü'l-hedy) kabul edilmesi. | Hedy kelimesinin sükunet, vakar, gidişat, ahlak ve hayat tarzı anlamına yoğunlaşması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk | İlahi rehberlik ve tebliğ | Hakikati tanıtma ve selamete ulaştırma | Vahiy ve fıtrat vasıtasıyla insanın nihai hedefe doğru iradesiyle sevk edilmesi. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve aksiyom | Metodoloji ve yönlendirici aksiyom | Doğru bilgiye ulaştıran düşünce yolu | Bilimsel araştırmada zihni çıkmazlardan koruyan, öncülleri amaca bağlayan metodolojik kılavuzluk. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu düzeni | Vizyoner liderlik ve hukuki çerçeve | Toplumu adalet ve refah hedefine sevk etme | İdarecilerin toplumsal kaosu engelleyerek kitleleri ortak amaca doğru yönlendirmesi ve yol açması. | Güçlü |
| İktisadi | Değer aktarımı ve kaynak kullanımı | Karşılıksız transfer ve rasyonel tahsis | Güven tesis etme ve kaynakları hedefe kanalize etme | Hediye mekanizmasıyla sermayenin sevgi bağıyla dolaşımı ve üretimin tüketici ihtiyacına tam yönlendirilmesi. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yönlü vektör alanı ve gradyan inişi (gradient descent) | Bir optimizasyon probleminde sistemin yerel minimum veya maksimum hedefe doğru en uygun gradyan doğrultusunda adım adım yönlendirilmesi ve hedefe kilitlenmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pedagojik kılavuzluk ve yönlendirici danışmanlık (scaffolding) | Bireyin potansiyel gelişim alanında kendi başına aşamayacağı engelleri, yetkin bir rehberin önden yol açıp eşlik etmesiyle güvenle aşması süreci. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Hidayeti yalnızca bireysel, batıni, mistik bir duygu veya mekanik olarak belirlenmiş kaderci bir talih gibi görmek; tebliğ, akıl, beyan ve sosyal adaleti dışarıda bırakmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hidayet hem fıtrata yerleştirilen evrensel çalışma programı hem akli ve vahyi beyan hem kulun iradesine sunulan tevfik hem de ahiretteki nihai hedefe varıştır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hidayet insanın eyleminden bağımsız bir cebr sayılırsa dini sorumluluk anlamsızlaşır; tebliğ terk edilir ve yoldan sapanların sorumluluğu ilahi iradeye yüklenerek ahlaki atalet doğar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an'ın bizzat kendi varlık gayesi hidayettir (Hüden li'l-müttekîn). Kökün anlaşılması, insanın bu dünyadaki konumunun bir yolculuk, vahyin de bu yolculuktaki harita ve rehber olduğunu kavramanın temelidir. |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Vahyin mahiyetini açıklayan sure başlarında (Bakara, Âl-i İmrân), peygamberlerin tebliğ mücadelelerini anlatan kıssalarda, Fâtiha suresinde ve kader-irade dengesini kuran ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hidayetin insanın gayretinden bağımsız rastgele bir lütuf olduğu zannını yıkar; hidayetin hak edene, arayana, iradesini yönelten ve sebat edene verilen dinamik bir süreç olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamÇölde kafilenin önünden yürüyerek yolu açan, hedefi gösteren kılavuz (hâdî) ve sevgi bağı kurmak için sunulan armağan veya kurbanlık (hedy/hediye).
- Soyut anlamVarlığın veya aklın kendi gayesine erişmesi için delillerle aydınlatılması, önünün açılması ve adım adım hedefe ulaştırılması.
- Sistematik karşılıkBir hedefe kilitlenmiş dinamik sistemin yönlendirici fonksiyonu, sapmaları düzelten kontrol mekanizması ve kaynakların amaca optimize aktarımı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kulun veya yönelen varlığın durumunu temsil eder. hakikatin veya ilahi gayenin potansiyel alanıdır; ise bu alandaki doğru istikameti ve gradyan akışını, yani nesnel hidayet ve beyanı gösterir. kulun iradi talebini, niyetini ve yönelişini ifade eden fonksiyondur; gösterge fonksiyonu ise bu irade sıfırdan büyük olduğunda devreye girerek hidayetin kişiye özel gerçekleşmesini ve başarıya (tevfik) dönüşmesini modeller. Kul iradesini yöneltmediğinde gösterge fonksiyonu sıfırlanır ve nesnel yöneliş kuvveden fiile çıkmaz.