وذر
و - ذ - ر
KÖK- 45 geçiş
- 43 ayet
- 29 sîga
- 13 sözlük
“Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir. “Vezr” etmek, birşeyi beğenmediği için bırakmak demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir. “Vezr” etmek, birşeyi beğenmediği için bırakmak demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.088 harfباب الذال والراء و و ي ء معهما
ذ ر أ، ذ ر و، و ذ ر، ر ذ ي، ذ أ ر مستعملات
ذرأ:
الذُّرْأَةُ: شَيْبٌ يَبْدو في فَوْدَي الرأس قبلَ سائره، قال:
فقد علتني ذُرْأةٌ بادي بَدي
وذَرِئَ فلانٌ فهو أَذْرَأُ، والمرأة ذَرْآءُ.
وذَرَأَ اللَّهُ الخلق يَذْرَؤهم ذَرْءاً أي خَلَقَهم.
والذّرْءُ من قولكَ: ذَرَأْنا الأرضَ أي بَذَرْناها، وزَرْعٌ ذَريءٌ بوزن فَعيل.
ويقال: ذَرَأتُ الوَضينَ: بَسَطْتُه على وَجْه الأرض.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR463 harfالوَذْرَةُ بالتسكين: الفِدْرَةُ، وهي القطعة من اللحم. ومنه قولهم: يا ابنَ شامَّةِ الوَذْرَةِ، وهي كلمة قذفٍ. وكانت العرب تتَسابُّ بها، كما كانت تتسابّ بقولهم: يا ابن مُلْقى أرْحُلِ الرُكْبانِ! ويا ابن ذات الرايات! ونحوِها. والجمع وَذْرٌ. ووَذَّرْتُ اللحم تَوْذيراً: قطَّعته، وكذلك الجرح إذا شرطتَه. وتقول: ذَرْهُ، أي دعه. وهو يَذَرُهُ، أي يدعُه. وأصله وَذِرَهُ يَذَرُهُ، مثل وَسِعَهُ يَسَعُهُ، وقد
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.107 harfذ ر ( وايء )
ذرأ ، ذرا ، ذأر ، وذر ، ذير ، روذ ، رذي .
ذرأ : قال اللَّيْثُ : يُقال : ذَرأَ اللَّهُ الخَلْق يَذْرَؤُهم ذَرْءاً .
ومِن صِفات الله : الذَّارِىءُ ، وهو الذي ذَرَأ الخَلْق ، أي خَلَقهم ، وكذلك البارِىءُ .
وقال الله تعالَى : ( وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ ) ( الأعراف : 178 ) أي خَلَقْنا .
وقال عزّ وجلّ : ( جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً
ذ ر ( وايء ) ذرأ ، ذرا ، ذأر ، وذر ، ذير ، روذ ، رذي . ذرأ : قال اللَّيْثُ : يُقال : ذَرأَ اللَّهُ الخَلْق يَذْرَؤُهم ذَرْءاً . ومِن صِفات الله : الذَّارِىءُ ، وهو الذي ذَرَأ الخَلْق ، أي خَلَقهم ، وكذلك البارِىءُ . وقال الله تعالَى : ( وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ ) ( الأعراف : 178 ) أي خَلَقْنا . وقال عزّ وجلّ : ( جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً وَمِنَ الاَنْعَامِ أَزْواجاً يَذْرَؤُكُمْ ) ( الشورى : 11 ) . قال أبو إسْحَاق : المَعْنَى : يَذْرَؤكم به ، أي يُكَثّركم ، يَجْعله منكم ومن الأَنْعام أَزْوَاجاً ، ولذلكَ ذكر الهاء في ) فِيهِ ( ؛ وأَنْشد الفَرّاء فيمن جَعَلَ ( في ) بمَعْنى الباء : وأَرْغَبُ فيها عَن لَقِيطٍ ورَهْطِه ولكنَّني عن سِنْبِسٍ لستُ أَرْغَبُ أي أَرْغب بها . قلتُ : وقال الفَرّاءُ في تَفسير الآيةِ نحواً مما قال الزجَّاج ، وهو صَحِيح . أبو عُبَيد ، عن الأَحْمر : أَذْرأَنِي فلانٌ وأَشْكَعني ، أي أَغْضَبني . وقال أبو زَيْد : أَذْرَأْتُ الرَّجُل بصَاحِبه إذْرَاءً ، إذا حَرَّشْتَه عليه وأَوْلَعْتَه به . وقال اللَّيْثُ : ذَرَأْتُ الأَرْضَ ، أي بَذَرْتها . وزَرْعٌ ذَرِيءٌ . قال : والذَّرْءُ : عَدَدُ الذُّرِّيّة ، تقول : أَنْمَى الله ذَرْءَك وذَرْوَكَ ، أي ذُرِّيّتَك . والذُّرِّيَة تَقَع على الآبَاء والأبْناء والأوْلاد والنِّساء . قال الله جَلّ وعزّ : ( ) فَلَكٍ يَسْبَحُونَ وَءَايَةٌ لَّهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ ) ( يس : 41 ) أَرَاد آبَاءَهم الذين حُمِلوا مع نُوح في السَّفِينة . وقال عُمر : حُجُّوا بالذُّرِّيَّة لا تَأْكُلوا أرْزَاقها وتَذَرُوا أَرْبَاقها في أَعْناقِها . قال أبو عُبَيد : أَراد بالذّريةَ ها هنا النِّساء ، واسْتَدلّ بحديث مَرْفوع : كُنّا مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) في غَزاة فرأى امْرأة مَقْتولةً ، فقال : ( ما كانت هذه لتُقاتِلَ ) . ثم قال لرَجُلٍ : ( الْحَقْ خالداً فقُل له : لا تَقْتُلنّ ذُرِّيةً ولا عَسِيفاً ) . وذَهب جماعة مِن أهل العَربيّة إلى أنّ ( ذُرّية ) أَصْلها الهَمز . رَوى ذلك أبُو عُبَيد عن أَصْحابه ، منهم : أبو عُبَيْدة ويونُس وغيرهما من البَصْرِيِّين . وذَهب غيرُهم إلى أن أصل ( الذُّرّية ) فُعْلِيّة ، من الذَّرّ ، وقد مَرَّ تَفْسِيرُها في أَوَّل كتاب الذال . وقال الله تعالى : ( إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَءَالَ إِبْرَاهِيمَ وَءَالَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ ( ثم قال : ( ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ ) ( آل عمران : 34 ) . قال أبو إسْحاق : نَصَب ) ذُرِّيَّة على البَدَل . المَعْنَى : أنّ الله اصْطَفى ذُرِّية بعضُها مِن بَعْض . قلتُ : فقد دَخل فيها الآبَاء والأبْنَاء . قال أبو إسْحاق : وجائزٌ أنْ تُنْصَب ذُرِّيَّةٌ ( على الحال ، المَعْنى : اصْطفاهم في حال كون بَعْضهم مِن بَعْض . وقولُه عزّ وجلّ : ( بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ) ( الطور : 21 ) يُريد : أَوْلاَدَهم الصِّغار . وقال اللَّيْثُ في هذا الباب : يقال : ذَرَاتُ الوَضِينَ ، إذا بَسَطتَه على الأرْض . قلتُ : هذا تَصْحيف مُنكر ، والصَّواب : ذرَأْتُ وضِينَ البَعِير : إذا بَسَطْتَه ثم أَنَخْته لتَشُدّ الرَّحْل عليه ، وقد مَرَّ تَفْسيره في كتاب ( الذال ) . ومن قال : ( ذرأت ) بهذا المَعنى فقد أَخطأ وصَحَّف . الأصْمعيّ : ذَرِىء رَأْسُ فلانٍ ، فهو يَذْرَأ ذَرَءاً ، إذا ابْيَضّ ؛ وقد عَلَتْه ذُرأَةٌ ، أي شَيْبٌ ؛ وأَنشد : وقد عَلَتْني ذُرأَةٌ بَادِي بَدِي ورَئْيَةٌ تَنْهَضُ في تَشَدُّدِي قال : ومنه يُقَال : جَدْيٌ أَذْرَأُ ، وعَنَاقٌ ذَرْآء ، إذا كان في رَأْسِها بَيَاضٌ . ومِلْحٌ ذَرْآنِيٌّ وذَرَآنيٌّ : مُخَفَّفاً ، والتَّثْقِيل أَجْود ، أي شَدِيد البَياض . وقال النَّضْر : الزَّرْع أوّل ما تَزْرعه تُسَمِّيه : الذَّرِيء . وقد ذَرَأْنَا أَرْضاً ، أي بَذَرْناها . وبَلَغني عن فُلانٍ ذَرْءٌ مِن قَوْل ، إذا بَلَغك طَرَفٌ منه ولم يَتَكامَلْ . وقال أبو عُبَيدة : هو الشَّيء اليَسِير مِن القَوْل . وقال صَخْر بن حَبْنَاء : أَتانِي عن مُغِيرةَ ذَرْءُ قَوْلٍ وعن عِيسَى فقلتُ له كذاكا ذرا : قال اللَّيْثُ : يُقال : ذَرَت الرّيح التُّرابَ تَذْرُوه ذَرْواً ، إذا حَمَلَتْه فأَثَارَتْه . ويُقال : ذَرْيتَ الطَّعام ، وذَرَوْته ، تَذْرِيةً وذَرْواً . والخَشَبة التي تُذَرِّي بها الطَّعَامَ يُقال لها : المِذْرَاة . قال : والذَّرى : اسم لما تَذْرُوه ، مِثلَ النَّفَض ، اسْمٌ لما تَنْفُضه . قال رُؤْبة : كالطِّحْنِ أو أَذْرَت ذَرًى لم يُطْحَنِ يَعْني : ذَرْوَ الرِّيح : دُقَاق التُّرَاب . قال : والذَّرَى : ما كَنّك من الرّيح الباردة ، مِن حائط أو شَجر ، يُقال : تَذَرَّ مِن الشَّمال بذَرًى . ويُقال : سَوُّوا للشَّوْل ذَرًى مِن البَرْد ، وهو أن يُقْلَع الشَّجَرُ مِن العَرْفج وغيره فيُوضَع بعضُه فوق بَعْض مما يلي مَهَبّ الشَّمال ، يُحْظَر به على الإبل في مَأْوَاها . والذَّرَى : ما انْصَبّ مِن الدَّمع ، وقد أَذْرت العَيْنُ الدَّمْع ، تُذْرِيه إذْرَاءً وذَرًى . شَمِرٌ ، عن ابن الأعْرابيّ وابن شُمَيل : ذَرَت الرّيحُ التُّرَابَ ، وأَذْرَتْه . قال شَمِرٌ : ومَعنى ( أَذْرَته ) : قَلَعَته ورَمَتْ به . قال : وهما لُغتان : ذَرَت الرّيحُ التُّرابَ تَذْرُوه وتَذْرِيه . وقال أبُو الهَيْثم : ذَرَت الرّيح التُّراب : طَيَّرته ، وأَنكر ( أذْرَته ) ، بمَعْنَى : طَيَّرته . وقال : إنما يُقال : أذْرَيْت الشيء عن الشيء : إذا ألقَيته ، قال امْرُؤُ القَيْس : فتُذْرِيك من أُخْرى القَطَاة فتَزْلَقِ وقال : ومَعْناه : تسْقط وتَطْرح . قال : والمُنْخُل لا يَرفع شَيْئاً إنما يُسْقِط ما دَقّ ويُمْسك ما جَلّ . قال : والقُرآن وكلامُ العَرب على هذا ، قال الله تَعالى : ( ) ( الذاريات : 1 ) يَعْني : الرِّياح . وقال في موضع آخر : ( تَذْرُوهُ الرِّياحُ ) ( الكهف : 46 ) . قلتُ : وأَخْبرني المُنذريّ عن أبي عَبَّاس ، عن ابن الأعرابي : قال : ذَرَّت الرّيح وأَذْرت ، إذا ذَرَت التُّراب . قال : ويُقال : ذَرَوْتُ الحِنْطَة أَذْرُوها ذَرْواً . قلت : وهذا يُوافق ما رَواه شَمِرٌ عن ابْنِ الأعْرابيّ . وقال اللَّيْثُ : الإذْرَاءُ : ضَرْبُك الشيءَ تَرْمِي به ، تقول : ضَرَبْتُه بالسَّيف فأَذْرَيْتُ رَأْسَه ، وطَعَنْتُه فأَذْرَيْتُه عن فَرسه ، أي صَرَعْتُه . والسَّيْفُ يُذْرِي ضَرِيبَته ، أي يَرْمِي بها . وقال الأصْمَعيّ : ذَرا فُلانٌ يَذْرُو ، أي مَرَّ مَرّاً سَرِيعاً . قال العَجَّاج : إذا مُقْرَمٌ مِنّا ذَرَا حَدُّ نابِه تَخَمَّط فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ قال : وريحٌ ذارِيةٌ : تَذْرُو التُّرَابَ ، ومِن هذا : تَذْرِية النَّاسِ الحِنْطة . قال : وأَذْرَيْتُ الشيءَ : إذا ما أَلْقيته ، مِثل إلْقائك الحبّ للزَّرْع . قال : ويُقال للذي تُحمل به الحِنْطة لتُذَرَّى : المِذْرَى . وفلانٌ يذَرِّي فلاناً ، وهو أن يَرفع من أَمره ويَمْدحَه ، وأَنْشد : عَمْداً أُذَرِّي حَسبِي أن يُشْتَما بهدر هَدَّارٍ يَمُجّ البَلْغَما ويُقال : فلانٌ في ذَرَى فُلانٍ ، أي في ظِلّه . ويُقال : استَذْر بهذه الشَّجرة ، أي كُن في دِفْئها . أبو عُبَيد : المِذْرَى : طَرَفُ الألْيَة ؛ والرَّانِفَةُ : ناصِيَتُها ، وأَنْشد : أحَوْلي تَنْفُضُ آسْتُك مِذْرَوَيْها لِتَقْتُلني فها أَنذا عُمَارَا قال أبو عُبَيد : وقال غيرُه : المِذْرَوان : طَرَف الأَلْيَتين ؛ وليس لهما واحِدٌ . قال : وهذا أجود القَوْلين ؛ لأنه لو كان لهما واحِدٌ فقِيل : ( مِذّرَى ) لقِيل في التثْنية : مِذْرَيان . وقال الأَصْمَعيّ : المِذْرَوان من القَوْس أَيضاً : المَوْضِعان اللّذان يَقَع عليهما الْوَترُ من أَسْفل وأَعْلَى ، وأَنشد بيتَ الهُذليّ : على عَجْسِ هَتَّافة المِذْرَوَيْن زَوْراء مُضْجَعةِ في الشّمَالِ وقال الْحَسنُ البَصْريّ : ما نشاء أَنْ تَرى أَحَدهم يَنْفُضُ مِذْرَوَيْه ؟ يقول : هأنذا فَاعْرِفُوني . قال أبو عُبَيد : المِذْرَوان كأنهما فَرْعَا الأَلْيَتَين ، وأنشد بيت عَنْترة . وقال غيرُه : المِذْرَوان : طَرَفُ كلِّ شيء . وأراد الحسن بهما فَرْعَي المَنْكِبَين ، يُقال ذلك للرَّجُل إذا جاء باغياً يتهدّد . هكذا قال أبو عَمْرو . أبو عُبَيد ، عن أبي زَيْد : تَذَرَّيْتُ بني فلانٍ وتَنَصَّيْتُهم ، إذا تَزَوَّجت منهم في الذِّرْوَة والنَّاصِية ، أيْ في أهل الشَّرف والعُلاَ . يُقال : نَعْجَةٌ مُذَرَّاةٌ ، وكَبْشٌ مُذَرًّى ، إذ أُخِّر بين الكَتِفين فيهما صُوفة لم تُجَزَّ ، وقال ساعدة الهُذليّ : ولا صُوارٌ مُذَرَّاةٌ مَنَاسِجُها مِثْلُ الفَرِيد الذي يَجْرِي مِن النُّظُمِ وذِرْوَةُ كلِّ شيءٍ : أَعْلاه ؛ والجمع : الذُّرَى . وذِرْوَة : اسم أَرْضٍ بالبادية . وذَروة : اسم رَجُلٍ . وذِرْوَةُ الصُّمَّان : عَالِيَتُها . أبو زَيد : إنّ فلاناً لكريمُ الذَّرَى ، أي كَرِيم الطَّبيعة . وقال غيرُه : الذّرَة : حَبٌّ يقال للواحدة : ذُرَةٌ ؛ ويُقال له : أَرْزَن . وفي حَديث أبي بكر : ولَتألَمُنَّ النَّوْمَ على الصُّوف الأذْرِيّ كما يألم أحدُكم النَّوْمَ على حَسَك السَّعْدان . قال المُبرّد : الأذْرِي ، مَنْسوب إلى أَذْرَبيجان . وكذلك تَقُول العربُ ، قال الشَّمّاخ : تَذَكَّرتُهَا وَهْناً وقد حال دُونَها قُرَى أَذْرَبِيجان المَسالِحُ والجَالُ قال العُتبي : المِذْرَوَان : الجانبان مِن كُلّ شَيء ، تقول العربُ : جاء فلانٌ يَضْرِبُ أَصْدَرَيْه ، ويَهُزّ عِطْفَيْه ، ويَنْفُضُ مِذْرَوَيْه ، وهمَا مَنْكِباه . ويُقال : قَنَّع الشَّيْبُ مِذْرَوَيْه ، يُريد جانبي رَأْسِه ، وهما فَوْداه ، سُمِّيا مِذْرَوَيْن ، لأنهما يَذْرِيان ، أي يَشِيبَانِ . والذرَى ، هو الشَّيْبُ . وقد ذَرِيت لِحْيَتُه ، ثم اسْتُعير للمنْكِبين والأَلْيَتين والطَّرَفين ؛ قال الهُذْليّ : على عَجْسِ هَتّافة المِذْرَوَيْن زَوْراء مُضْجَعة في الشَّمَالِ ذأر : رُوي في الحَديث أنّه قِيل : إنّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) لمّا نَهى عن ضَرْب النِّساء ذَئِرْن على أَزْواجهنّ . قال أبو عُبَيد : قال الأصمَعِيّ : أي نَفَرْنَ ونَشَزْنَ واجْتَرَأن ، يُقال منه : امْرأةٌ ذَئِر ، على مثال فَعِل ، وقال عبِيدُ بن الأبْرص : لمّا أتاني عن تَمِيم أنَّهم ذَئِرُوا لِقَتْلَى عامِرٍ وَتَغضَّبُوا يَعني : نَفَروا مِن ذلك وأَنْكروه . ويُقال : أَنِفُوا مِن ذلك . ثَعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : الذّائِر : الغَضْبان . والذَّائر : النَّفُور . والذَّائِرُ : الأنِف . أبو عُبَيد : ذاءَرَت الناقةُ ، على فاعلت ، فهي مُذَائِر ، إذا ساء خُلُقها ، وكذلك المرأة إذا نَشَزَت ، قال الحُطَيْئة : ( ذارَت بأَنْفها ) من هذا مُخَفَّفة . قال : وقال الأصمعيّ : ناقةٌ مُذَائِر ، وهي التي تَرأَم بأَنْفها ولا يَصْدُق حُبُّها . وقال اللَّيْثُ : ذَئِر ، إذا اغْتاظ على عَدوّه واسْتَعَدّ لمُواثَبته . قال : وأَذأَرْتُه ، أَي أَلْجأتُه . وقال غيرُه : أَذأَرتُ الرجل بفلان ، إذا حرَّشته وأَوْلَعْتَه به ، فذَئِر به . ذير : قلت : والذِّيَارُ ، غَير مَهْموز ، هو البَعَر الرَّطْب الذي تُضمَّدُ به أَخْلاَفُ الناقة ذاتِ اللَّبن ، إذا أَرادُوا صَرَّها لئلاّ يؤَثِّر فيها الصِّرار . وقد ذَيَّرَ الراعي أَخْلافها ، إذا لَطَّخها بالذِّيار . وقال أَبو صَفْوان الأسَديّ يَهْجُو ابن مَيّادة ، ومَيّادة كانت أُمّه : لَهْفِي عَلَيْكَ يابْن مَيّادَة الّتي يكونُ ذِياراً لا يُحَتّ خِضَابُها إذا زَبَنتْ عنها الفَصيلَ برِجْلِها بَدَا من فُروج الشَّمْلَتيْن عُنَابُها أَراد بعُنَابها : بَظْرَها . وقال اللَّيْثُ : السِّرقين الذي يُخْلَط بالتُّراب يُسمَّى قَبل الخَلْطِ خُثّةً ، فإِذا خُلِط فهو ذِيرَةٌ ، فإذا طُلِي على أَطباء الناقةِ لِكَيْلا يَرْضَعَها الفَصيلُ فهو ذِيَار ، وأَنشد : غَدَتْ وهي مَحْشُوكةٌ حافِلٌ فَرَاخَ الذِّيَار عليها صَخِيمَا وذر : في حَديث عُثمان رَحمه الله أَنّه رُفع إليه رَجُل قال لآخَر : يا بْنَ شامّة الوَذْرِ ، فحَدَّه . قال أَبو عُبَيد : هي كلمةٌ مَعْناها القَذْف . قال : والوَذْرَة : القِطْعَةُ من اللَّحم ، مثل الفِدْرة . وإنّما أَراد : يابن شامّة المَذَاكير ، فكَنّى عنه ، وكانت العربُ تُسَابّ بها . وكذلك إذا قال له : يا بن ذات الرَّاية ، ويا بن مُلْقَى أَرْحُل الرُّكْبَان . وقال أَبو زَيد : في قولهم : يا بن شامّة الوَذْر ، أَرادوا بها القُلَف . قال : والوَذْرُ : بَضْع اللَّحْم . وقد وَذَرْتُ الوَذْرَةَ أَذِرُها وَذْراً ، إذا بَضَعتها بَضْعاً . أَبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ : الوَذَفة والوَذَرة : بُظَارة المَرْأَة . وأَخْبرني المُنذريّ ، عن الحَرَاني ، عن ابن السّكيت : قال : يُقال : ذَرْذَا ، ودَعْ ذا ، ولا يُقال : وذَرْتُه ، ولا وَدَعْتَه . وأَمّا في الحاضر فيُقال : يَذَرُه ويَدَعُه . ولا يُقال : وَاذرٌ ، ولا وَادِعٌ ، ولكن يُقال : تَرَكْتُه فأَنا تَارِكٌ . وقال اللَّيْثُ : العربُ قد أَماتت المَصْدر من ( يَذر ) والفِعْل الماضي ، واسْتَعْملته في الحاضر والأمْر ، فإِذا أَرَادُوا المَصْدر قالوا : ذَرْه تَرْكاً . وثَريدة كثيرة الوَذْرِ ، أَي كَثيرة قِطع اللَّحم . وقوله : ( يَسِيرٍ ذَرْنِى وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً ) ( المدثر : 11 ) أَي كِلْه إليَّ فإنِّي أُجَازِيه وأَكفيك أَمْره . وفي حَديث أُمِّ زَرْع : إنّي أَخاف أَنْ لا أَذَره . قال أَبو بكر : قال ابن السِّكّيت : معناه : إنّي أَخاف أَن لا أَذَر صِفَته ولا أَقْطَعها من طُولها . قال أَحمد بن عُبَيد : مَعْناه : أَخاف أَلاّ أَقْدر على فِراقه لأنَّ أَوْلادي منه والأسْباب التي بَينِي وبَيْنه . روذ : أَبو العبَّاس ، عن ابن الأعْرابيّ : الرَّوْذَةُ : الذَّهَابُ والمَجيء . قلت : هكذا قيْد الحرف في نسخة مقيّدة بالذال . وأنا فيها واقف . ولعلّها : رَوْدَة ، من : رَادَ ، يَرُود . رذي : قال اللَّيْثُ : الرَّذِيّ : المَترُوك الهالِكُ من الإبِل الذي لا يَسْتطيع بَرَاحاً ؛ والأُنْثَى رَذِيّة ، والفِعْلُ رَذِيَ يَرْذَى رَذَاوَةً ، وقد أَرْذَيْتُه . وفي حَديث يُونُس : فَقَاءه الحُوتُ رَذِيَّا . ثَعْلب ، عن ابن الأَعرابيّ : الرَّذِيّ : الضَّعِيفُ مِن كُلّ شَيءٍ ؛ قال لَبِيد : يَأْوي إلى الأَطْناب كُلُّ رَذِيَّةٍ مِثْلُ البَلِيَّة قالِصاً أَهْدَامُها أَراد : كُلَّ امرأَة أَرْذاها الجُوع تَتَعرَّض سائِلةً . ورَذِية ، فعيلة بمعنى مفعولة . والمُرْذَاةُ : التي قد هَزَلها الجُوع والسُّلال . والسُّلاَلُ : داءٌ باطِنٌ مُلازِمٌ للجَسد لا يَزَال يَسُلّه فيُذِيبُه .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.645 harf(باب الواو والدال وما يثلثهما)
(ودس) الواو والدال والسين: كلمتان:
الأولى الوديس: النبات، يقال أودَسَت الأرضُ: أخرجَتْ نَبْتَها.
والأخرى: وَدَسَ الشَّيءَ: خَبَّأه. وما أدرِي أين وَدَسَ، أي ذَهَب.
(ودص) الواو والدال والصاد. يقولون: ودَصَ إليَّ بكلامٍ: ألقاه ولم يتمَّه.
(ودع) الواو والدال والعين: أصلٌ واحد يدلُّ على التَّرْك والتَّخْلِية. وَدَعَه: تركه، ومنه دَعْ. ويُنشد:
ليت شِعْري عنْ خليلي ما
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR524 harf- [يقال: فلان يذر الشيء. أي: يقذفه لقلة اعتداده به]، ولم يستعمل ماضيه. قال تعالى: ﴿قالوا أجئتنا لنعبد الله وحده ونذر ما كان يعبد آباؤنا﴾ [الأعراف/ 70]، ﴿ويذرك وآلهتك﴾ [الأعراف/127]، ﴿فذرهم وما يفترون﴾ [الأنعام/ 112]، ﴿وذروا ما بقي من الربا﴾ [البقرة/278] إلى أمثاله. وتخصيصه في قوله: ﴿ويذرون أزواجا﴾ [البقرة/234]، ولم يقل: يتركون ويخلفون؛ فإنه يذكر فيما بعد هذا الكتاب إن شاء الله. [والوذرة: قطعة من
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR335 harfو ذ ر
ذره واحذره.
والعرب أماتت المصدر منه فيقولون: ذر تركاً وإذا قيل لهم ذروه قالوا قد وذرناه.
وعندي وذرة من لحم: قطعة بلا عظم.
ومن المجاز: قولهم في الشتم: يا ابن شامّة الوذر: يريدون الزانية والوذر كناية عن ا لمذاكير.
وعن عثمان رضي الله عنه: أنه رفع إليه من قاله فحدّه.
وامرأة لمياء الوذرتين وهما الشفتان.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.337 harfالوَذْرَةُ، بالتسكين، من اللحم: القطعة الصغيرة مثل الفِدْرَةِ، وقيل: هي البَضْعَةُ لا عظم فيها، وقيل: هي ما قطع من اللحم مجتمعاً عَرْضاً بغير طُولٍ. وفي الحديث: فأَتينا بثريدة كثيرة الوَذْرِ أَي كثيرة قِطَعِ اللحم، والجمع وَذْرٌ ووَذَرٌ؛ عن كراع؛ قال ابن سيده: فإِن كان ذلك فوَذْرٌ اسم جمع لا جمع. ووَذَرَه وَذْراً: قَطَعَه. والوَذْرُ: بَضْعُ اللحم. وقد وَذَرْتُ الوَذْرَةَ أَذِرُها وَذْراً إِذا
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR107 harf* و ذ ر * تقول * ذَرْهُ * أي دعه وهو يَذَرُهُ أي يدعه ولا يُقال منه وَذَرَهُ ولا وَاذِرٌ ولكن تركه وهو تارك
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.785 harfالوذرة، بفتح فسكون: القطعة الصغيرة من اللحم مثل الفدرة، وقيل: هي البضعة لا عظم فيها، ويحرك، أو ما قطع منه أي اللحم مجتمعا عرضا بغير طول. قال ابن الأعرابي: الوذفة والوذرة: بظارة المرأة، ج وذر، التسكين، ويحرك في وذر اللحم، عن كراع، قال ابن سيده: فإن كان ذلك فوذر اسم للجمع لا جمع. وذره، أي اللحم، وذرا، كوعده: قطعه وجرحه، هكذا في النسخ، وهو غير محرر، والصواب: وجرحه: شرطه، كما في اللسان وغيره، وهذا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.750 harfوَذِرَهُ
1 وَذِرَهُ ذ , of the same measure as وَسِعَهُ, (S, K, TA,) or وَذَرَهُ, (Lth, ISk, T, TA,) is the original pret. of which the aor. is يَذَرُهُ (Lth, ISk, T, S, K, TA) signifying, He leaves, lets alone, or ceases or desists from, it, or him; he leaves it undone; syn. يَدَعُهُ, (ISk, T, S, K, TA,) and يَتْرُكُهُ; (Msb;) imp. ذَرْهُ, syn. دَعْهُ: (ISk, T, S, K, TA:) but the pret. is not
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR365 harfوَذَرَ
وَذَرَ
a. [ يَذِرُ ] ( n. ac. وَذْر 1 ), Cut; sliced.
b. [ يَذَرُ ], Abandoned.
وَذَّرَ
وَذَّرَ II ,
a. see I (a) .
وَذْرَة
وَذْرَة 1t , ( pl. وَذْر 1 , وَذَر 4 ),
a. Slice of meat.
b. Clitoris.
c. Glans of the penis.
وَذَرَة
وَذَرَة 4t ,
a. see 1t (a) .
وُذَاْرَة
وُذَاْرَة 24t ,
a. Strip of cloth.
الوَذْرَتَانِ
الوَذْرَتَانِ
a. The lips.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR13.258 harfوذر
وَذِرَ - يَذَرُ - ذَرْ
وَذِرَ - يَذَرُ + كائن + شيئاً أو كائناً: يغادره ويتركه من غير أن يهتم بأمره: يترك الشيء على حاله من حركة أو عمل أو بناء وتركيب، من غير تدخل أو تغيير أو فعل، ومن غير أن يهتم أو يقلق على حاله بعده
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الهجر ومغادرة الشيء وتخليفه وعدم التوجه للارتباط به ومصاحبته"، وهي:
غَدِرَ - يَغْدِرُ،
Sîgalar(29)
- فَذَرْهُمْOnları bırak(فَافْعَلْهُمْ)×6
- وَذَرُواVe bırakın(وَافْعَلُوا)×4
- وَتَذَرُونَVe bırakırsınız(وَتَفْعَلُونَ)×3
- وَيَذَرُونَVe bırakırlar(وَيَفْعَلُونَ)×3
- تَذَرُBırakır(تَفْعَلُ)×2
- تَذَرُنَّKesinlikle bırakmayın(تَفْعَلُنَّ)×2
- ذَرْهُمْOnları bırak(افْعَلْهُمْ)×2
- فَذَرُوهَاHemen onu bırakın(فَافْعَلُوهَا)×2
- أَتَذَرُBırakır mısın?(أَتَفْعَلُ)×1
- تَذَرْBırakma(تَفْعَلْ)×1
Mücavir kökler69 mücavir (236 toplam)
- عمه
3 ortak ayet · Bocalarlar
- لعب
4 ortak ayet · Oynarlar
- خوض
3 ortak ayet · Havz (hı) : Havuz demektir
- نوق
2 ortak ayet · Dişi devedir
- طغي
3 ortak ayet · Taşkınlaştıran
- لهو
2 ortak ayet · Boğazdaki küçük dil demektir
- أكل
4 ortak ayet · Ekel pas demektir
- فعل
4 ortak ayet · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
- بقي
2 ortak ayet · Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden…
- غرر
2 ortak ayet · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
- عدل
2 ortak ayet · Denk tutuyorlar
- زوج
3 ortak ayet · İlik ve düğme çiftinin her biridir
Geçtiği ayetler(43)
وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ
Onları bırakİşte böylece Biz, her peygambere insan ve cinn şeytanlarını düşman yaptık. Onlardan kimi, kimini aldatmak için cazip sözler fısıldarlar. Eğer Rabbın dileseydi; bunu yapamazlardı. Öyleyse onları iftiraları ile başbaşa bırak.
وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ
Onları bırakVe böylece onların ortakları; ortak koşanlardan bir çoğunu helake sürüklemek, dinlerini karmakarışık etmek için; çocuklarını öldürmelerini hoş göstermiştir. Şayet Allah, dilemiş olsaydı; bunu yapamazlardı. Artık sen, onları uydurdukları o yalanları ile başbaşa bırak.
فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ
Onları bırakBir süreye kadar onları kendi sapıklıklarıyla başbaşa bırak.
فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ
Onları bırakBırak onları, kendilerine vaadedilen güne ulaşıncaya kadar dalsınlar, oyalanıp dursunlar.
فَذَرْهُمْ حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ
Onları bırakArtık çarpılacakları günlerine erişinceye kadar bırak onları.
فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ
Onları bırakBırak onları, kendilerine vaadolunan güne kavuşuncaya kadar dalıp oynasınlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وذر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl ve lefif eğilimli; mazi kipi dilde terkedilmiş, muzari ve emir formlarıyla yaşayan nakıs kullanımlı fiil |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ترك, ودع, هجر |
| Zıt Kök | أخذ |
| Çekirdek Özet 1 | Eti kemiğinden ayırıp küçük dilimlere bölmek; değersiz görerek veya önemsemeyerek bir kenara bırakmak |
| Çekirdek Özet 2 | Batıl, geçici, değersiz veya zararlı olanı bütünüyle terk etmek; ilahi davaya engel olanı ardında bırakmak |
| Çekirdek Özet 3 | Değer hiyerarşisinde aşağıda kalanın bilinçli tasfiyesi; nihai sorumluluğun ve seçimin netleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü nötr bir «terk etmek» (ترك) eylemiyle bir tutup arkasındaki değersiz bulma, önemsememe ve ilişiği bilinçli kesme nüansını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وذ | Bir şeyi kesmek, dilimlemek, hafiflik ve akıcılıkla hareket ettirmek; وذف (çalımla yürümek), وذل (eti paylaştırmadan kesip ayırmak), وذم (bağlamak, sarkan deri parçası) köklerinde görüldüğü gibi bir bütünden koparılan veya sarkan parçayı ifade eder | ر | Çekirdeğin kesme ve koparma hareketine süreklilik, serbest bırakma ve fırlatıp atma boyutu eklenerek bir şeyi değersiz sayarak veya pay ayırarak bütünüyle kendi haline bırakma anlamına daralmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Bir bütüne, bağa veya ilişki durumuna işaret eder; nesnenin başlangıçta tutunduğu mevcudiyet zeminini temsil eder |
| ذ | Kapı, geçiş, hareket; Arap alfabesinde د imgesinin ses yoğunlaşmasıyla türetilmiş peltek varyantı | Bağlantı noktasında meydana gelen ayrılma, geçit bulup dışarı çıkma veya bir aralığı açma hareketidir |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst, yöneliş | Eylemin bilinçli bir iradeyle yönetildiğini, ayrılan parçanın başıboş kalmasını veya zihinsel olarak gözden çıkarılmasını anlatır |
| وذر | Bağlı olan bir nesnenin kapıdan geçirilip dışarı salınması gibi, bir bütünden kesilen veya ayrılan şeyin zihinsel olarak serbest bırakılması | Tutunan bir bağın çözülerek önemsiz görülen unsurun bilinçli bir yönelişle kendi haline terk edilmesi eylemini piktografik olarak resmeder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kasabın eti kemikten ayırıp küçük parçalar halinde dilimlemesi veya yaranın neşterle çizilip yarılması; kemiksiz küçük et parçası |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye döneminde kökün mazi fiili kullanılmayıp fiil çekimi neredeyse tamamen emir ve muzari kiplerine hasredilmiştir; isim formu ise kadınlara yönelik sövgü kinayelerinde ve et parçası anlamında geçmektedir. عثمان رضي الله عنه döneminde bir kişinin diğerine sövgü olarak sarf ettiği «يا ابن شامّة الوَذَر» ifadesi erken kabile dilindeki somut yaralama ve hakaret çağrışımını belgeler |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetlerinde etli tirit yemeğini tasvir ederken geçen «فأتينا بثريدة كثيرة الوَذْرِ» ifadesinde, etin kemiksiz küçük parçalar halinde doğranmış hali anlamında kullanılmıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça وذر kökü, merkezi Sami dillerinde morfolojik bir hususiyet sergiler. Kökün mazi fiilinin dilde kullanımdan düşmesi (imâte edilmesi) ve yalnızca muzari (يَذَرُ) ile emir (ذَرْ) çatılarında yaşaması, erken arkaik dönemde kökün geçirdiği fonetik veya anlamsal bir başkalaşıma işaret eder. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Süryanice) bu morfolojik açık, doğrudan ortak miras olan köklerle değil, çoğunlukla terki bildiren farklı köklerle karşılanır; ancak Güney Sami dillerinde et parçalama, pay ayırma ve önemsiz sayılanı ayırıp atma semantik matrisi korunmuştur. İbranicede benzer fonetik yansımalar ve Süryanicede ayrılmayı bildiren kökler bulunmakla birlikte, وذر biçiminin özgün daralması Arapçada «bir şeyi ehemmiyetsizliği sebebiyle savurup atmak» şeklinde belirginleşmiştir. Fonetik akrabalıklar bakımından zayıf harfle başlayan misâl kökler sınıfında yer alması, çekim sırasındaki ses düşmelerini ve kullanım sınırlılığını belirlemiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Eti küçük parçalara dilimlemek ve yarayı çizmek | Somut eylemden, değersiz görülen şeyi önemsemeyip savurma ve geride bırakma soyutlamasına geçilmiştir; mazi formu terk edilip yerini muzari ve emir formuna bırakmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami ayrışma matrisleri | Kökün mazi biçiminin düşmesi Sami dil ailesi içinde morfolojik bir nadirlik arz eder; ayrılma ve bırakma kavramı çevre dillerde farklı köklerle ikame edilmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan ses denkliği gösteren bir soydaş kelime tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وذر | Anlamlı | Parçalamak, bırakmak | Eti dilimlemek; önemsiz görerek terk etmek ve kendi haline bırakmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ورذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| ذور | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Kullanımı kayıtlı olmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| ذرو | Anlamlı | Savurmak, saçmak | Rüzgarın kuru ot ve tozu savurup dağıtması, tohum saçmak | Ortak çekirdek; hafif ve önemsiz şeyin havaya bırakılması bakımından anlamdaştır; Kur'an'da geçer |
| روذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| رذو | Anlamlı | Zayıflamak, düşkünleşmek | Bitkin düşmek, bir kenara atılacak derecede takatsiz kalmak | Önemsizleşip terk edilmeye müsait hale gelme nüansıyla ilişkilidir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وذر | Merkez | Terk etmek, bırakmak | Önemsiz, değersiz veya hakir görerek arkada bırakmak; muhatabı ciddiye almamak | Genellikle emir veya muzari ile kesin ve küçümseyici bir ayrılışı bildirir |
| ترك | Komşu | Bir şeyi arkada bırakmak | Nötr ve genel terk; nesnenin değerli ya da değersiz olmasına bakılmaksızın fiilen geride bırakılması | Miras bırakmak veya işi sonlandırmak gibi durumlarda değer yargısı içermez |
| ودع | Komşu | Emaneten bırakmak, sükunete erdirmek | Bir şeyi korunsun veya sükun bulsun diye kendi halinde bırakmak, vedalaşmak | Bırakılan şeye bir tür emniyet, saygı veya hürmet bağı eşlik eder |
| هجر | Komşu | İlişiği keserek uzaklaşmak | Bedensel, mekânsal veya zihinsel olarak bir şeyden yüz çevirip ayrılmak | Çoğunlukla bilinçli bir mesafe koyma, boykot veya hicret anlamı taşır |
| أخذ | Zıt | Tutmak, yakalamak, benimsemek | Bir nesneyi veya ilkeyi sahiplenmek, sımsıkı kavramak, tasarrufuna almak | Bırakmanın aksine nesneye değer atfedip onu korumaya ve sürdürmeye yönelir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وذر | Değersiz görerek terk etmek | Eti doğramak kökünden; önemsemeyerek arkada bırakmak, muhatabı kendi haline terk etmek | Kesin |
| Latince | Deserere, relinquere | Yüzüstü bırakmak, terk etmek | Deserere kelimesi bağı kopararak terk etmeyi verir ancak Arapçadaki değersiz bulma nüansını tam taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Discard, leave aside, abandon | Iskarta etmek, bir kenara atmak | Discard kelimesi işe yaramaz görüp atmayı tam karşılarken, leave fiili nötr kalır | Güçlü |
| Almanca | Verwerfen, beiseite lassen | Önemsiz görüp kenara koymak | Verwerfen değersiz bularak reddetmeyi karşılar; kökün emir kipindeki serbest bırakma yönü beiseite lassen ile örtüşür | Güçlü |
| Fransızca | Délaisser, abandonner | İhmal ederek kendi haline bırakmak | Délaisser kelimesindeki önemsememe ve ilişiği kesme boyutu Arapçadaki nüansa çok yakındır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ذَرْهُمْ / فَذَرْهُمْ | Meydan okuma, muhatabı küçümseyerek kendi batılında baş başa bırakma | İnkarcıların alay, iftira ve bâtıl iddialarına karşı tebliğcinin zihinsel olarak rahatlatılması bağlamı (En'âm 6:91, 6:112, 15:3, Mü'minûn 23:54) |
| وَذَرُوا | Hukuki ve ahlaki yükümlülük gereği haramı derhal terk etme | Faizin, günahın açık ve gizlisinin, batıl isimlerin ve Cuma vaktinde ticaretin terk edilmesi bağlamı (Bakara 2:278, En'âm 6:120, A'râf 7:180, Cum'a 62:9) |
| لَا تُبْقِي وَلَا تَذَرُ | Toptan yok etme, geride hiçbir kalıntı bırakmama | Helak edici rüzgarın ve cehennem azabının kuşatıcılığı ve yok ediciliği bağlamı (Zâriyât 51:42, Müddessir 74:28) |
| وَيَذَرُونَ / تَذَرُونَ | Doğal olanı, meşru olanı veya üstün değeri gözden çıkarıp geride bırakma | Miras bırakanların geride eş bırakması veya kavimlerin eşlerini/Rablerini bırakıp şehevî/putperest tercihlere yönelmesi bağlamı (Bakara 2:234, Şuarâ 26:166, Sâffât 37:125, Kıyâme 75:21) |
| فَهِيَ كَالْمُعَلَّقَةِ / تَذَرُوهَا | Boşlukta bırakma, hukuki askıya alma | Adaletsiz davranarak bir kadını ne evli ne boşanmış halde muallakta bırakmama uyarısı bağlamı (Nisâ 4:129) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidraç, ilahi mühlet ve inkarcıların kendi haline bırakılması | Allah'ın inkarcıları batılları içinde debelenmeye terk etmesi (terk-i tevfîk) cebrî bir terk midir yoksa iradelerine bırakılan mühlet midir tartışması | İlahi inayetin kesilmesi ve kulun bâtılıyla baş başa bırakılması |
| Fıkıh | Haramın ve şüphelinin derhal tasfiyesi, akitlerin durdurulması | Cuma ezanıyla alışverişin kesilmesi (Cum'a 62:9) ve kalan ribanın tasfiyesi (Bakara 2:278) emirlerinin hükmün vücubuna delaleti | Gecikmeksizin ve tereddütsüz olarak eylemi sıfırlama yükümlülüğü |
| Tefsir | ترك ile وذر lafızları arasındaki belagat farkı | Kur'an'ın mazi kipini hiç kullanmayıp daima muhatabı harekete geçiren emir veya süreci anlatan muzari kipleri tercih etmesinin hikmeti | Bırakılan nesnenin veya inancın hakirliği ve dikkate alınmaya değmezliği |
| Hadis | Şüpheli şeylerden kaçınma ve batıl sözleri geçersiz sayma | «Bırak onu» tarzındaki nebevi emirlerde lüzumsuz veya nifak kokan sözlerin değersiz bulunarak mecliste susturulması | Ciddiye almama, polemiğe girmeme ve değersiz bularak bertaraf etme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid mücadelesi ve sahte ilahların inkarı | Bâtılı önemsizleştirerek terk | Zihinsel ve ameli arınma | Allah'tan başka sığınılan nesnelerin aslında et parçası gibi değersiz olduğunu kavrayıp onları ardında bırakmak | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Yanılgıyı ve safsatayı ayıklama | Epistemik temizlik | İspatı olmayan zannî kuruntuların ve cehaletin dikkate alınmayarak araştırmanın dışına itilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Meydan okuma ve caydırıcılık | Muhatabı yalnızlaştırma ve boykot | Diplomatik ve psikolojik üstünlük | Bâtıl odaklar karşısında polemiğe saplanmayıp onları kendi çelişkileriyle baş başa bırakarak etkisizleştirmek | Güçlü |
| İktisadi | Helal piyasa ve adil paylaşım | Riba ve haksız kazancı tasfiye | Finansal sıfırlama | Sisteme haksızca yapışmış fazlalıkların (riba artıkları) değersiz görülüp piyasadan derhal sökülüp atılması | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gürültü filtreleme (noise filtering) ve atık budama (pruning) | Bir sinyal veya algoritma ağında amaca hizmet etmeyen, verimliliği düşüren parazitlerin veya düğümlerin hesaplama dışı bırakılarak sistemden düşürülmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Marjinalleştirme ve stratejik ihmal (benign neglect) | Toplumsal veya psikolojik düzlemde zararlı ve provokatif tutumların beslenmesini önlemek için onlara tepki vermeyip dikkat alanının dışına itmek | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sıradan bir «ayrılmak», «boş vermek» ya da nötr bir «terk etmek» olarak anlayıp, eylemin özündeki «değersiz bulup tasfiye etme» iradesini yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök, insanın hakikat karşısında takındığı tavrı belirler; ya bâtılı değersiz görerek terk edecektir ya da fani dünyayı tercih edip ebedi olanı arkasında bırakacaktır (Kıyâme 75:21) |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygambere yönelik «onları bırak» emirlerini pasif bir teslimiyet veya ilgisizlik zannetmek; oysa bu tavır, bâtılı muhatap almayarak psikolojik ve ontolojik olarak çökertme yöntemidir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın değerler piramidini nasıl inşa ettiğini gösterir; hakikat geldiğinde değersiz olanın nasıl bir çırpıda gözden çıkarılması gerektiğini ve tebliğcinin bâtıl karşısındaki vakur duruşunu açıklar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberin inkarcılarla polemiğe girmesini yasaklayan mekkî ayetlerde ve faiz, cuma alışverişi gibi sosyal hayatı yeniden kuran medenî ahkâm ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hak davanın bâtılla sürekli didişmek zorunda olduğu zannını düzeltir; bazen bâtılı yok etmenin en etkili yolunun onu kendi çürümüşlüğüne terk etmek olduğunu öğretir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamEti kemiğinden ayırıp küçük dilimlere bölmek, yaranın neşterle çizilmesi ve işe yaramayan veya önemsiz görülen parçanın bir kenara bırakılması.
- Soyut anlamBir inancı, tutumu, fazlalığı veya kişiyi bilinçli bir iradeyle ehemmiyetsiz sayarak dikkate almamak, kendi haline bırakmak ve sistem dışına itmek.
- Sistematik karşılıkDeğerler hiyerarşisinde asıl olan ile tali olanın ayrıştırılması; bâtılın epistemolojik, hukuki ve ahlaki olarak varlık alanından tasfiye edilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , bir failin anındaki inanç, amel, muhatap veya mülkiyet kümesini ifade eder. fonksiyonu, bu kümedeki herhangi bir unsurunun ilahi ölçü veya hakikat nazarındaki değerini gösterir. Değeri sıfır veya negatif olan (), yani batıl, haram, asılsız veya önemsiz bulunan unsurlar kümeden çıkarılarak () yeni durum () elde edilir. Bu işlem, kökün değersiz olanı ayıklayıp kendi haline bırakma eyleminin matematiksel ifadesidir.