دون

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: د-و-نالصيغ: ١٢ · الجذور المجاورة: ١٤٥ · الآيات: ١٤٢ · السور: ٤٦؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».وليوجددُونِهِوَدُونَعبددُونِكَدُونِكُمْدونألهدُونِهِمَادعودُونِنَاأخذضرردُونِشرك

الجذرالصيغ ١٢الآيات ١٤٢السور ٤٦المجاورة ١٤٥

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

دون

د - و - ن

جذر
  • الورود: ١٤٤
  • الآيات: ١٤٢
  • الصيغ: ١٢
  • المعاجم: ١٣

Dane, inek yavrusuna denir. Anasına meme emmek için yaklaşması haline “dane” denir. Yaklaşmak demektir veya borçlanmak demektir. Deyn kelimesi din kelimesi ile aynı köktendir. Atomlarda da oksijen hidrojene elektron borçlanır borçlu ve alacaklı birbirlerinden ayrılmadıklarından su molekülü oluştururlar. Din de, kişilerin birbirleriyle ayrılamaz şekilde borçlandıkları düzendir. Aynı zamanda borç ve alacak muhasebeye dayandığı için din hesap, muhasebe demektir. Dinar kelimesi de dinden gelir. Burada din düzen demektir. Allah’ın dinine girmek kişi olarak onun şeriatini kabul etmek demektir. Bunun hesabı ahirette görülecektir. Dinin dünyevi manası İslam düzeninde olan bir devletin vatandaşlığını kabul etmek demektir.المزيد ›

ملاحظاتي

المعاجم(١٣)

★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية

Dane, inek yavrusuna denir. Anasına meme emmek için yaklaşması haline “dane” denir. Yaklaşmak demektir veya borçlanmak demektir. Deyn kelimesi din kelimesi ile aynı köktendir. Atomlarda da oksijen hidrojene elektron borçlanır borçlu ve alacaklı birbirlerinden ayrılmadıklarından su molekülü oluştururlar. Din de, kişilerin birbirleriyle ayrılamaz şekilde borçlandıkları düzendir. Aynı zamanda borç ve alacak muhasebeye dayandığı için din hesap, muhasebe demektir. Dinar kelimesi de dinden gelir. Burada din düzen demektir. Allah’ın dinine girmek kişi olarak onun şeriatini kabul etmek demektir. Bunun hesabı ahirette görülecektir. Dinin dünyevi manası İslam düzeninde olan bir devletin vatandaşlığını kabul etmek demektir.

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٥٬١٧٤
باب الدال والنون و و ء ي معهما د و ن، د ي ن، و د ن، د ن أ، د ن و، ن د و، ن د ي، ن أ د، ن د أ مستعملات دون: تقول في الإِغراء: دونَكَ هذا الشيءَ وهذا الأمْرَ أي عليكَ. ودونك زيدٌ في المنزلة والقُرْبِ والبعد، وزَيْدٌ دونَكَ أي هو أحسَنُ منك في الحَسَب. وكذلك الدُّون يكون صفةً ويكون نَعْتاً على هذا المعنى، ولا يُشتقُّ منه فِعل، وتقول: هذا دون ذاكَ في التّقريب والتحقير، فالتقريبُ منصوبٌ لأنه صفة،
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٥٦
دون: نقيض فوق، وهو تقصير عن الغاية، ويكون ظرفاً. والدونُ: الحقير الخسيس. وقال: إذا ما عَلا المرءُ رامَ العَلاءويَقنع بالدونِ من كان دونا ولا يشتقّ منه فعل. وبعضهم يقول منه دانَ يَدونُ دَوْناً، وأُدينَ إدانَةً. ويقال: هذا دونَ ذاك، أي أقربُ منه. ويقال في الإغراء بالشيء: دونَكَهُ. والديوانُ أصله دَوَّانٌ، فعوّض من إحدى الواوين، لأنَّه يجمع على دَواوين.
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ١٩٬١٧٠
د ن ( وايء ) دين ، دنأ ، دنا ، ودن ، نود ، نأد ، ندا ، ندأ ، دون : ( مستعملة ) . دون : شمر قال ابن الأعرابيّ : يقال : أدنُ دونَك أي اقتربْ ، قال لَبِيد : مِثْلُ الذي بالغِيلِ يَغْزُو مُخْمَدَا يَزْداد قُرباً دونَه أنْ يُوعَدا مُخْمَدٌ : ساكنٌ قد وطّن نفسه على الأمر ، يقول : لا يَرُده الوَعِيدُ فهو يَتَقَدَّمُ أمامَهُ يَغْشَى الزَّجْرَ ، وقال زُهَير بن خَبَّابٍ : وإنْ عِفْتَ هذا فادنُ دونَك إنّني
اقرأ المدخل كاملًا

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١١٬٦٦٥
(باب الدال والواو وما يثلثهما) (دوي) الدال والواو والحرف المعتل. هذا بابٌ يتقارب أصولُه، ولا يكاد شيءٌ [منه] ينقاس، فلذلك كتبْنا كلماتِه على وُجوهها. فالدَّوِيُّ دَوِيُّ النَّحل، وهو ما يُسمع منه إذا تجمَّع. والدَّواء معروف، تقول داوَيتُه أُداوِيه مُداواة ودِواءً. والدَّواة: التي يُكتَب منها، يقال في الجمع دُويٌّ ودِوِيٌّ([1]). قال الهذَليّ([2]): عَرَفْتَُ الدّيارَ كرَقْم الدُِّوِ *** يِّ
اقرأ المدخل كاملًا

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٩٣
- يقال للقاصر عن الشيء: دون، قال بعضهم: هو مقلوب من الدنو، والأدون: الدنيء وقوله تعالى: ﴿لا تتخذوا بطانة من دونكم﴾ [آل عمران/ 118]، أي: ممن لم يبلغ منزلته منزلتكم في الديانة، وقيل: في القرابة. وقوله: ﴿ويغفر ما دون ذلك﴾ [النساء/48]، أي: ما كان أقل من ذلك، وقيل: ما سوى ذلك، والمعنيان يتلازمان. وقوله تعالى: ﴿أأنت قلت للناس: اتخذوني وأمي إلهين من دون الله﴾ [المائدة/116]، أي: غير الله، وقيل: معناه
اقرأ المدخل كاملًا

أساس البلاغة

الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٠٧
د و ن هذا دون ذاك أي هو أخس منه وأدنى منزلة‏.‏ ودونه خرط القتاد أي أمامه‏.‏ وجلس دونه أي تحته‏.‏ وشيء دون‏:‏ هين‏.‏ ودونك هذا الشيء‏:‏ خذه‏.‏ ودوّن الكتب‏:‏ جمعهـا‏.‏ وهـو ديـوان الحساب وهي دواوينه‏.‏
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٢٬٨٩٤
دُونُ: نقيضُ فوقَ، وهو تقصير عن الغاية، ويكون ظرفاً. والدُّونُ: الحقير الخسيس؛ وقال: إذا ما عَلا المرءُ رامَ العَلاء، ويَقْنَع بالدُّونِ مَن كان دُونا ولا يشتق منه فعل. وبعضهم يقول منه: دانَ يَدُونُ دَوْناً وأُدِين إدانةً؛ ويروى قولُ عديّ في قوله: أَنْسَلَ الذِّرْعانَ غَرْبٌ جَذِمٌ، وعَلا الرَّبْرَبَ أَزْمٌ لم يُدَنْ. وغيره يرويه: لم يُدَنّ، بتشديد النون على ما لم يسم فاعله، من دَنَّى يُدَنِّي
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٧٩
* د و ن * * دُونَ * ضد فوق وهو تقصير عن الغاية وتكون ظرفا و * الدُّونُ * الحقير قال الشاعر % إذا ما علا المرء رام العلا % ويقنع بالدون من كان دونا % ويقال هذا دون ذاك أي أقرب منه ويقال في الإغراء بالشيء * دُونَكَهُ * و * الدِّيوَانُ * بالكسر وقد * دَوَّنْتُ * الدواوين * تَدْوينا
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٠٬٦٦٦
: ( *!دُونَ ، بالضمِّ : نَقيضُ فَوْقَ ) ، وهو تَقْصيرٌ عن الغايَةِ ؛ ( ويكونُ ظَرْفاً ) ؛ كما في الصِّحاحِ والتَّهْذيبِ . يقالُ : هذا *!دُونك في التَّحْقيرِ والتَّقْريبِ ، فالتَّحْقيرُ منه مَرْفوعٌ ، والتَّقْريبُ مَنْصوبٌ لأنَّه صفَةٌ . ويقالُ : دُونُك زَيْدٌ في المنْزِلَةِ والقُرْبِ والبُعْدِ . وقالَ ابنُ سِيْدَه : دونُ كلمةٌ في معْنَى التَّحْقيرِ والتَّقْريبِ ، يكونُ ظَرْفاً فيُنْصَبُ ويكونُ
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٥٬٨٤٧
دَانَ 1 دَانَ دان داني , aor. يَدُونُ, inf. n. دَوْنٌ; and ↓ أُدِينَ, (S, K,) with damm, (K,) inf. n. اـِدَانَةٌ; (S;) He, or it, was, or became, such as is termed دُونٌ; (S, K;) [i. e.] low, base, vile, &c.: or weak: (K:) mentioned by Er-Rلghib on the authority of IKt: (TA:) so say some: but accord. to others, دُونٌ has no verb. (S, TA.) لَمْ يَدُنْ, (as in my copies of the S,) or لم يُدَنْ, (as
اقرأ المدخل كاملًا

قاموس سالمون

هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٨٧
دَانَ دَانَ ( w ) U ( n. ac. دَوْن 1 ), a. Was or became base, vile, contemptible; was inferior. دَوَّنَ دَوَّنَ II , a. Collected, gathered into one, arranged. b. Entered or inscribed in a register, registered. أَدْوَنَ أَدْوَنَ IV , a. Rendered base, vile, inferior. تَدَوَّنَ تَدَوَّنَ V , a. Was rich, opulent. b. Was inscribed, registered. دُوْن دُوْن [ 3 ], a. Low, base, vile;
اقرأ المدخل كاملًا

كتاب الله

مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٤٧٬٥٢٧
دون دَانَ - يَدُوْن - دُوْن - مِنْ دُوْن - أَدْنَى - الأَدْنَى دَانَ - يَدُوْن + الكائن: يقل مقداره وطاقته وحجمه ومنزلته دُوْن: لفظ يستخدم للدلالة على توجيه الدرجة أو المنزلة أو الموقع نحو الأدنى أو الأقل: وهو يمكن أن يكون موقع أو منزلة أو درجة مكانية، أو موقع أو منزلة أو درجة تكريم ورفعة يكون + الكائن أو الأمر أو الشيء + دون كائن أو أمر أو
اقرأ المدخل كاملًا

الصيغ(١٢)

الجذور المجاورةالمجاورة: ١٤٥ (الإجمالي: ٣٨٨)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. أله

    الآيات المشتركة: ١٠٩ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  2. دعو

    الآيات المشتركة: ٣٥ · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir

  3. ولي

    الآيات المشتركة: ٣٥ · Veli arka demektir

  4. أخذ

    الآيات المشتركة: ٣٣ · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…

  5. عبد

    الآيات المشتركة: ٢٩ · Ana kapının önündeki bekçidir

  6. نصر

    الآيات المشتركة: ٢٠ · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir

  7. ضرر

    الآيات المشتركة: ١٢ · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir

  8. شفع

    الآيات المشتركة: ٧ · “Şefeve” dudak demektir

  9. نفع

    الآيات المشتركة: ٩ · Fayda eder

  10. ضلل

    الآيات المشتركة: ١٦ · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir

  11. وجد

    الآيات المشتركة: ١٢ · Su birikintisidir

  12. شرك

    الآيات المشتركة: ١٣ · Tasma kayış demektir

الآيات التي ورد فيها(١٤٢)

  1. وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

    Dışında

  2. قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

    Dışında

  3. أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ

    Dışında

  4. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ …

    Dışında

  5. لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي …

    Dışında

  6. … بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ

    Dışında

  7. … وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ …

    Dışında

  8. … فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا

    Dışında

  9. لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا

    Dışında

  10. الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا

    Dışında

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökدون
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef (vâvî)
Bağlamsal Yakın Köklerسوى, غير, دنو, قصر
Zıt Kökفوق
Çekirdek Özet 1Bir hedefin, sınırın veya üst seviyenin berisinde kalma, aşağısında olma ve menzile varmadan yetersiz kalma.
Çekirdek Özet 2Yaratıcı'nın mutlak aşkınlığı karşısında varlık alanındaki her şeyin alt mertebede ve O'nun berisinde/haricinde kaldığını bildirme.
Çekirdek Özet 3Mertebe ve sınır tespiti; ikame edilen sahte otoritelerin ontolojik ve ahlaki yetersizliğini ortaya koyan negatifleme mekanizması.
Kritik Hata RiskiKelimenin yalnızca basit bir «başka» veya «gayrı» olarak anlaşılıp, içerdiği ontolojik düşüklük, astlık, beride kalma ve yetersizlik boyutunun göz ardı edilmesi.

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
دوKuşatma, çevreleme, kendi ekseni etrafında dönme veya belirli bir alanda devinip durarak dışarı çıkamama hareketi (دور, دول, دوم).نÇevrelenmiş alanın sınırına veya eşiğine erişemeyip içeride, dipte veya beride kalma vurgusu eklenerek harekete dikey/yatay astlık ve yetersizlik boyutu kazandırılmıştır.

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دkapı; giriş, geçiş, hareketBir alana giriş sınırını, eşiği veya geçiş hattını simgeler.
وçengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturmaEşiğe raptolmayı, oraya bağlı kalmayı veya sınırın kenarına tutunmayı ifade eder.
نfiliz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılıkSınırın gerisinde kalan alandaki somut mevcudiyeti, aşağıda veya beride süregelen varoluşu gösterir.
دونEşiğin gerisinde kalma ve sınırı aşamama hareketiBelirlenmiş bir eşiğe (د) raptolunarak (و) onun ötesine geçemeyip alt veya yakın düzlemde (ن) kalma eylemini resmeder.

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir sınırın, hedefin veya engelin henüz ulaşılamamış beriki tarafı; mekânsal olarak bir nesnenin altı veya daha alçak seviyesi; hedefe varmaktan aciz kalıp geride durma.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şiirinde mesafe ve mertebe düşüklüğünü bildiren zarf olarak kullanılmıştır. Şair Adî b. Zeyd el-İbâdî'nin bir av tasvirinde geçen şu mısraında zayıflamamak, geride kalmamak anlamında şahittir: وعلا الربرب أزم لم يدن
Erken Arapça kullanımBir kimseye bir şeyi hemen almasını emretmek üzere kullanılan isim-fiil biçimi yaygındır: دونك هذا الشيء yani «bunu al, sana yakındır, yakala». Ayrıca değersiz ve bayağı görülen meta için ثوب دون veya أمر دون denilmiştir.

المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dilleri ailesinde دون kökü, dikey ve yatay uzamda «aşağıda olma», «beride kalma», «alt seviye» ve «yetersizlik» bildiren ilksel mekânsal-ilişkisel çekirdeklerle bağlantılıdır. İbranicede aynı veya yakın fonetik hatta doğrudan üçlü bir fiil kökü olarak yaygın olmasa da, akraba kök olan دنو ekseninde «yaklaşma, beriye gelme» anlamı ortaktır; ayrıca Aramicede dūn / dwn biçimleri altta olma veya aşağı mertebeye işaret etme bağlamlarında izlenir. Akadcada alçak, beride veya ast olmayı bildiren bazı edatsı yapılarla anlamsal örtüşme bulunur. Arapçada bu kök bir fiil olmaktan ziyade yön, mertebe ve sınır tayin eden bir mekanizma (zarf ve isim) olarak kristalleşmiş; «fevka» (üst/öte) zıddı olarak bir hedefin gerisinde kalmayı (taksîr ani’l-gâye) ifade eden temel bir edatsal kimliğe bürünmüştür. Kökün kâtiplik ve deftere kaydetme (tedvîn) anlamı ise daha sonra Farsça kökenli «dîvân» kelimesinin Arapçalaşması ve bu kökle kaynaşmasıyla doğmuştur; kökün öz Sami katmanındaki asıl anlamı beride kalış ve düşüklüktür.

درجة الثقة Güçlü

المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönHedefe varamama, aşağıda kalma ve değersizlikArapça içinde kök çoğunlukla camid bir zarf gibi çalışsa da, türevlerinde zayıflık (dâne yedûnu d製品/davnen) ve sıfat olarak düşüklük (raculün dûn) taşır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiدنو köküyle yakın akrabalık ve yön edatlarıBatı Sami dillerinde mekânsal yakınlık, astlık ve beride bulunma işlevini üstlenen yapılarla morfo-semantik paralellik gösterir.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiDeftere geçirme ve divan anlamında Farsça temasİdari bir terim olarak «tedvîn» biçimi, Orta Farsça dēwān kelimesinin Arapça ses sistemine intibakıyla köke eklemlenmiştir; kökün öz anlamı değildir.Kesin

المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Jeffery.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
دونAnlamlıBeride, aşağıda olma, sınırın altında kalmaHedefe ulaşamayan, alt mertebede duran, başkası veya gayrısı olan.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
دنوAnlamlıYaklaşmak, yakın olmakBir nesneye veya hedefe mesafece yaklaşma; alçalma ve değersizleşme (dünya, denî).دون ile semantik ikizdir; aralarında kalb ilişkisi görülür; Kur'an'da geçer.
ودنAnlamlıIslatmak, yumuşatmakDeriyi veya bir nesneyi suya batırıp yumuşatma, gevşetme.Somut gevşeme ve alçalma bağı; Kur'an'da geçmez.
وندKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu dizilim mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir.Kur'an'da geçmez.
ندوAnlamlıToplanmak, bir araya gelmek, çağırmakİnsanların bir mecliste toplanması (nâdî), sesleniş ve cömertlik nemi.Kur'an'da geçer (en-Nâdî).
نودAnlamlıSallanmak, dalgalanmakAğacın rüzgârda veya sarhoşun yürürken sağa sola meyledip sallanması.Dengesizlik ve salınım; Kur'an'da geçmez.

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
دونMerkezBeride kalma, aşağısında olma, başkasıBir sınırın, mertebenin veya varlığın ötesine geçemeyip alt/beri basamağında bulunmayı anlatır.Hem mekânsal astlığı hem de mertebece ontolojik düşüklüğü içerir.
سوىKomşuEşitlik, denklik, başkalıkسوى doğrudan bir şeyi dışarıda bırakıp diğerini eşitlemeyi anlatır; دون gibi astlık ve acziyet tonu taşımaz.Hariç tutulan şey ile dahil edilen arasında dikey bir ast-üst ilişkisi kurmaz.
غيرKomşuBaşkalık, zıtlık, tebdilغير mutlak ontolojik başkalık ve yabancılığı bildirir; دون ise sınıra yaklaşamayan bir beridelik ve astlık içerir.Yalnızca kimlik farkına odaklanır, seviye düşüklüğünü doğrudan gerektirmez.
دنوKomşuMekânsal veya zamansal yakınlıkدنو hedefe doğru yaklaşma hareketidir; دون ise o hedefin altında ve berisinde durma durumudur.Biri yaklaşma eylemine, diğeri ulaşılamayan sınırın ast konumuna odaklanır.
فوقZıtÜstünlük, yukarılık, aşmaBir sınırın, seviyenin veya mertebenin üstünde olma, galebe çalma ve aşkınlık.دون kökünün tam zıddıdır; dikey hiyerarşide en üst düzlemi gösterir.

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدونBeride, aşağıda, haricindeBelirli bir haddin berisinde kalma, astlık ve başkalık.Kesin
Latinceinfra, citra, praeterAltında, berisinde, dışında«Infra» dikey düşüklüğü, «citra» sınırın berisinde kalmayı karşılar; Arapçadaki ilahi aşkınlık karşısındaki mutlak astlık vurgusunu tam vermez.Güçlü
İngilizcebelow, short of, besides, beneathAşağısında, berisinde, haricinde«Short of» hedefe erişememe nüansını, «beneath» mertebe düşüklüğünü taşır; Türkçedeki «-den başka» ile karşılanan kullanımda ontolojik düşüklük boyutu eksik kalabilir.Güçlü
Almancaunterhalb, diesseits, ausserAltında, bu tarafında, dışında«Diesseits» sınırın bu tarafında kalmayı, «unterhalb» derece düşüklüğünü ifade eder.Güçlü
Fransızcaen deçà, au-dessous, hors deBerisinde, aşağısında, dışında«En deçà» hedefe varmayan sınırı, «au-dessous» alt düzlemi tam olarak simgeler.Güçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
دُونِ اللَّهِAllah'tan başka / O'nun berisinde kalan sahte otoritelerTevhid bağlamında; ilah, şefaatçi, veli veya koruyucu edinilen varlıkların Allah'ın mutlak kudretine nispetle ne kadar aşağıda ve yetersiz olduğunu vurgulayan ayetler (Bakara 2:23, En'âm 6:51, Yûnus 10:38).
دُونِ ذَلِكَBundan daha azı / bundan daha aşağı mertebeCeza ve af derecelendirmesinde; şirkin altındaki, şirkten daha hafif olan günahların bağışlanabilirliğini beyan eden bağlam (Nisâ 4:48, 4:116).
دُونَهُمْ / دُونِهِمَاMekânsal beride oluş / aradaki fiziksel perde veya mesafeİki varlık, kabile veya mekân arasında sınır, engel veya tecrit durumu; iki set arasında bir kavmin bulunması veya geride çekilen perde (Kehf 18:93, Meryem 19:17, Kasas 28:23).
دُونِكُمْSizin dışınızdaki / sizin seviyenizde ve inancınızda olmayanlarToplumsal sadakat ve sırdaşlık bağlamında; müminlerin itikadi ve ahlaki seviyesine ulaşamamış olan yabancılar (Âl-i İmrân 3:118).
وَدُونَ الْجَهْرِAşırı yüksek sesin altında / fısıltı ile açık söz arasıİbadet ve zikir adabında; ifrat ile tefrit arasında, aşırıya kaçmayan mutedil bir ses düzeyi (A'râf 7:205).

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamTevhid ve şirkin tespitiAllah'ın «dûn»unda (berisinde) kalan herhangi bir varlığa uluhiyet, nihai şefaat veya mutlak velayet atfetmenin ontolojik imkânsızlığı ve şirk mahiyeti.Mutlak varlık ile yaratılmışlar arasındaki ontolojik astlık ve yetersizlik.
FıkıhHad cezaları ve günah tasnifi«Mâ dûne zâlik» tabirinden hareketle haddi gerektirmeyen kusurların, şirkin altındaki günahların ve kısas gerektirmeyen yaralamaların derecelendirilmesi.Hüküm, ceza ve şiddet bakımından alt basamakta bulunma.
TefsirZarfiyet ve istisna ilişkisi«Min dûnillâh» terkibinin sadece basit bir hariç tutma (istisna/gayr) mı yoksa O'nun rızasının ve emrinin hilafına bir sapma mı ifade ettiği meselesi.İlahi iradenin gerisinde kalıp batıla yönelme nüansı.
HadisTakva, zikir ve dünya metaıDünyalık taleplerde «dûn» (kanaat, aza razı olma) veya zikirde ifrattan kaçınarak sesin mutedilleştirilmesi bağlamları.Aşırılıktan kaçınma, seviyeyi koruma ve haddi aşmama.

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniUluhiyet ve ubudiyet ayrımıOntolojik astlık ve ilahi aşkınlığın korunmasıSahte ilahların yetersizliğini ifşa etmeAllah haricindeki bütün varlık mertebesi O'nun «dûn»undadır; hiçbir ast varlık nihai sığınak veya rab kılınamaz.Kesin
İlmiBilgi hiyerarşisi ve epistemolojiAlt veri / kesinliğe ulaşamamış zanni basamakBilginin kesinlik sınırına varamamasını tespitKesin bilginin (yakîn) berisinde ve altında kalan varsayımların sınırını belirler.Güçlü
SiyasiOtorite ve meşruiyet kademeleriİkincil yetki / meşru kaynağın altındaki yapılarGayrimeşru paralel odakları reddetmeHakiki egemenliğin altında yer almayan veya onun hilafına tesis edilen yönetim odaklarının hükümsüzlüğünü gösterir.Güçlü
İktisadiDeğer hiyerarşisi ve meta derecesiDüşük kalite / asgari standart / alt maliyetEşyanın ve edimin kıymetini sınıflandırmaPiyasada veya akitte belirlenen asıl standardın altında kalan kalitesiz veya yetersiz edimleri ayıklar.Muhtemel

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAlt sınır eşiği (Infimum) ve açık aralık (−∞,k)Bir fonksiyonun veya kümenin belirli bir üst sınıra (k) asla dokunamadan onun altındaki değerlerde kalması hali; kökün «ulaşamama ve altta kalma» yapısıyla tam örtüşür.Güçlü
Beşeri bilimlerHiyerarşik astlık ve yetki aşımı (Subordinasyon)Hukukta bir alt normun veya ast makamın, üst normun yetkisini gasp edememesi ve onun yetki alanının berisinde kalmak zorunda oluşu.Güçlü

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiدون kelimesini yalnızca mekanik bir «hariç», «başka» veya «gayrı» kelimesiyle karşılayıp, kelimedeki düşüklük, noksanlık, beride kalma ve acziyet dinamizmini yok saymak.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da دون, sadece bir sayım dışılığı değil; şirk koşulan unsurların ontolojik olarak Allah'ın seviyesine asla ulaşamayacak derecede aşağıda, yetersiz, yaratılmış ve aciz olduğunu haykıran dikey bir hiyerarşi kurar.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetlerdeki «min dûnillâh» ifadeleri nötr bir başkalık gibi algılandığında, şirkin aslında bir «ast olanı üst yerine koyma ahmaklığı» olduğu gerçeği gözden kaçar; sahte otoritelerin ontolojik sefaleti görünmez hale gelir.

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın tevhid paradigmasında Yaratan ile yaratılan arasındaki dikey mesafeyi en keskin biçimde çizen ve sahte ilahların yapısal noksanlığını teşhir eden temel edatsal kavramdır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Müşriklerin putları veya aracıları şefaatçi edinmelerini kınayan ayetlerde, velayet ve dostluk sınırlarının tayin edildiği yerlerde ve günahların derecelendirildiği hüküm ayetlerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Allah'a ortak koşulan güçlerin O'na rakip olabilecek bağımsız güçler olduğu zannını yıkar; onların zaten ontolojik olarak «dûn» (altta, beride, aciz) kaldıklarını göstererek şirk mantığını temelden çökertir.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamBir hedefin, sınırın veya zirvenin berisinde kalma, hedefe ulaşamama ve alt basamakta yer alma durumu.
  • Soyut anlamOntolojik, ahlaki veya epistemolojik bir mertebeden aşağıda bulunma; mutlak üst otorite karşısında yetersiz kalma ve O'nun meşru sınırlarını aşamama.
  • Sistematik karşılıkBir sistemdeki üst referans noktasının belirlenmesi ve bu referansın altında kalan tüm alt kademelerin acziyet ve bağımlılık ilişkisinin tanzimi.
  • LaTeX modelix∈D  ⟹  x<Ω∧x∩Ω=∅
  • LaTeX açıklamasıΩ simgesi mutlak aşkın, nihai ve üstün olan ilahi mertebeyi; D kümesi bu kökün tanımladığı varlık ve yetki alanını; x ise bu alanda yer alan herhangi bir nesneyi, aracıyı veya sahte ilahı temsil eder. Model, x'in her halükarda Ω'dan mertebece mutlak surette aşağıda olduğunu (x<Ω) ve hiçbir koşulda Ω ile ortak bir kesişim kümesine sahip olamayacağını (x∩Ω=∅) ifade ederek kökün beride kalma ve noksanlık dinamiğini özetler.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: د