دبر
د - ب - ر
جذر- الورود: ٤٤
- الآيات: ٤٤
- الصيغ: ٢١
- المعاجم: ١٣
Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٦٬٦٧٧باب الدال والراء والباء معهما
د ر ب، ب ر د، ر ب د، د ب ر، ب د ر مستعملات
درب:
كل مَدْخَلٍ من مَداخِلِ الرُّومِ دَرْبٌ من دُروبها.
والدَّرْبُ باب السِّكَّةِ الواسعة، ورُبَّما كانَ ما بَين.
والدُّربة: عادةٌ وجُرأَةٌ على الحَرْب وكلِّ أمرٍ.
ورجلٌ مُدَرَّبٌ: دَرَّبَته الشَّدائدُ حتى قَوِيَ ومَرَنَ عليها، قال:
ومن يَحْرِصْ على كِبَرٍ فإِنيّ أنا الكَهْلُ المُدَرَّبُ بالكُلُـومِ
والدَّرَبُ: داءٌ في
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٬٧٢٦الدَبْر بالفتح: جَماعة النَحْل. قال الأصمعي: لا واحِد لها، ويجمع على دُبورٍ. قال لَبيدٌ:
بِأبْيَضَ من أبْكارِ مُزْنِ سَحابَةٍ
وَأرْي دبورٍ شارَهُ النَحْلُ عاسِلُ
ويقال أيضاً للزَنابير: دَبْرٌ.
ويقال: جعلْتُ كلامَهُ دَبْرَ أذُني، أي أَغْضَيْتُ عنه وتَصامَمْتُ. والدَبْرَةُ والدِبارَةُ: المَشارَةُ في المَزْرَعَةِ، وهي بالفارسية كُرْد. والجمع دَبْرٌ ودِبارٌ. والدُبْرُ والدُبُرُ: الظَهْرُ. قال
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٩٬٠١٨د ر ب
درب ، دبر ، ربد ، ردب ، برد ، بدر : مستعملات .
درب : قال الليث : الدَّرْبُ بابُ السِّكةِ الواسعةِ ، والدَّرْب كلُّ مَدخل من مداخل الروم دَرْبٌ من دُوربِها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : التَّدْرِيبُ الصَّبر في الْحَرب وقتَ الفِرار يقال : دَرِبَ فلان وَعَرِدَ عَمْرو .
وفي الحديث عن أبي بكر : لا تزالون تَهزِمون الرومَ فإذا صاروا إلى التَّدْرِيبِ وَقَفَتْ الحربُ ، أرادَ الصَّبْرَ .
أبو عبيد عن
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٩٥٩(باب الدال والباء وما يثلثهما)
(دبج) الدال والباء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على شيءٍ ذي صفحةٍ حَسَنَةٍ. الدّيباجُ معروفٌ. والدِّيباجَتانِ: الخَدّان. وقال ابن مقبل:
* يَجرِي بديباجَتَيهِ الرَّشْحُ مُرْتَدِعُ([1]) *
ويقال هما اللِّيتان([2]). وأمّا قولهم: "ما بالدّار دِبِّيجٌ" فيقال هو بالحاء، وقد ذُكر في بابه، وإن كان بالجيم كما قيل فليس من هذا، ولعله أنْ يكون من دِبِّيٍّ، من الدَّبيب، ثم
(باب الدال والباء وما يثلثهما) (دبج) الدال والباء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على شيءٍ ذي صفحةٍ حَسَنَةٍ. الدّيباجُ معروفٌ. والدِّيباجَتانِ: الخَدّان. وقال ابن مقبل: * يَجرِي بديباجَتَيهِ الرَّشْحُ مُرْتَدِعُ([1]) * ويقال هما اللِّيتان([2]). وأمّا قولهم: "ما بالدّار دِبِّيجٌ" فيقال هو بالحاء، وقد ذُكر في بابه، وإن كان بالجيم كما قيل فليس من هذا، ولعله أنْ يكون من دِبِّيٍّ، من الدَّبيب، ثم حُوِّلت ياء النِّسبة جيماً على لغة من يفعل([3]). (دبح) الدال والباء والحاء أُصَيلٌ، وهو الإقبال على الشَّيء بالجِسْم حتَّى تَحْنُوَ عليه كل الحُنوّ. يقال دبَّحَ الرجُل رأسَه، وذلك إذا نكسَه وطأطأه. و*نُهِيَ أن يُدَبِّحَ الرّجُل في الصَّلاة كما يدبِّح الحِمار. والذي يقولون ما بالدَّار مِنْ دِبِّيحٍ، فهو من هذا، أي مقيمٍ في الدَّار مقبلٍ عليها، والحاء في هذه الكلمة أقيس من الجيم، لما ذكرناه. (دبر) الدال والباء والراء. أصل هذا الباب أنَّ جُلّه في قياسٍ واحد، وهو آخِر الشَّيء وخَلْفُه خلافُ قُبُلِه. وتشذّ عنه كلماتٌ يسيرة نذكرُها. فمعظم الباب أنَّ الدُّبُرَ خلافُ القُبُل. والدَّبِير: ما أدْبَرَتْ به المرأةُ من غزْلِها حين تفتِلُه. قال ابن السكِّيت: القَبِيل من الفَتْل: ما أقبَلْتَ به إلى صدرك، والدَّبير: ما أدبَرْتَ به عن صدرك. ودابرةُ الطّائر: الإِصبع التي في مُؤخَّر رِجْله. وتقول: جعلتُ قولَه دَبْرَ أُذُني، أي أغضَيْت عنه وَتصامَمْت، ودَبَر النَّهارُ وأدبَرَ([4])، وذلك إذا جاء آخِرُه، وهو دُبُره. ودبَّرْتُ الحديثَ عن فُلانٍ، إذا حدَّثتَ به عنه، وهو من الباب؛ لأنَّ الآخِر المحدِّثَ يَدْبُر الأوّلَ يجيءُ خَلْفَه. ودابرة الحافر: ما حاذَى مؤخَّر الرُّسْغ. وقطَعَ اللهُ دابِرَهم، أي آخِرَ مَن بَقِي منهم. والدَّابر من السِّهام: الذي يخرُج من الهَدَف، كأنَّه وَلّى الرّاميَ دُبُرَه، وقد دَبَرَ يَدْبُرُ دُبُوراً، والدَّبَرانُ: نجمٌ، سمِّي بذلك لأنَّه يَدْبُر الثّريّا. ودابَرْتُ فُلاناً: عاديتُه. وفي الحديث: "لا تَدَابَرُوا"، وهو من الباب، وذلك أنْ يترُكَ كلُّ واحدٍ منهما الإقبالَ على صاحبه بوجْهه. والتدبير: أنْ يُدبِّر الإنسانُ أمرَه، وذلك أنَّه يَنظُر إلى ما تصير عاقبتُه وآخرُه، وهو دُبُره. والتَّدبير عِتْق الرّجُل عبدَه أو أمَتَه عن دُبُر، وهو أن يَعْتِقَ بعد موت صاحبِه، كأنَّه يقول: هو حُرٌّ بعدَ موتي. ورجل مقابَلٌ مُدابَرٌ، إذا كان كريمَ النَّسَب من قِبَل أبوَيه؛ ومعنى هذا أنَّ من أقبَلَ منهم فهو كريمٌ، ومن أدبَرَ منهم فكذلك. والمُدَابَرَة: الشاة تُشَقُّ أُذُنُها من قِبَل قَفاها. والدّابر [من([5])] القِداح: الذي لم يَخْرُج؛ وهو خلاف الفائز، وهو من الباب؛ لأنَّه ولّى صاحبَه دُبُرَه. والدَّابر: التابع؛ يقال: دَبَرَ دُبُوراً. وعلى ذلك يفسَّر قوله جلَّ ثناؤُه:﴿واللّيلِ إِذا دَبَرَ([6])﴾ [المدثر 33]، يقول: تَبِع النَّهارَ. وَدَبَرَ بالقِمار، إذا ذَهَب به. ويقال: ليس لهذا الأمرِ قبْلةٌ ولا دِبْرَةٌ، أي ليس لـه ما يُقبِل به فيُعْرَفَ ولا يُدْبِر به فيُعرَف. ورجلٌ أُدابرٌ: يقطَع رَحِمَه؛ وذلك أنَّهُ يُدبِرُ عنها ولا يُقْبِل عليها. والدَّبُور: ريحٌ تُقبِل مِن دُبُر الكعبة. والدَّابرة: ضربٌ مِن أُخَذِ الصَّرْع([7]). قال أبو زيد: يقال "هو لا يُصَلِّي([8]) الصّلاةَ إلاّ دَبَرِيّاً"، والمُحدِّثونَ يقولون: دُبُريّاً. وذلك إذا صلاَّها في آخرِ وقتها، يريد وقد أدبَرَ الوقتُ. وأما الكلمات الأُخَرُ فأُراها شاذّةً عن الأصل الذي ذكرناه، وبعضُها صحيح. فأمَّا المشكوك فيه فقولهم: إنَّ دُبَاراً اسمُ يوم الأربعاء، وإنَّ الجاهليَّة كذا كانوا يسمُّونه. وفي مثل هذا نَظَرٌ. وأمَّا الصَّحيح فالدِّبار، وهي المَشَارات من الزَّرْع. قال بِشرٌ: * عَلَى جِرْبَةٍ تَعلُو الدِّبارَ غُروبُها([9]) * ومن ذلك الدَّبْر، وهو المال الكثير؛ يقال مالٌ دَبْرٌ، ومالان دَبرٌ، وأموالٌ دَبْرٌ. (دبس) الدال والباء والسين أصلٌ يدلٌ على عُصارةٍ في لونٍ ليس بناصع. من ذلك الدِّبس، وهو الصَّقْر. والدُّبْسيُّ: طائرٌ؛ لأنّه بذلك اللّون. وجِئتَ بأُمورٍ دُبْسٍ، إذا جاء بها غيرَ واضحة. قال بعضُ أهل العلم: أَدْبَسَتِ الأرضُ فهي مُدْبِسَةٌ، إذا رُئِيَ([10]) فيها أوّلُ سواد النَّبت. فأمّا الكثْرة فهي الدَِّبْسُ، وهو استعارةٌ، كما يقال لها الدَّهْماء والسَّواد، فقد عاد إلى ذلك القياس. ويقولون الدَِّباساء، على فَِعالاء، للإناث من الجراد. (دبش) الدال والباء والشين ليس بشيء. على أنَّهم يقولون أرضٌ مَدبُوشَة*: أَكَلَ الجراد نَبْتَها. قال: * في مُهْوَأَنٍّ بالدَّبَا مَدْبُوشِ([11]) * (دبغ) الدال والباء والغين كلمةٌ. دَبغْتُ الأديمَ أدْبَغُه وأدبُغه([12]) دَبغا. (دبق) الدال والباء والقاف ليس بشيء. يقولون لِذِي البَطْن الدَّبُوقاء. (دبل) الدال والباء واللام أصلٌ يدلُّ على جَمْعٍ وتجمُّعٍ وإصلاح لَمرَمَّةٍ([13]). تقول دَبَلْتُ الشيءَ جَمعتُه، كَدَبْلك اللُّقمةَ بأصابعك. والدُّبُول: الجداول. وسمِّيت بذلك لأنها تُدْبَل، أي تُنَقَّى وتُصلَح. قال الكِسائيّ: أرضٌ مدبولة، إذا أُصلِحَتْ بسِرْجينٍ وغيره. قال: وكلُّ شيءٍ أصلحتَه فقد دبلْتَه ودملْتَه. ويقال الدَّوْبَل: الحِمار الصَّغير. وسمِّي بذلك لتجمُّع خَلْقِه. ويقال دَبِلَ البعيرُ وغيرُه يَدْبَلُ، إذا امتلأَ لحماً. ومما شذّ عن هذا الأصل الدِّبْل: الدّاهية. ودبَلَهم الأمرُ من الشّرّ: نزلَ بهم. يقال دِبْلاً دَبيلا، كما يقولون: ثُكْلاً ثاكلا. قال الشاعر([14]): طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ دِبلاً دَبيلا([15]) (دبي) الدال والباء والياء ليس أصلاً، وإنَّما [هو] كلمةٌ واحدة، ثم يُحمَل عليها تشبيهاً. فالدّبا: الجراد إذا تحرَّك([16]). والتشبيهُ قولهم: أدْبَى الرِّمْثُ، أوَّلَ ما يتفَطَّر؛ وذلك لأنّه يشبَّه بالدَّبا. وذكر بعضُهم: جاء فلانٌ بدَبَادَبَا([17])، إذا جاء بمالٍ كالدّبا([18]). ويقال أرضٌ مَدْبَاةٌ: كثيرة الدبا. ومَدْبِيَّةٌ: أَكَلَ الدّبَا نباتَها. -------------------------------------------------------- ([1]) لابن مقبل كما في ديوانه 170 واللسان (دبج، رشح، ردع)، وقد أنشد هذا العجز في المجمل. وصدره: *يخدي بها بازل فتل مرافقه* ويروى: "يسعى بها". ويروى:*يخدي بها كل موار مناكبه* ([2]) الليتان، بالكسر: صفحتا العنق، وفي الأصل: "اللتان" صوابه في المجمل. ([3]) أي يفعل ذلك، وهم ناس من بني سعد، نص عليه سيبويه في كتابه (2: 288). وانظر شرح الشافية (3: 229). ([4]) وفي بعض القراءات: ﴿والليل إذا دبر﴾، في قوله تعالى ﴿والليل إذ أدبر﴾ وكذا ﴿والليل إذا أدبر﴾ [المدثر 33]. انظر تفسير أبي حيان (8: 378). ([5]) هذه التكملة في المجمل. ([6]) هي قراءة ابن عباس وابن الزبير ومجاهد وعطاء وابن يعمر وأبي جعفر وشيبة وأبي الزناد وقتادة والحسن وطلحة والنحويين والابنين وأبي بكر. انظر الحاشية التي قبل السابقة. ([7]) في المجمل: "أخذة من أخذ المتصارعين". وفي اللسان: "ضرب من الشغزبية في الصراع". والأخذ بضم ففتح: جمع أخذة بالضم، أي طريقة أخذ. ([8]) في الأصل: "لولا نصلي"، وفي اللسان، "فلان لا يصلي"، وفي المجمل "أبو زيد: لا يصلي". ([9]) قصيدة بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 129-133) وقد سبق إنشاد هذا العجز في (جرب 1: 450). وصدره كما في المفضليات واللسان (جرب، دبر): * تحدر ماء البئر عن جرشية * ([10]) في الأصل والمجمل: "رعن"، صوابه من اللسان. وفي القاموس: "أظهرت النبات". ([11]) لرؤبة في ديوانه 78 واللسان (دبش، هأن). ورواية الديوان واللسان: "من" بدل "في". ويروى "مهوئن"، وهما لغتان، يقال بفتح الهمزة وكسرها. وقبل البيت: * جاؤوا بأخراهم على خنشوش * ([12]) كذا ضبط الفعلان في المجمل. ويقال أيضاً أدبغه، بكسر الباء. ([13]) المرمة: متاع البيت. ([14]) هو بشامة بن الغدير. وقصيدته في المفضليات (1: 53-58). ([15]) البيت لم يروه المفضل، لكن ذكر في اللسان أنه من قصيدة بشامة. وفي المجمل واللسان: "وضرب الجياد". وفي الأصل أيضاً: "الحواضن" صوابه في المجمل واللسان. ([16]) زاد في المجمل: "قبل أن تنبت أجنحته". ([17]) في الأصل: "بدبى" صوابه من المجمل واللسان. ويقال أيضاً "بدَبَادُبَيٍّ" و"دَبَادُبيَّيْنِ". والدبا يكتب بالألف وبالياء. ([18]) في الأصل: "بمالكالدبا"، وهو تحريف رسم. ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٤٢٤- دبر الشيء: خلاف القبل (أكثر هذا الباب منقول من المجمل 2/344)، وكني بهما عن العضوين المخصوصين، ويقال: دبر ودبر، وجمعه أدبار، قال تعالى: ﴿ومن يولهم يومئذ دبره﴾ [الأنفال/16]، وقال: ﴿يضربون وجوههم وأدبارهم﴾ [الأنفال/50]، أي: قدامهم وخلفهم، وقال: ﴿فلا تولوهم الأدبار﴾ [الأنفال/15]، وذلك نهي عن الانهزام، وقوله: ﴿وأدبار السجود﴾ [ق/40] : أواخر الصلوات، وقرئ: ﴿وإدبار النجوم﴾ (سورة الطور: آية 49، وهي
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٧٠٥د ب ر
أدبر النهار ودبر دبوراً.
وصاروا كأمس الدابر.
قال: وأبي الذي ترك الملوك وجمعها بصهاب هامـدة كأمـس الدابـر وقبح اللـه مـا قبـل منـه ومـا دبـر.
والدلـو بيـن قابـل ودابـر: بيـن مـن يقبـل بهـا إلـى البئـر وبيـن مـن يدبـر بهـا إلـى الحـوض.
ومـا بقـي فـي الكنانـة إلا الدابـر وهـو آخـر السهـام.
وقطـع اللـه دابـره وغابـره أي آخـره ومـا بقـي منـه.
وصـكّ دابرتـه أي عرقوبـه.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣بلا ترجمةالحروف: ٢٢٬٢٠٢الدُّبُرُ والدُّبْرُ: نقيض القُبُل. ودُبُرُ كل شيء: عَقِبُه ومُؤخَّرُه؛ وجمعهما أَدْبارٌ. ودُبُرُ كلِّ شيء: خلاف قُبُلِه في كل شيء ما خلا قولهم
(* قوله: «ما خلا قولهم جعل فلان إلخ» ظاهره أن دبر في قولهم ذلك بضم الدال والباء، وضبط في القاموس ونسخة من الصحاح بفتح الدال وسكون الموحدة). جعل فلان قولك دبر أُذنه أَي خلف أُذنه. الجوهري: الدُّبْرُ والدُّبُرُ خلاف القُبُل، ودُبُرُ الشهر: آخره، على المثل؛
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬١٨٠* د ب ر * * الدُّبْرُ * و * الدُّبُرُ * مخففا ومثقلا الظهر قال الله تعالى ﴿ويولون الدبر﴾ جعله للجماعة كما قال ﴿لا يرتد إليهم طرفهم﴾ والدُّبْرُ والدُّبُرُ أيضا ضد القبل و * الدَّبَرَةُ * بفتحتين الهزيمة في القتال وهي اسم من * الإدْبارِ * ويقال شر الرأي * الدَّبَرِيُّ * بوزن الطبري وهو الذي يسنح أخيرا عند فوت الحاجة يقال فلان لا يصلي الصلاة إلا دبريا بفتحتين أي في آخر وقتها والمحدثون يقولون
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٠٬٥٤٣الدبر، بالضم وبضمتين: نقيض القبل. الدبر من كل شيء: عقبه ومؤخره. ومن المجاز: جئتك دبر الشهر، أي آخره، على المثل. يقال: جئتك دبر الشهر وفيه، أي في دبره، وعليه، أي على دبره، والجمع من كل ذلك أدبار. يقال: جئتك أدباره وفيها، أي في الأدبار، أي آخره. و الأدبار لذوات الظلف والمخلب: ما يجمع الاست والحياء. وخص بعضهم به ذوات الخف والحياء، الواحد دبر. والدبر والدبر: الظهر، وبه صدر الزمخشرى في الأساس، والمصنف
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤٤٬١٦٥دَبَرَهُ
1 دَبَرَهُ دبر دبره دبرة , aor. دَبُرَ and دَبِرَ , inf. N. دُبُورٌ, He followed behind his back; he followed his back; (M, TA;) he followed him, with respect to place, and also with respect to time, and also (assumed tropical:) with respect to rank or station. (TA.) You say, جَآءَ يَدْبُرُهُمْ He came following them. (M, TA.) And دَبَرَنِى فُلَانٌ Such a one came after me, behind me,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٤١١دَبَر
دَبَر I , U ( n. ac. دُبُوْر 27 ),
a. Came behind, after; followed; succeeded.
b. U ( n. ac. دَبْر 1 , دَبَاْر 22 , دُبُوْر 27 ), Turned his back, fled; perished.
c. Grew old.
d. [ Bi ], Ran away with, carried off.
e. [ acc. & 'An ], Related of.
f. ( n. ac. دُبُوْر 27 ), Changed into the west ( wind ).
دَبِرَ
دَبِرَ A ( n. ac. دَبَر 4 ),
a. Was covered with sores.
دَبَّرَ
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٧٠٬٨٤٧دبر
دَبَرَ - يَدْبُرُ (دَبَرَ - يَدْبِرُ) - دَابِر - دُبُر - أَدْبَار - أَدْبَرَ - يُدْبِرُ - مُدْبِر - مُدْبِراً - مُدْبِرِيْن - دَبَّرَ - يًدَبِّرُ - تَدَبَّرَ - يَتَدَبَّرُ
دَبَرَ - يَدْبُرُ (دَبَرَ - يَدْبِرُ) + كائن + كائناً: ضد "قَبَلَ وأَقبَلَ ": يبتعد عنه وهو يجعل مؤخرته تقابل الكائن: يتقدمه ويجعله يتبعه وهو يوليه ظهره أو الجهة
الصيغ(٢١)
- مُدْبِرِينَArkasına dönenler(مُفْعِلِينَ)×٦
- الْأَدْبَارَArkalar(الْأَفْعَالَ)×٥
- أَدْبَرَArkasına döndü(أَفْعَلَ)×٤
- يُدَبِّرُDöndürür(يُفَعِّلُ)×٤
- دَابِرَArkadan gelen(فَاعِلَ)×٣
- دُبُرٍArka(فُعُلٍ)×٣
- أَدْبَارِهِمْOnların arkaları(أَفْعَالِهِمْ)×٢
- مُدْبِرًاArkasına dönen(مُفْعِلًا)×٢
- وَأَدْبَارَهُمْVe onların arkaları(وَأَفْعَالَهُمْ)×٢
- يَتَدَبَّرُونَUygularlar(يَتَفَعَّلُونَ)×٢
الجذور المجاورةالمجاورة: ٥٥ (الإجمالي: ١٩٨)
- ولي
الآيات المشتركة: ١٧ · Veli arka demektir
- قدد
الآيات المشتركة: ٣ · Sırım demektir
- قمص
الآيات المشتركة: ٣ · Gömlek demektir
- قطع
الآيات المشتركة: ٥ · Kesinlikle keseceğim
- أمر
الآيات المشتركة: ٨ · Murar acı bir ağacın adıdır
- هزز
الآيات المشتركة: ٢ · Kımıldadı
- عصو
الآيات المشتركة: ٢ · Asân
- ليل
الآيات المشتركة: ٤ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- صمم
الآيات المشتركة: ٢ · Sağırlar
- ردد
الآيات المشتركة: ٣ · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
- لدي
الآيات المشتركة: ٢ · Onların yanı
- قتل
الآيات المشتركة: ٤ · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
الآيات التي ورد فيها(٤٤)
… شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ
Arkasına dönenler
وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ
Arkasına dönenler
إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ
Arkasına dönenler
فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ
Arkasına dönenler
فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ
Arkasına dönenler
يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ
Arkasına dönenler
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دبر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عقب, خلف, ردف |
| Zıt Kök | قبل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin arka, son ve peş sıra gelen arkaik/fiziksel bitim noktası |
| Çekirdek Özet 2 | Olayların ve varlıkların nihai sonunu gözeterek sevk ve idare etme, geriye çekilme veya kökünü kazıma |
| Çekirdek Özet 3 | Bir işin arka planını, akıbetini ve sonucunu dikkate alarak anlama (tedebbür) ve evreni nihai hedefine göre yönetme (tedbîr) nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel beden arkası (dübür) veya savaştan kaçışla sınırlayıp tedbîr ve tedebbür formlarındaki nedensel akıbet ve derin arka plan kavrayışını gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دب | Yavaşça hareket etme, arkadan yavaş adımlarla ilerleme, sirayet etme (دبب) | ر | Çekirdekteki peşi sıra ve zemin üzerinde ilerleme hareketi, tepe ve uç noktayı temsil eden harfin eklenmesiyle işin nihayetine, en arka sınırına ve sonrasını tanzim etme derinliğine yönelmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine geçişi, bir yönün başlangıç veya eşik noktasını simgeler. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | İçeriyi, mahfazayı, bir sınırın iç tarafında kalmayı temsil eder. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Zirveyi, yönlendirici bilinci, nihai sınırı ve aşkın sonu gösterir. |
| دبر | Kapıdan içeriye ve oradan başın/sonun arkasına yönelme hareketi | Eşikten geçip iç tarafa nüfuz ettikten sonra bir yapının veya varlığın arka tarafına, nihai bitim noktasına ve akıbetine ulaşmayı ifade eder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Herhangi bir varlığın ön cephesinin zıddı olan arka kısmı, hayvanın kuyruk sokumu veya sırtının gerisi, ok hedefin arkasına düştüğünde kullanılan fiziksel yön bildirimi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Züheyr b. Ebî Sülmâ, muallakasında savaşı ve getirdiği felaketleri anlatırken işlerin başı ile sonu arasındaki zıtlığı ve akıbetin ağırlığını tasvir sadedinde kökün zıddı ile birlikte karşıtlık ilişkisi içinde kullanmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | İpten iplik eğrilirken göğse doğru çekilen büküme قبل, göğüsten dışa ve arkaya doğru itilerek bükülen kısma دبر denilmesi; kovanın kuyudan çekilişinde kovayı kuyuya doğru götürene kabil, arkaya havuz tarafına götürene dâbir denmesi. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dillerinde دبر kökü zengin bir semantik tabakalaşmaya sahiptir ve ortak ata dilde konuşma, düzenleme, sevk etme ve arkadan takip etme sahalarında belirginleşmiştir. İbranicede דבר (dabar) biçimiyle söz, konuşma, bir meseleyi düzene koyma ve emretme anlamlarını taşırken, çöl veya otlak için kullanılan מדבר (midbar) kelimesi sürülerin arkadan sevk edildiği geniş alanı ifade eder. Süryanicede ܕܒܪ (dbar) fiili önderlik etmek, yönetmek, alıp götürmek ve sürmek manalarına gelir. Arapçada ise kök, ağırlıklı olarak fiziksel arka, bir şeyin sonu ve bir işin nihai sonucunu hesaplayarak idare etme sahasında yoğunlaşmış; diğer Sami dillerindeki konuşma anlamı Arapçada geri planda kalarak yerini işin arkasını ve sonucunu kurgulama (tedbîr/tedebbür) boyutuna bırakmıştır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دبر kökünden arka, son, izleme ve sevk | Fiziksel bedenin arkasından başlayarak zamanın sonuna (gecenin veya günün arkası) ve zihinsel olarak bir işin nihayetini yönetmeye (tedbîr) doğru genişleyen anlam dizgesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice דבר (konuşmak, düzenlemek), Süryanice ܕܒܪ (yönetmek, sevk etmek) | Batı Sami dillerindeki yönetsel, sözel ve sevk edici güç, Arapçada işin arkasını getirme ve akıbeti düzenleme boyutuyla doğrudan kökdeştir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve Eski Etiyopya (Ge'ez) dabara | Dağ sırtı, bir arazinin arka yükseltisi ve arkadan gelen rüzgâr kavramlarıyla bağlantılı semantik izler. | Muhtemel |
المصدر Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دبر | Anlamlı | Arka, son, akıbet, geriye dönme | Bir şeyin peşi sıra gitmek, arkasını getirmek, işin sonucunu tanzim etmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| درب | Anlamlı | Alışmak, yol, dar geçit | Bir şeye alışkanlık kazanmak, dağ arasındaki dar geçit (derbend). | Kur'an'da geçmez. |
| بدر | Anlamlı | Dolunay, öne atılma, acele etme | Bir şeyin vaktinden önce tamamlanması veya hızla ortaya çıkması. | Kur'an'da geçer; zıt yönde öne fırlama anlamı taşır. |
| برد | Anlamlı | Soğukluk, katılaşma, törpüleme | Isının düşmesi, donma, rahatlama veya metalin törpülenmesi. | Kur'an'da geçer; fiziksel soğukluk bağıntısı. |
| ردب | Anlamlı | Yığmak, peş peşe getirmek, bent | Toprağı veya taşı üst üste yığarak engel oluşturmak, yıkıntı. | Kur'an'da geçmez; arkaya yığma ilgisi vardır. |
| ربد | Anlamlı | Renk karışımı, öfke, bekletme | Bulanık toz rengi, öfkeden yüzün kararması, bir yerde kalıp oturma. | Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دبر | Merkez | Arka, akıbet, idare | Bir şeyin bittiği arka uç ve işin nihai sonucunu hesaplayarak yürütme. | Hem fiziksel geri tarafı hem zihinsel yönetim ve tefekkürü kapsar. |
| عقب | Komşu | Topuk, ardıllık, sonuç | Doğrudan hemen peşinden gelen, bir şeyin yerine geçen ardıl basamak. | دبر nihai sonu ve arka yüzü hedeflerken, عقب topuk gibi hemen bitişik takibi bildirir. |
| خلف | Komşu | Arka, yerini alma, muhalefet | Bir şeyin arkasında kalma, mekânsal arka taraf veya birinin yerine geçme. | خلف daha çok mekânsal konum ve temsil ilişkisiyken, دبر nihai akıbet ve sevk odağı taşır. |
| ردف | Komşu | Terkisine binme, peş peşe gelme | Aralıksız ve doğrudan arkasından binip takip etme hali. | ردف ayrılmaz bir fiziki takibi vurgular, yönetim ve akıbet tanzimi içermez. |
| قبل | Zıt | Ön, yüz, başlangıç | Bir şeyin yüzü, ön cephesi, başlangıç noktası veya yöneliş odağı. | دبر arka ve son iken, قبل ön ve başlangıçtır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دبر | Arka, son, idare, tefekkür | Bir şeyin sonu, arkası, işin arkasını hesaplayarak yönetmek ve derinlemesine düşünmek. | Kesin |
| Latince | post, tergum, gubernare | Arka taraf, sırt, gemiyi dümenden yönetmek | Tergum fiziksel sırtı, post zaman ve mekândaki sonrayı, gubernare ise arkadan dümen tutarak sevk etmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | rear, back, steer, deliberate | Arka, geri, sevk etmek, enine boyuna düşünmek | Rear ve back fiziksel arka kısmı karşılarken, steer yön vermeyi, deliberate ise işin sonunu düşünerek müzakere etmeyi verir. | Güçlü |
| Almanca | Rücken, Hinterteil, steuern, nachsinnen | Sırt, arka kısım, yönetmek/yönlendirmek, derin düşünmek | Steuern eylemi tedbîr anlamını, nachsinnen ise işin arkasını görmeye dayalı tedebbür anlamını kısmen karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | arrière, dos, gouverner, méditer | Arka, sırt, sevk ve idare etmek, derin düşünceye dalmak | Arrière ve dos somut yönü verir; gouverner geminin arkasından rotayı belirleme tedbirini yansıtır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دُبُر / أَدْبَار | İnsan bedeninin arka kısmı veya sırt | Savaşta arkasını dönüp kaçma veya giysinin arkadan yırtılması bağlamında (Âl-i İmrân 3:111, Enfâl 8:15, Yûsuf 12:25). |
| أَدْبَرَ / مُدْبِرِينَ | Yüz çevirip arkasını dönmek, uzaklaşmak | Haktan yüz çevirenler veya korkup kaçanlar bağlamında (Tevbe 9:25, Müddessir 74:23, Nâziât 79:22). |
| دَابِر | Bir kavmin veya yapının son kalıntısı, kökü | Helak edilen inkârcıların arkasının kesilmesi ve soylarının tüketilmesi bağlamında (En'âm 6:45, A'râf 7:72, Hicr 15:66). |
| يُدَبِّرُ | Kâinatı baştan sona sevk ve idare etmek | Allah'ın yaratılışı ve işleri hikmetle, nihai gayesine göre yürütmesi bağlamında (Yûnus 10:3, Ra'd 13:2, Secde 32:5). |
| يَتَدَبَّرُونَ | Bir sözün arkasını, derinliğini ve akıbetini kavramak | Kur'an ayetlerinin derin anlam örgüsünü ve varacağı nihai hedefi kavramaya davet bağlamında (Nisâ 4:82, Muhammed 47:24). |
| إِدْبَار / أَدْبَار | Zaman dilimlerinin sonu ve batışı | Gecenin veya yıldızların batıp arkada kalması, ibadetlerin akabinde kılınan tesbihat bağlamında (Tûr 52:49, Kâf 50:40, Müddessir 74:33). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tedbîrü'l-emr ve ilahi inayet | Âlemin yaratılıştan sonra başıboş bırakılmayıp Allah tarafından her an bir nizam ve gaye üzere yönetilmesi meselesi. | Âlemdeki kozmik düzenin ilahi hikmet ve nihai amaçla sevk ve idaresi. |
| Fıkıh | Müdebber köle ve savaşta firar | Sahibinin ölümünden sonra (hayatının dübüründe) azat edilmek üzere akit yapılan köle (tedbîr akdi) ve cihattan kaçış hükmü (tevellî el-edbâr). | Hukuki hakların ölüm akıbetine bağlanması veya askeri hatta sırt çevirmenin haramlığı. |
| Tefsir | Tedebbür-i Kur'an | Ayetleri yalnızca lafız olarak okumak yerine, sözün arka planını, maksadını ve varacağı gayeyi tefekkür etme yükümlülüğü. | Lafzın zahirini aşıp hükmün ve nüzulün nihai hikmetine ulaşma yöntemi. |
| Hadis | Namazların akabindeki zikirler | Namazların bitiminde (edbâri's-salavât) okunacak dualar ve haksız yere insanlara sırt çevirip ilişkileri kesmeme (lâ tedâberû) ahlakı. | İbadetin sonlanış anı ve toplumsal ilişkilerde küslük/arkasını dönme yasağı. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yaratıcı irtibatı ve vahiy | Kozmik tedbîr ve vahyi tedebbür | Varlığın amacına doğru yöneltilmesi ve vahyin nihai gayesine odaklanılması | Dini hayat, rastlantısallığı reddedip her hadisenin arkasında ilahi bir sevk ve idare olduğunu bilmekle kurulur. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve sebep-sonuç bağı | Derinlemesine tahlil ve akıbet öngörüsü | Hadiselerin görünen ön yüzüyle yetinmeyip arka planındaki nedensellik bağlarını çözme | Bilimsel zihniyet, olguların arkasındaki yasaları keşfetme ve neticeleri önceden kestirme kabiliyetidir. | Güçlü |
| Siyasi | Stratejik yönetim ve askeri sevk | İdare-i maslahat ve savunma disiplini | Devlet işlerini sonunu görerek yürütmek ve hezimet anında cepheye sırt çevirmemek | Siyaset sanatı, anlık tepkilerle değil, hamlelerin doğuracağı siyasi akıbeti hesaplayarak yönetmektir. | Güçlü |
| İktisadi | İktisadi planlama ve tasarruf | Tedbîr-i menzil ve mali öngörü | Kaynakların gelecekteki darlık ve sonuçlar gözetilerek idareli kullanımı | İktisat, harcamaların ve yatırımların getireceği nihai neticeyi hesaplayarak israftan sakınma disiplinidir. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri besleme (feedback) ve kontrol teorisi (sibernekik) | Bir sistemin çıktısının (arkadaki neticenin) sisteme yeniden girdi yapılarak kararlı biçimde sevk ve idare edilmesi süreci. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Teleoloji (erekbilim) ve stratejik karar verme kuramı | İnsan davranışlarının ve hukuki eylemlerin mevcut durumdan ziyade gelecekteki nihai amaç ve sonuçlar tarafından biçimlendirilmesi. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | دبر kökünü sadece bedensel arka uzuv (dübür) veya savaş ortamında korkup kaçma eylemi olarak görmek; kökün türevleri olan tedbîr ve tedebbürün zihinsel, ontolojik ve yönetsel boyutunu göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem kozmik varlığın tek bir ilahi merkezden idare edilişini (يدبر الأمر), hem zulmün kökünün son ferdine kadar kurutuluşunu (دابر), hem de vahyin maksatlarını sonuna kadar akıl etmeyi (يتدبرون) kapsayan geniş bir gaye ve nizam örgüsüdür. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tedebbür ayetlerini sıradan bir okuma veya düz zikir seviyesine indirgemek; tefekkürün bir işin önünü ve arkasını birleştiren stratejik kavrayışını yitirmek ve Allah'ın kâinatı yönetme vasfını pasif bir yaratıcılıkla sınırlamak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın bir metin olarak nasıl okunması gerektiğini tayin eden «tedebbür» kavramı bu kökten doğar; ayetleri sadece ön yüzüyle değil, arka planı, mantıksal tutarlılığı ve hedefleriyle kavramanın anahtarını sunar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinatın sevk ve idaresini anlatan kozmolojik ayetlerde (Yûnus 10:3, Ra'd 13:2), zalim toplumların helakini anlatan tarihsel kıssalarda (En'âm 6:45) ve vahyin anlaşılma usulünü vazeden metodolojik ayetlerde (Nisâ 4:82, Sâd 38:29). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Olayların sadece anlık tezahürlerine takılıp arka planını ve nihayetini göremeyen sığ bakışı tashih eder; kâinatın sahipsiz veya tesadüfi işlediği vehmini yıkarak her zerrenin bir gayeye doğru tedbirle yürütüldüğünü gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir nesnenin, bedenin veya zamanın ön cephesinin zıddı olan arka tarafı, kuyruk sokumu ve bitim noktası.
- Soyut anlamBir hadisenin veya sürecin nihai neticesini, akıbetini ve arka planını dikkate alarak onu sevk etme, yönetme ve derinlemesine düşünme eylemi.
- Sistematik karşılıkBaşlangıç durumunun nihai gaye doğrultusunda geri besleme ve nedensellik zinciriyle denetlendiği teleolojik idare ve idrak nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sistemin mevcut ön durumunu, hedeflenen nihai akıbeti veya arka plan potansiyelini temsil eder. operatörü nihai gayenin mevcut duruma uyguladığı yönlendirici etkiyi (işin arkasını gözetme gradyanını) simgelerken, dönüşüm fonksiyonu bu akıbet bilinciyle gerçekleştirilen sevk, idare ve tedebbür eylemini ifade eder; böylece sistem bir sonraki durum olan seviyesine taşınır.