دون
د - و - ن
جذر- الورود: ١٤٤
- الآيات: ١٤٢
- الصيغ: ١٢
- المعاجم: ١٣
Dane, inek yavrusuna denir. Anasına meme emmek için yaklaşması haline “dane” denir. Yaklaşmak demektir veya borçlanmak demektir. Deyn kelimesi din kelimesi ile aynı köktendir. Atomlarda da oksijen hidrojene elektron borçlanır borçlu ve alacaklı birbirlerinden ayrılmadıklarından su molekülü oluştururlar. Din de, kişilerin birbirleriyle ayrılamaz şekilde borçlandıkları düzendir. Aynı zamanda borç ve alacak muhasebeye dayandığı için din hesap, muhasebe demektir. Dinar kelimesi de dinden gelir. Burada din düzen demektir. Allah’ın dinine girmek kişi olarak onun şeriatini kabul etmek demektir. Bunun hesabı ahirette görülecektir. Dinin dünyevi manası İslam düzeninde olan bir devletin vatandaşlığını kabul etmek demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Dane, inek yavrusuna denir. Anasına meme emmek için yaklaşması haline “dane” denir. Yaklaşmak demektir veya borçlanmak demektir. Deyn kelimesi din kelimesi ile aynı köktendir. Atomlarda da oksijen hidrojene elektron borçlanır borçlu ve alacaklı birbirlerinden ayrılmadıklarından su molekülü oluştururlar. Din de, kişilerin birbirleriyle ayrılamaz şekilde borçlandıkları düzendir. Aynı zamanda borç ve alacak muhasebeye dayandığı için din hesap, muhasebe demektir. Dinar kelimesi de dinden gelir. Burada din düzen demektir. Allah’ın dinine girmek kişi olarak onun şeriatini kabul etmek demektir. Bunun hesabı ahirette görülecektir. Dinin dünyevi manası İslam düzeninde olan bir devletin vatandaşlığını kabul etmek demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٥٬١٧٤باب الدال والنون و و ء ي معهما
د و ن، د ي ن، و د ن، د ن أ، د ن و، ن د و، ن د ي، ن أ د، ن د أ مستعملات
دون:
تقول في الإِغراء: دونَكَ هذا الشيءَ وهذا الأمْرَ أي عليكَ.
ودونك زيدٌ في المنزلة والقُرْبِ والبعد، وزَيْدٌ دونَكَ أي هو أحسَنُ منك في الحَسَب.
وكذلك الدُّون يكون صفةً ويكون نَعْتاً على هذا المعنى، ولا يُشتقُّ منه فِعل، وتقول: هذا دون ذاكَ في التّقريب والتحقير، فالتقريبُ منصوبٌ لأنه صفة،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٥٦دون: نقيض فوق، وهو تقصير عن الغاية، ويكون ظرفاً. والدونُ: الحقير الخسيس. وقال:
إذا ما عَلا المرءُ رامَ العَلاءويَقنع بالدونِ من كان دونا
ولا يشتقّ منه فعل. وبعضهم يقول منه دانَ يَدونُ دَوْناً، وأُدينَ إدانَةً. ويقال: هذا دونَ ذاك، أي أقربُ منه. ويقال في الإغراء بالشيء: دونَكَهُ. والديوانُ أصله دَوَّانٌ، فعوّض من إحدى الواوين، لأنَّه يجمع على دَواوين.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ١٩٬١٧٠د ن ( وايء )
دين ، دنأ ، دنا ، ودن ، نود ، نأد ، ندا ، ندأ ، دون : ( مستعملة ) .
دون : شمر قال ابن الأعرابيّ : يقال : أدنُ دونَك أي اقتربْ ، قال لَبِيد :
مِثْلُ الذي بالغِيلِ يَغْزُو مُخْمَدَا
يَزْداد قُرباً دونَه أنْ يُوعَدا
مُخْمَدٌ : ساكنٌ قد وطّن نفسه على الأمر ، يقول : لا يَرُده الوَعِيدُ فهو يَتَقَدَّمُ أمامَهُ يَغْشَى الزَّجْرَ ، وقال زُهَير بن خَبَّابٍ :
وإنْ عِفْتَ هذا فادنُ دونَك إنّني
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١١٬٦٦٥(باب الدال والواو وما يثلثهما)
(دوي) الدال والواو والحرف المعتل. هذا بابٌ يتقارب أصولُه، ولا يكاد شيءٌ [منه] ينقاس، فلذلك كتبْنا كلماتِه على وُجوهها. فالدَّوِيُّ دَوِيُّ النَّحل، وهو ما يُسمع منه إذا تجمَّع. والدَّواء معروف، تقول داوَيتُه أُداوِيه مُداواة ودِواءً. والدَّواة: التي يُكتَب منها، يقال في الجمع دُويٌّ ودِوِيٌّ([1]). قال الهذَليّ([2]):
عَرَفْتَُ الدّيارَ كرَقْم الدُِّوِ *** يِّ
(باب الدال والواو وما يثلثهما) (دوي) الدال والواو والحرف المعتل. هذا بابٌ يتقارب أصولُه، ولا يكاد شيءٌ [منه] ينقاس، فلذلك كتبْنا كلماتِه على وُجوهها. فالدَّوِيُّ دَوِيُّ النَّحل، وهو ما يُسمع منه إذا تجمَّع. والدَّواء معروف، تقول داوَيتُه أُداوِيه مُداواة ودِواءً. والدَّواة: التي يُكتَب منها، يقال في الجمع دُويٌّ ودِوِيٌّ([1]). قال الهذَليّ([2]): عَرَفْتَُ الدّيارَ كرَقْم الدُِّوِ *** يِّ حَبَّرَهُ الكاتبُ الحِميريُّ([3]) والدَّاء من المرض، يقال دَوِيَ يَدْوَى، ورجلٌ دَوٍ وامرأةٌ دوِيةٌ. يقال داءت الأرضُ، وأداءَتْ، ودوِيَت دَوىً، من الدّاء. ويقال: تركتُ فلاناً دَوىً ما أرى به حياةً. ويشبَّه الرّجُل الضَّعيفُ الأحمق به، فيقال دوىً. قال: وقد أقُودُ بالدَّوَى المُزَمَّلِ *** أخْرَسَ في الرّكب بَقَاقَ المنْزِلِ([4]) ودَوَّى الطّائرُ، إذا دار في الهواء ولم يحرِّك جَناحَيه. والدُِّواية: الجُلَيْدَة التي تعلو اللّبَنَ الرائب. يقال ادَّوَى يَدَّوِي ادِّوَاءً. قال الشاعر: بدا مِنْكَ غِشٌّ طالَمَا قد كَتْمْتَه *** كما كتمَتْ داءَ ابنِها أمُّ مُدَّوِي([5]) (دوح) الدال والواو والحاء كلمة واحدة، وهي الدَّوْحة: [الشجرة([6])] العظيمة، والجمع الدَّوْحُ. *قال: * يكُبُّ عَلَى الأذقانِ دَوْحَ الكَنَهْبَلِ([7]) * (دوخ) الدال والواو والخاء أصل واحد يدلُّ على التَّذْليل. يقال دوّخناهم؛ أي أذللناهم وقَهرناهم. وداخُوا، أي ذَلُّوا. (دود) الدال والواو والدال ليس أصلاً يفرَّع منه. فالدُّود معروف. يقال دَادَ الشيءُ يَدَادُ، وأَدادَ يَدِيدُ. والدَّوَادِي: آثار أراجِيح الصِّبيان، واحدتُها دَوْدَاةٌ. (دور) الدال والواو والراء أصلٌ واحد يدلُّ على إحداق الشيء بالشيء من حوالَيه. يقال دارَ يدُور دَوَراناً. والدّوَّارِيُّ: الدَّهر؛ لأنَّه يَدُور بالنَّاس أحوالاً. قال: * والدَّهْرُ بالإنْسان دَوَّارِيُّ([8]) * والدُّوَار، مثقَّل ومخفّف: حَجَرٌ كان يُؤخذ من الحرم إلى ناحيةٍ ويُطافُ به،ويقولون: هو من جِوار الكعبة التي يُطافُ بها. وهو قوله: * كما دَارَ النِّساء على الدُّوَارِ * وقال: تركتُ بني الهُجَيمِ لهم دُوَارٌ *** إذا تمضي جماعتُهمْ تَدُورُ والدُّوَار في الرأس هو من الباب، يقال دِير به وأُدِير به، فهو مَدُورٌ به ومُدَار به. والدَّائرة في حَلْق الفرس: شُعَيرات تدور؛ وهي معروفة. ويقال دارت بهم الدوائر، أي الحالات المكروهة أحدقت بهم. والدار أصلها الواو. والدار: القبيلة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "ألاَ أُنَبِّئكم بخَيْر دُورِ الأنصار؟". أراد بذلك القبائلَ. ومن ذلك الحديث الآخَر: "فلم تَبْقَ دارٌ إلاّ بُنِي فيها مَسجد". أي لم تَبق قبيلةٌ. والدّارِيُّ: العطّار. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "مَثَلُ الجليسِ الصَّالحِ كَمثل الدّارِيّ إِنْ لم يُحْذِك مِن عِطره عَلِقَكَ مِن ريحه".أراد العَطَّار. وقال الشاعر: إذا التّاجرُ الداريُّ جاءَ بفارةٍ *** مِن المِسك راحَتْ في مفارقها تَجْرِي([9]) وإنَّما سُمِّي داريّاً من الدّار، أي هو يسكن الدّار([10]). والدّارِيّ: الرجُل المقيم في داره لا يَكاد يَبْرَح. قال: لَبِّثْ قليلاً يلْحَقِ الدَّارِيُّونْ *** ذَوُو الجيادِ البُدَّنِ المَكْفِيُّونْ([11]) والدَّارة: أرضٌ سَهلٌة تدور بها جِبال، وفي بِلاد العرب منها داراتٌ كثيرة. وأصل الدار دَارةٌ. قال: له داعٍ بمكّةَ مُشْمَعِِلٌّ *** وآخَرُ فوقَ دارته ينادِي([12])إلى رُدُحٍ من الشِّيزَى مِلاَءٍ *** لُبابَ البُرِّ يُلْبَكُ بالشِّهاد وقال في جمع دارةٍ دارتٍ: تربَّصْ فإِن تُقْوِ المَرَوْرَاةُ منهمُ *** وداراتُها لا تُقْوِ مِنْهُمْ إذاً نَخْلُ([13]) ودارات العرب المشهورة([14]): دارة جُلْجُل، ودارة السَّلَم، ودارة وَُشْحَى([15])، ودارة صُلْصُل، ودارة مَأْسَلٍ، ودارة خَِنْزَرٍ([16])، ودارة الدُّور، ودارة الجَأْب، ودارة يَمْعُون([17])، ودارة مَكْمَِنٍ([18])، ودارة رَهْبَى([19])، ودارة جَوْدَاتٍ([20])، ودارة الأرْآم، ودارة الرُّهَا، ودارة تَِيل([21])، ودارة الصَّفائح، ودارة هَضْبِ القَليب، ودارة صارة، ودارة دَمُّون، ودارة رُمْح، ودارة المَلِكَة([22])، ودارة مَلْحُوب، ودارة مِحْصَرٍ([23])، ودارة أَهْوَى، ودارة الجُمُْد، ودارة رِمْرِم ، ودارة قُرْح، ودارة اليَعْضيد([24])، ودارة الخَرْج، ودارة رَدْم([25])، ودارة جُدَّى([26])، ودارة النِّصَاب. (دوس) الدال والواو والسين أُصَيْلٌ، وهو دَوْس الشَّيء. تقول دُسْتُه؛ والذي يُداسُ به مِدْوَسٌ. وحُمِل عليه قولُهم لما يَسُنُّ به الصَّيْقَلُ السّيفَ مِدوَسٌ، كأنَّه عند اتِّكائه عليه كالذي يَدُوس الشَّيء. قال: وأبيضَ كالغَدير ثَوَى عليه *** فُلانٌ بالمَدَاوِسِ نِصْفَ شَهْرٍ([27]) (دوش) الدال والواو والشين كلمةٌ واحدةٌ لا يفرَّع منها. يقال دَوِشَتْ عينه تَدْوَش دَوَشاً، إذا فَسَدَت مِن داءٍ. ورجل أَدْوَشُ بَيِّنُ الدَّوَش. (دوف) الدال والواو والفاء كلمةٌ واحدة. يقال دُفْتُ الدّواءَ دَوْفاً. (دوق) الدال والواو والقاف ليس أصلاً ولا فيه ما يُعَدُّ لغةً، لكنهم يقولون: مائِقٌ *دائق. (دوك) الدال والواو والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على ضَغْطٍ وتزاحُم. فيقولون: دُكْتُ الشيءَ دَوْكاً. والمَدَاك: صَلايَة الطِّيب، يَدُوك عليها الإنسان الطِّيبَ دَوْكاً. قال: * مَدَاكَ عَرُوسٍِ أو صَلاَيَةَ حَنْظَلِ([28]) * ويقال باتَ القوم يَدُوكُون دَوْكاً، إذا باتُوا في اختلاطٍ. ومن ذلك الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وسلم [قال] في خيبر: "لأُعْطِيَنَّ الرَّايةَ غداً رجُلاً يحبُّ الله ورسولَه يَفْتَحُ اللهُ على يَدِه"، فباتَ النَّاسُ يَدُوكون([29]). ويقال تداوَكَ القومُ، إذا تضايَقُوا في حَرْبٍ أو شَرّ. (دول) الدال والواو واللام أصلان: أحدُهما يدلُّ على تحوُّل شيءٍ من مكان إلى مكان، والآخر يدلُّ على ضَعْفٍ واستِرخاء. أمَّا الأوَّل فقال أهل اللغة: انْدَالَ القومُ، إذا تحوَّلوا من مكان إلى مكان. ومن هذا الباب تداوَلَ القومُ الشّيءَ بينَهم: إذا صار من بعضهم إلى بعض، والدَّولة والدُّولة لغتان. ويقال بل الدُّولة في المال والدَّولة في الحرب، وإِنَّما سُمِّيا بذلك من قياس الباب؛ لأنّه أمرٌ يتداوَلُونه، فيتحوَّل من هذا إلى ذاك، ومن ذاك إلى هذا. وأمَّا الأصل الآخَر فالدَّوِيلُ من النَّبْت: ما يَبِس لعامِهِ. قال أبو زيد: دال الثَّوبُ يَدوُل، إذا بَلِيَ. وقد جعل [وُدُّهُ([30])] يَدُول، أي يبلى. ومن هذا الباب انْدَالَ بَطْنُه، أي استَرخَى. (دوم) الدال والواو والميم أصلٌ واحد يدلُّ على السُّكون واللُّزوم. يقال دامَ الشّيءُ يَدُومُ، إذا سكَنَ. والماء الدّائم: السَّاكن. ونَهَى رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم أن يُبَالَ في الماء الدائم ثم يُتَوَضَّأَ منه. والدليل على صحّة هذا التأويل أنّه روي بلَفْظَةٍ أُخرى، وهو أنّه نَهَى أن يُبَالَ في الماء القائم. ويقال أَدمْتُ القِدْرَ إدامةً، إذا سكَّنْتَ غليانَها بالماء. قال الجعديُّ: تفورُ علينا قِدْرُهم فَنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عَنَّا إِذَا حَمْيُها غَلا([31]) ومن المحمول على هذا وقياسُه قياسُه، تدويم الطّائِر في الهواء؛ وذلك إذا حلَّق وكانت له عندها كالوقفة. ومن ذلك قولهم: دَوّمت الشَّمْسُ في كبد السماء، وذلك إذا بلغت ذلك الموضع. ويقول أهلُ العلم بها: إنْ لها ثَمَّ كالوَقْفة، ثم تَدْلُك. قال ذو الرُّمَّة: * والشمسُ حَيْرَى لها في الجَوِّ تَدْوِيمُ([32]) * أي كأنَّها لا تمضِي. وأما قولُه يصف الكلاب: حتَّى إذا دوَّمَت في الأرض راجَعَهُ *** كِبْرٌ ولو شاءَ نَجَّى نَفْسَه الهَرَبُ([33]) فيقال إنّه أخطأ، وإنَّما أراد دَوَّتْ فقال دَوَّمَتْ، وقد ذُكر هذا في بابه. ويقال: دَوَّمْتُ الزّعفرانَ: دُفْتُه؛ وهو القياسُ لأنّه يسكُن فيما يُداف فِيه. واستَدَمْتُ الأمْرَ، إذا رفَقْتَ به([34]). وكذا يقولون. والمعنى أنّه إذا رَفَقَ به ولم يعْنُف ولم يَعْجَل دامَ له. قال: فلا تَعْجَلْ بأمْرِكَ واستدِمْهُ *** فما صَلَّى عَصَاكَ كَمُسْتَدِيم([35]) وأما قولُه: * وقد يُدَوِّمُ رِيقَ الطَّامِعِ الأمَلُ([36]) * فيقولون: يُدوِّم يَبُلُّ، وليس هذا بشيء، إنَّما يدوِّم يُبْقِي؛ وذلك أنّ اليائِسَ يجفُّ ريقُه. والدِّيمة: مطرٌ يدُومُ يوماً وليلةً أو أكثر. ومن الباب أنّ عائشة [رضي الله عنها] سُئلت عن عمل رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، فقالت: "كان عملُهُ دِيمَة" أي دائماً. والمعنى أنّه كان يَدُوم عليه، سواء قلَّلَ أو كثَّر، ولكنه كان لا يُخِلّ. تعني بذلك في عبادته صلى الله عليه وسلم. فأمّا قولهم دوَّمَتْه الخمر، فهو من ذاك؛ لأنها تُخَثّره حتَّى تسكُن حركاته. والدَّأْمَاءُ: البَحْر، ولعلّه أن يكون من الباب؛ لأنّه ماءٌ مقيمٌ لا يُنْزَح ولا يَبْرَح. قال: واللَّيْلُ كالدَّأماءِ مستشعِرٌ *** مِن دُونِهِ لوناً كلَوْن السَُّدُوسْ([37]) (دون) الدال والواو والنون أصل* واحِد يدلُّ على المداناةِ والمقاربة. يقال هذا دُونَ ذاك، أي هو أقرَبُ منه. وإِذا أردْتَ تحقيرَه قلتَ دُوَيْنَ. ولا يُشتقُّ منه فِعْلٌ. ويقال في الإِغراء: دُونَكَهُ! أي خُذْه، أقرُبْ منه وقرِّبْه منك. ويقولون أمرٌ دُونٌ، وثوب دُونٌ، أي قريبُ القِيمَة. قال القتيبـيّ: دانَ يَدُونُ دَوْناً، إذا ضَعُف، وأُدِين إدانةً. وأنشدوا: * وعَلا الرَّبْرَبَ أَزْمٌ لم يُدَنْ([38]) * أي لم يُضْعَف. وهو عنده من الشَّيء الدُّون، أي الهيِّن. فإِن كان صحيحاً فقياسُه ما ذكرناه. (دوه) الدال والواو والهاء ليس بشَيء. يقولون: الدَّوْه: التحيُّر. ---------------------------------------------------------------ـ ([1]) ويقال أيضاً دوى، كصفاة وصفا. ([2]) هو أبو ذؤيب الهذلي. والبيت مطلع قصيدة له في ديوانه 64. ([3]) في الديوان: "كرقم الدواة يزبرها" فالضمير فيه للرقم بتأويله بمعنى الصحيفة. وفي اللسان (دوا): "كخط الدوى حبره". ([4]) البيتان نسبا إلى أبي النجم العجلي في الجمهرة (1: 36). وأنشدهما في اللسان (بقق، دوا). وقد سبقا في (بق 1: 186). ([5]) البيت ليزيد بن الحكم الثقفي، من قصيدة لـه في أمالي القالي (1: 68) وأمالي ابن الشجري (1: 176) والأغاني (11: 96) والخزانة (1: 496). وأنشده في اللسان (دوا) وعقب عليه بقولـه: "وذلك أن خاطبة من الأعراب خطبت على ابنها جارية، فجاءت أمها إلى أم الغلام تنظر إليه، فدخل الغلام فقال: أأدوي يا أمي؟ فقالت: اللجام معلق بعمود البيت! أرادت بذلك كتمان زلة الابن وسوء عادته". ([6]) التكملة من المجمل واللسان. ([7]) لامرئ القيس في معلقته. وصدره: * فأضحى يسح الماء حول كتيفة * ([8]) للعجاج في ديوانه 66 واللسان (دور). ([9]) البيت في اللسان (دور). ([10]) الحق أنه منسوب إلى "دارين" وهي فرضة بالبحرين يجلب إليها المسك. ([11]) الرجز في اللسان (دور). ([12]) من قصيدة لأمية بن أبي الصلت يمدح بها عبد الله بن جدعان. ديوانه 27 واللسان (دور، شمعل، رجح، ردح، شير، لبك، شهد). وانظر ما سيأتي في (شهد، لبك). ([13]) البيت لزهير في ديوانه 100. ([14]) ذكر ياقوت من دارات العرب سبعين دارة، وأورد صاحب اللسان عشرين دارة في مادة (دور). وقد بلغ صاحب القاموس الغاية في جمعها؛ إذ ساق منها مائة دارة وعشرا مرتبة على الحروف. ([15]) بضم الواو وقد تفتح. وهو بالحاء المهملة في آخره كما في اللسان (وشح، دور). وفي معجم البلدان. "وشجى" تحريف. وفي اللسان "وشحاء" أيضاً بالمد، عن كراع. ([16]) بفتح الخاء وكسرها، كما في معجم البلدان. ([17]) في معجم البلدان: "دارة يمعون، بالنون وقد يروى بالزاي وهو جيد، قال: *بدارة يمعون إلى جنب خشرم*" ([18]) ضبطت في الأصل ومعجم البلدان، بكسر الميم الأخيرة، ضبط قلم. وفي القاموس واللسان بفتحها. ([19]) في الأصل: "وهبى" صوابه بالراء، كما في اللسان والقاموس والمعجم. ([20]) ذكرت في القاموس والمعجم. وأنشد للجميح: إذا حللت بجودات ودارتها *** وحال دوني من حواء عرنين([21]) في الأصل: "تين" تحريف، صوابه من القاموس ومعجم البلدان في رسم (دارة) وفي (تيل). والتاء فيه تفتح وتكسر. ([22]) لم أجد لها ذكراً في اللسان ومعجم البلدان، وذكرها في القاموس (دور). ([23]) ذكرها في المعجم، قال: "ويقال محصن"، وبهذا الرسم الأخير وردت في اللسان والقاموس، وضبطت في اللسان فقط بضم الميم وفتح الصاد. ([24]) في الأصل:" اليعضد" مع ضبط الضاد بالضم، تحريف، صوابه من القاموس ومعجم البلدان. وأنشد ياقوت: أو ما ترى أظعانهم مجرورة *** بين الدخول فدرة اليعضيد([25])في المعجم والقاموس: " الردم". ([26]) في الأصل: "حدبى"، صوابه في المعجم والقاموس. وأنشد ياقوت: بدارات جدى أو بصارات جنبل *** إلى حيث حلت من كثيب وعزهل([27]) وكذا ورد إنشاده في المجمل مع ضبط "فلان". وجاء في اللسان (فلن) أنه اسم رجل، واسم قبيلة يقال لهم بنو فلان. وفي اللسان (دوس): "ثوى عليه قيون". ([28]) لامرئ القيس في معلقته. وصدره: * كأن على المتنين منه إذا انتحى * ([29]) في اللسان: "يدوكون تلك الليلة فيمن يدفعها إليه". ([30]) التكملة من المجمل واللسان. ([31]) البيت في اللسان (فثأ) مع نسبته للجعدي، وفي (دوم) بدون نسبة. وسيعيده في (فور). ([32]) صدره كما في ديوانه 78 واللسان (دوم): *معرورياً رمض الرضراض يركضه* ([33]) ديوان ذي الرمة 24 واللسان (دوم). ([34]) في المجمل واللسان: "إذا تأنيت فيه". ([35]) لقيس بن زهير في اللسان (دوم، صلا). وأنشد صدره في المجمل. وفي اللسان: "وتصلية العصا: إدارتها على النار لتستقيم. واستدامتها: التأني فيها. أي ما أحكم أمرها كالتأني". ([36]) البيت لابن أحمر كما في الحيوان (1: 231/ 3: 47) والبيان (1: 133) واللسان (دوم). وصدره: * هذا الثناء وأجدر أن أصاحبه * ([37]) للأفواه الأودي في ديوانه 3 نسخة الشنقيطي واللسان (دأم، سدس). وحق كلمة "الدأماء" أن يفرد لها مادة (دأم). ([38]) لعدي بن زيد، كما في المجمل واللسان (دون). وصدره: *أنسل الذرعان غرب جذم* ويروى: "لم يدن" بتشديد النون على ما لم يسم فاعله، من دني يدنى، أي ضعف. أشير إليها في المجمل واللسان. ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٩٣- يقال للقاصر عن الشيء: دون، قال بعضهم: هو مقلوب من الدنو، والأدون: الدنيء وقوله تعالى: ﴿لا تتخذوا بطانة من دونكم﴾ [آل عمران/ 118]، أي: ممن لم يبلغ منزلته منزلتكم في الديانة، وقيل: في القرابة. وقوله: ﴿ويغفر ما دون ذلك﴾ [النساء/48]، أي: ما كان أقل من ذلك، وقيل: ما سوى ذلك، والمعنيان يتلازمان. وقوله تعالى: ﴿أأنت قلت للناس: اتخذوني وأمي إلهين من دون الله﴾ [المائدة/116]، أي: غير الله، وقيل: معناه
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٠٧د و ن
هذا دون ذاك أي هو أخس منه وأدنى منزلة.
ودونه خرط القتاد أي أمامه.
وجلس دونه أي تحته.
وشيء دون: هين.
ودونك هذا الشيء: خذه.
ودوّن الكتب: جمعهـا.
وهـو ديـوان الحساب وهي دواوينه.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٢٬٨٩٤دُونُ: نقيضُ فوقَ، وهو تقصير عن الغاية، ويكون ظرفاً. والدُّونُ: الحقير الخسيس؛ وقال:
إذا ما عَلا المرءُ رامَ العَلاء،
ويَقْنَع بالدُّونِ مَن كان دُونا
ولا يشتق منه فعل. وبعضهم يقول منه: دانَ يَدُونُ دَوْناً وأُدِين إدانةً؛ ويروى قولُ عديّ في قوله:
أَنْسَلَ الذِّرْعانَ غَرْبٌ جَذِمٌ،
وعَلا الرَّبْرَبَ أَزْمٌ لم يُدَنْ.
وغيره يرويه: لم يُدَنّ، بتشديد النون على ما لم يسم فاعله، من دَنَّى يُدَنِّي
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٧٩* د و ن * * دُونَ * ضد فوق وهو تقصير عن الغاية وتكون ظرفا و * الدُّونُ * الحقير قال الشاعر % إذا ما علا المرء رام العلا % ويقنع بالدون من كان دونا % ويقال هذا دون ذاك أي أقرب منه ويقال في الإغراء بالشيء * دُونَكَهُ * و * الدِّيوَانُ * بالكسر وقد * دَوَّنْتُ * الدواوين * تَدْوينا
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٠٬٦٦٦: ( *!دُونَ ، بالضمِّ : نَقيضُ فَوْقَ ) ، وهو تَقْصيرٌ عن الغايَةِ ؛ ( ويكونُ ظَرْفاً ) ؛ كما في الصِّحاحِ والتَّهْذيبِ .
يقالُ : هذا *!دُونك في التَّحْقيرِ والتَّقْريبِ ، فالتَّحْقيرُ منه مَرْفوعٌ ، والتَّقْريبُ مَنْصوبٌ لأنَّه صفَةٌ . ويقالُ : دُونُك زَيْدٌ في المنْزِلَةِ والقُرْبِ والبُعْدِ .
وقالَ ابنُ سِيْدَه : دونُ كلمةٌ في معْنَى التَّحْقيرِ والتَّقْريبِ ، يكونُ ظَرْفاً فيُنْصَبُ ويكونُ
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٥٬٨٤٧دَانَ
1 دَانَ دان داني , aor. يَدُونُ, inf. n. دَوْنٌ; and ↓ أُدِينَ, (S, K,) with damm, (K,) inf. n. اـِدَانَةٌ; (S;) He, or it, was, or became, such as is termed دُونٌ; (S, K;) [i. e.] low, base, vile, &c.: or weak: (K:) mentioned by Er-Rلghib on the authority of IKt: (TA:) so say some: but accord. to others, دُونٌ has no verb. (S, TA.) لَمْ يَدُنْ, (as in my copies of the S,) or لم يُدَنْ, (as
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٨٧دَانَ
دَانَ ( w ) U ( n. ac. دَوْن 1 ),
a. Was or became base, vile, contemptible; was inferior.
دَوَّنَ
دَوَّنَ II ,
a. Collected, gathered into one, arranged.
b. Entered or inscribed in a register, registered.
أَدْوَنَ
أَدْوَنَ IV ,
a. Rendered base, vile, inferior.
تَدَوَّنَ
تَدَوَّنَ V ,
a. Was rich, opulent.
b. Was inscribed, registered.
دُوْن
دُوْن [ 3 ],
a. Low, base, vile;
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٤٧٬٥٢٧دون
دَانَ - يَدُوْن - دُوْن - مِنْ دُوْن - أَدْنَى - الأَدْنَى
دَانَ - يَدُوْن + الكائن: يقل مقداره وطاقته وحجمه ومنزلته
دُوْن: لفظ يستخدم للدلالة على توجيه الدرجة أو المنزلة أو الموقع نحو الأدنى أو الأقل: وهو يمكن أن يكون موقع أو منزلة أو درجة مكانية، أو موقع أو منزلة أو درجة تكريم ورفعة
يكون + الكائن أو الأمر أو الشيء + دون كائن أو أمر أو
الصيغ(١٢)
- دُونِDışında(فُعْلِ)×٨٣
- دُونِهِOnun dışında(فُعْلِهِ)×٣٨
- دُونَDışında(فُعْلَ)×٨
- دُونِهِمْOnların dışında(فُعْلِهِمْ)×٣
- دُونِيBenim dışımda(فُعْلِي)×٣
- دُونِكَSenin dışında(فُعْلِكَ)×٢
- دُونِهِمَاİkisinin dışında(فُعْلِهِمَا)×٢
- دُونِكُمْSizin dışınızda(فُعْلِكُمْ)×١
- دُونِنَاBizim dışımızda(فُعْلِنَا)×١
- دُونِهَاOnun dışında(فُعْلِهَا)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٤٥ (الإجمالي: ٣٨٨)
- أله
الآيات المشتركة: ١٠٩ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- دعو
الآيات المشتركة: ٣٥ · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- ولي
الآيات المشتركة: ٣٥ · Veli arka demektir
- أخذ
الآيات المشتركة: ٣٣ · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- عبد
الآيات المشتركة: ٢٩ · Ana kapının önündeki bekçidir
- نصر
الآيات المشتركة: ٢٠ · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
- ضرر
الآيات المشتركة: ١٢ · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
- شفع
الآيات المشتركة: ٧ · “Şefeve” dudak demektir
- نفع
الآيات المشتركة: ٩ · Fayda eder
- ضلل
الآيات المشتركة: ١٦ · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
- وجد
الآيات المشتركة: ١٢ · Su birikintisidir
- شرك
الآيات المشتركة: ١٣ · Tasma kayış demektir
الآيات التي ورد فيها(١٤٢)
وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Dışında
قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Dışında
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ
Dışında
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ …
Dışında
لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي …
Dışında
… بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ
Dışında
… وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ …
Dışında
… فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا
Dışında
لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا
Dışında
الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا
Dışında
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دون |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سوى, غير, دنو, قصر |
| Zıt Kök | فوق |
| Çekirdek Özet 1 | Bir hedefin, sınırın veya üst seviyenin berisinde kalma, aşağısında olma ve menzile varmadan yetersiz kalma. |
| Çekirdek Özet 2 | Yaratıcı'nın mutlak aşkınlığı karşısında varlık alanındaki her şeyin alt mertebede ve O'nun berisinde/haricinde kaldığını bildirme. |
| Çekirdek Özet 3 | Mertebe ve sınır tespiti; ikame edilen sahte otoritelerin ontolojik ve ahlaki yetersizliğini ortaya koyan negatifleme mekanizması. |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca basit bir «başka» veya «gayrı» olarak anlaşılıp, içerdiği ontolojik düşüklük, astlık, beride kalma ve yetersizlik boyutunun göz ardı edilmesi. |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دو | Kuşatma, çevreleme, kendi ekseni etrafında dönme veya belirli bir alanda devinip durarak dışarı çıkamama hareketi (دور, دول, دوم). | ن | Çevrelenmiş alanın sınırına veya eşiğine erişemeyip içeride, dipte veya beride kalma vurgusu eklenerek harekete dikey/yatay astlık ve yetersizlik boyutu kazandırılmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir alana giriş sınırını, eşiği veya geçiş hattını simgeler. |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Eşiğe raptolmayı, oraya bağlı kalmayı veya sınırın kenarına tutunmayı ifade eder. |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Sınırın gerisinde kalan alandaki somut mevcudiyeti, aşağıda veya beride süregelen varoluşu gösterir. |
| دون | Eşiğin gerisinde kalma ve sınırı aşamama hareketi | Belirlenmiş bir eşiğe (د) raptolunarak (و) onun ötesine geçemeyip alt veya yakın düzlemde (ن) kalma eylemini resmeder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sınırın, hedefin veya engelin henüz ulaşılamamış beriki tarafı; mekânsal olarak bir nesnenin altı veya daha alçak seviyesi; hedefe varmaktan aciz kalıp geride durma. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde mesafe ve mertebe düşüklüğünü bildiren zarf olarak kullanılmıştır. Şair Adî b. Zeyd el-İbâdî'nin bir av tasvirinde geçen şu mısraında zayıflamamak, geride kalmamak anlamında şahittir: وعلا الربرب أزم لم يدن |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimseye bir şeyi hemen almasını emretmek üzere kullanılan isim-fiil biçimi yaygındır: دونك هذا الشيء yani «bunu al, sana yakındır, yakala». Ayrıca değersiz ve bayağı görülen meta için ثوب دون veya أمر دون denilmiştir. |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde دون kökü, dikey ve yatay uzamda «aşağıda olma», «beride kalma», «alt seviye» ve «yetersizlik» bildiren ilksel mekânsal-ilişkisel çekirdeklerle bağlantılıdır. İbranicede aynı veya yakın fonetik hatta doğrudan üçlü bir fiil kökü olarak yaygın olmasa da, akraba kök olan دنو ekseninde «yaklaşma, beriye gelme» anlamı ortaktır; ayrıca Aramicede dūn / dwn biçimleri altta olma veya aşağı mertebeye işaret etme bağlamlarında izlenir. Akadcada alçak, beride veya ast olmayı bildiren bazı edatsı yapılarla anlamsal örtüşme bulunur. Arapçada bu kök bir fiil olmaktan ziyade yön, mertebe ve sınır tayin eden bir mekanizma (zarf ve isim) olarak kristalleşmiş; «fevka» (üst/öte) zıddı olarak bir hedefin gerisinde kalmayı (taksîr ani’l-gâye) ifade eden temel bir edatsal kimliğe bürünmüştür. Kökün kâtiplik ve deftere kaydetme (tedvîn) anlamı ise daha sonra Farsça kökenli «dîvân» kelimesinin Arapçalaşması ve bu kökle kaynaşmasıyla doğmuştur; kökün öz Sami katmanındaki asıl anlamı beride kalış ve düşüklüktür.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Hedefe varamama, aşağıda kalma ve değersizlik | Arapça içinde kök çoğunlukla camid bir zarf gibi çalışsa da, türevlerinde zayıflık (dâne yedûnu d製品/davnen) ve sıfat olarak düşüklük (raculün dûn) taşır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | دنو köküyle yakın akrabalık ve yön edatları | Batı Sami dillerinde mekânsal yakınlık, astlık ve beride bulunma işlevini üstlenen yapılarla morfo-semantik paralellik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Deftere geçirme ve divan anlamında Farsça temas | İdari bir terim olarak «tedvîn» biçimi, Orta Farsça dēwān kelimesinin Arapça ses sistemine intibakıyla köke eklemlenmiştir; kökün öz anlamı değildir. | Kesin |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Jeffery.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دون | Anlamlı | Beride, aşağıda olma, sınırın altında kalma | Hedefe ulaşamayan, alt mertebede duran, başkası veya gayrısı olan. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| دنو | Anlamlı | Yaklaşmak, yakın olmak | Bir nesneye veya hedefe mesafece yaklaşma; alçalma ve değersizleşme (dünya, denî). | دون ile semantik ikizdir; aralarında kalb ilişkisi görülür; Kur'an'da geçer. |
| ودن | Anlamlı | Islatmak, yumuşatmak | Deriyi veya bir nesneyi suya batırıp yumuşatma, gevşetme. | Somut gevşeme ve alçalma bağı; Kur'an'da geçmez. |
| وند | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ندو | Anlamlı | Toplanmak, bir araya gelmek, çağırmak | İnsanların bir mecliste toplanması (nâdî), sesleniş ve cömertlik nemi. | Kur'an'da geçer (en-Nâdî). |
| نود | Anlamlı | Sallanmak, dalgalanmak | Ağacın rüzgârda veya sarhoşun yürürken sağa sola meyledip sallanması. | Dengesizlik ve salınım; Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دون | Merkez | Beride kalma, aşağısında olma, başkası | Bir sınırın, mertebenin veya varlığın ötesine geçemeyip alt/beri basamağında bulunmayı anlatır. | Hem mekânsal astlığı hem de mertebece ontolojik düşüklüğü içerir. |
| سوى | Komşu | Eşitlik, denklik, başkalık | سوى doğrudan bir şeyi dışarıda bırakıp diğerini eşitlemeyi anlatır; دون gibi astlık ve acziyet tonu taşımaz. | Hariç tutulan şey ile dahil edilen arasında dikey bir ast-üst ilişkisi kurmaz. |
| غير | Komşu | Başkalık, zıtlık, tebdil | غير mutlak ontolojik başkalık ve yabancılığı bildirir; دون ise sınıra yaklaşamayan bir beridelik ve astlık içerir. | Yalnızca kimlik farkına odaklanır, seviye düşüklüğünü doğrudan gerektirmez. |
| دنو | Komşu | Mekânsal veya zamansal yakınlık | دنو hedefe doğru yaklaşma hareketidir; دون ise o hedefin altında ve berisinde durma durumudur. | Biri yaklaşma eylemine, diğeri ulaşılamayan sınırın ast konumuna odaklanır. |
| فوق | Zıt | Üstünlük, yukarılık, aşma | Bir sınırın, seviyenin veya mertebenin üstünde olma, galebe çalma ve aşkınlık. | دون kökünün tam zıddıdır; dikey hiyerarşide en üst düzlemi gösterir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دون | Beride, aşağıda, haricinde | Belirli bir haddin berisinde kalma, astlık ve başkalık. | Kesin |
| Latince | infra, citra, praeter | Altında, berisinde, dışında | «Infra» dikey düşüklüğü, «citra» sınırın berisinde kalmayı karşılar; Arapçadaki ilahi aşkınlık karşısındaki mutlak astlık vurgusunu tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | below, short of, besides, beneath | Aşağısında, berisinde, haricinde | «Short of» hedefe erişememe nüansını, «beneath» mertebe düşüklüğünü taşır; Türkçedeki «-den başka» ile karşılanan kullanımda ontolojik düşüklük boyutu eksik kalabilir. | Güçlü |
| Almanca | unterhalb, diesseits, ausser | Altında, bu tarafında, dışında | «Diesseits» sınırın bu tarafında kalmayı, «unterhalb» derece düşüklüğünü ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | en deçà, au-dessous, hors de | Berisinde, aşağısında, dışında | «En deçà» hedefe varmayan sınırı, «au-dessous» alt düzlemi tam olarak simgeler. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دُونِ اللَّهِ | Allah'tan başka / O'nun berisinde kalan sahte otoriteler | Tevhid bağlamında; ilah, şefaatçi, veli veya koruyucu edinilen varlıkların Allah'ın mutlak kudretine nispetle ne kadar aşağıda ve yetersiz olduğunu vurgulayan ayetler (Bakara 2:23, En'âm 6:51, Yûnus 10:38). |
| دُونِ ذَلِكَ | Bundan daha azı / bundan daha aşağı mertebe | Ceza ve af derecelendirmesinde; şirkin altındaki, şirkten daha hafif olan günahların bağışlanabilirliğini beyan eden bağlam (Nisâ 4:48, 4:116). |
| دُونَهُمْ / دُونِهِمَا | Mekânsal beride oluş / aradaki fiziksel perde veya mesafe | İki varlık, kabile veya mekân arasında sınır, engel veya tecrit durumu; iki set arasında bir kavmin bulunması veya geride çekilen perde (Kehf 18:93, Meryem 19:17, Kasas 28:23). |
| دُونِكُمْ | Sizin dışınızdaki / sizin seviyenizde ve inancınızda olmayanlar | Toplumsal sadakat ve sırdaşlık bağlamında; müminlerin itikadi ve ahlaki seviyesine ulaşamamış olan yabancılar (Âl-i İmrân 3:118). |
| وَدُونَ الْجَهْرِ | Aşırı yüksek sesin altında / fısıltı ile açık söz arası | İbadet ve zikir adabında; ifrat ile tefrit arasında, aşırıya kaçmayan mutedil bir ses düzeyi (A'râf 7:205). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tevhid ve şirkin tespiti | Allah'ın «dûn»unda (berisinde) kalan herhangi bir varlığa uluhiyet, nihai şefaat veya mutlak velayet atfetmenin ontolojik imkânsızlığı ve şirk mahiyeti. | Mutlak varlık ile yaratılmışlar arasındaki ontolojik astlık ve yetersizlik. |
| Fıkıh | Had cezaları ve günah tasnifi | «Mâ dûne zâlik» tabirinden hareketle haddi gerektirmeyen kusurların, şirkin altındaki günahların ve kısas gerektirmeyen yaralamaların derecelendirilmesi. | Hüküm, ceza ve şiddet bakımından alt basamakta bulunma. |
| Tefsir | Zarfiyet ve istisna ilişkisi | «Min dûnillâh» terkibinin sadece basit bir hariç tutma (istisna/gayr) mı yoksa O'nun rızasının ve emrinin hilafına bir sapma mı ifade ettiği meselesi. | İlahi iradenin gerisinde kalıp batıla yönelme nüansı. |
| Hadis | Takva, zikir ve dünya metaı | Dünyalık taleplerde «dûn» (kanaat, aza razı olma) veya zikirde ifrattan kaçınarak sesin mutedilleştirilmesi bağlamları. | Aşırılıktan kaçınma, seviyeyi koruma ve haddi aşmama. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet ve ubudiyet ayrımı | Ontolojik astlık ve ilahi aşkınlığın korunması | Sahte ilahların yetersizliğini ifşa etme | Allah haricindeki bütün varlık mertebesi O'nun «dûn»undadır; hiçbir ast varlık nihai sığınak veya rab kılınamaz. | Kesin |
| İlmi | Bilgi hiyerarşisi ve epistemoloji | Alt veri / kesinliğe ulaşamamış zanni basamak | Bilginin kesinlik sınırına varamamasını tespit | Kesin bilginin (yakîn) berisinde ve altında kalan varsayımların sınırını belirler. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve meşruiyet kademeleri | İkincil yetki / meşru kaynağın altındaki yapılar | Gayrimeşru paralel odakları reddetme | Hakiki egemenliğin altında yer almayan veya onun hilafına tesis edilen yönetim odaklarının hükümsüzlüğünü gösterir. | Güçlü |
| İktisadi | Değer hiyerarşisi ve meta derecesi | Düşük kalite / asgari standart / alt maliyet | Eşyanın ve edimin kıymetini sınıflandırma | Piyasada veya akitte belirlenen asıl standardın altında kalan kalitesiz veya yetersiz edimleri ayıklar. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Alt sınır eşiği (Infimum) ve açık aralık | Bir fonksiyonun veya kümenin belirli bir üst sınıra () asla dokunamadan onun altındaki değerlerde kalması hali; kökün «ulaşamama ve altta kalma» yapısıyla tam örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hiyerarşik astlık ve yetki aşımı (Subordinasyon) | Hukukta bir alt normun veya ast makamın, üst normun yetkisini gasp edememesi ve onun yetki alanının berisinde kalmak zorunda oluşu. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | دون kelimesini yalnızca mekanik bir «hariç», «başka» veya «gayrı» kelimesiyle karşılayıp, kelimedeki düşüklük, noksanlık, beride kalma ve acziyet dinamizmini yok saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da دون, sadece bir sayım dışılığı değil; şirk koşulan unsurların ontolojik olarak Allah'ın seviyesine asla ulaşamayacak derecede aşağıda, yetersiz, yaratılmış ve aciz olduğunu haykıran dikey bir hiyerarşi kurar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki «min dûnillâh» ifadeleri nötr bir başkalık gibi algılandığında, şirkin aslında bir «ast olanı üst yerine koyma ahmaklığı» olduğu gerçeği gözden kaçar; sahte otoritelerin ontolojik sefaleti görünmez hale gelir. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tevhid paradigmasında Yaratan ile yaratılan arasındaki dikey mesafeyi en keskin biçimde çizen ve sahte ilahların yapısal noksanlığını teşhir eden temel edatsal kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müşriklerin putları veya aracıları şefaatçi edinmelerini kınayan ayetlerde, velayet ve dostluk sınırlarının tayin edildiği yerlerde ve günahların derecelendirildiği hüküm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah'a ortak koşulan güçlerin O'na rakip olabilecek bağımsız güçler olduğu zannını yıkar; onların zaten ontolojik olarak «dûn» (altta, beride, aciz) kaldıklarını göstererek şirk mantığını temelden çökertir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir hedefin, sınırın veya zirvenin berisinde kalma, hedefe ulaşamama ve alt basamakta yer alma durumu.
- Soyut anlamOntolojik, ahlaki veya epistemolojik bir mertebeden aşağıda bulunma; mutlak üst otorite karşısında yetersiz kalma ve O'nun meşru sınırlarını aşamama.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki üst referans noktasının belirlenmesi ve bu referansın altında kalan tüm alt kademelerin acziyet ve bağımlılık ilişkisinin tanzimi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması simgesi mutlak aşkın, nihai ve üstün olan ilahi mertebeyi; kümesi bu kökün tanımladığı varlık ve yetki alanını; ise bu alanda yer alan herhangi bir nesneyi, aracıyı veya sahte ilahı temsil eder. Model, 'in her halükarda 'dan mertebece mutlak surette aşağıda olduğunu () ve hiçbir koşulda ile ortak bir kesişim kümesine sahip olamayacağını () ifade ederek kökün beride kalma ve noksanlık dinamiğini özetler.