دون
د - و - ن
جذر- الورود: ١٤٤
- الآيات: ١٤٢
- الصيغ: ١٢
- المعاجم: ١٣
Dane, inek yavrusuna denir. Anasına meme emmek için yaklaşması haline “dane” denir. Yaklaşmak demektir veya borçlanmak demektir. Deyn kelimesi din kelimesi ile aynı köktendir. Atomlarda da oksijen hidrojene elektron borçlanır borçlu ve alacaklı birbirlerinden ayrılmadıklarından su molekülü oluştururlar. Din de, kişilerin birbirleriyle ayrılamaz şekilde borçlandıkları düzendir. Aynı zamanda borç ve alacak muhasebeye dayandığı için din hesap, muhasebe demektir. Dinar kelimesi de dinden gelir. Burada din düzen demektir. Allah’ın dinine girmek kişi olarak onun şeriatini kabul etmek demektir. Bunun hesabı ahirette görülecektir. Dinin dünyevi manası İslam düzeninde olan bir devletin vatandaşlığını kabul etmek demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Dane, inek yavrusuna denir. Anasına meme emmek için yaklaşması haline “dane” denir. Yaklaşmak demektir veya borçlanmak demektir. Deyn kelimesi din kelimesi ile aynı köktendir. Atomlarda da oksijen hidrojene elektron borçlanır borçlu ve alacaklı birbirlerinden ayrılmadıklarından su molekülü oluştururlar. Din de, kişilerin birbirleriyle ayrılamaz şekilde borçlandıkları düzendir. Aynı zamanda borç ve alacak muhasebeye dayandığı için din hesap, muhasebe demektir. Dinar kelimesi de dinden gelir. Burada din düzen demektir. Allah’ın dinine girmek kişi olarak onun şeriatini kabul etmek demektir. Bunun hesabı ahirette görülecektir. Dinin dünyevi manası İslam düzeninde olan bir devletin vatandaşlığını kabul etmek demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٥٬١٧٤باب الدال والنون و و ء ي معهما
د و ن، د ي ن، و د ن، د ن أ، د ن و، ن د و، ن د ي، ن أ د، ن د أ مستعملات
دون:
تقول في الإِغراء: دونَكَ هذا الشيءَ وهذا الأمْرَ أي عليكَ.
ودونك زيدٌ في المنزلة والقُرْبِ والبعد، وزَيْدٌ دونَكَ أي هو أحسَنُ منك في الحَسَب.
وكذلك الدُّون يكون صفةً ويكون نَعْتاً على هذا المعنى، ولا يُشتقُّ منه فِعل، وتقول: هذا دون ذاكَ في التّقريب والتحقير، فالتقريبُ منصوبٌ لأنه صفة،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٥٦دون: نقيض فوق، وهو تقصير عن الغاية، ويكون ظرفاً. والدونُ: الحقير الخسيس. وقال:
إذا ما عَلا المرءُ رامَ العَلاءويَقنع بالدونِ من كان دونا
ولا يشتقّ منه فعل. وبعضهم يقول منه دانَ يَدونُ دَوْناً، وأُدينَ إدانَةً. ويقال: هذا دونَ ذاك، أي أقربُ منه. ويقال في الإغراء بالشيء: دونَكَهُ. والديوانُ أصله دَوَّانٌ، فعوّض من إحدى الواوين، لأنَّه يجمع على دَواوين.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ١٩٬١٧٠د ن ( وايء )
دين ، دنأ ، دنا ، ودن ، نود ، نأد ، ندا ، ندأ ، دون : ( مستعملة ) .
دون : شمر قال ابن الأعرابيّ : يقال : أدنُ دونَك أي اقتربْ ، قال لَبِيد :
مِثْلُ الذي بالغِيلِ يَغْزُو مُخْمَدَا
يَزْداد قُرباً دونَه أنْ يُوعَدا
مُخْمَدٌ : ساكنٌ قد وطّن نفسه على الأمر ، يقول : لا يَرُده الوَعِيدُ فهو يَتَقَدَّمُ أمامَهُ يَغْشَى الزَّجْرَ ، وقال زُهَير بن خَبَّابٍ :
وإنْ عِفْتَ هذا فادنُ دونَك إنّني
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١١٬٦٦٥(باب الدال والواو وما يثلثهما)
(دوي) الدال والواو والحرف المعتل. هذا بابٌ يتقارب أصولُه، ولا يكاد شيءٌ [منه] ينقاس، فلذلك كتبْنا كلماتِه على وُجوهها. فالدَّوِيُّ دَوِيُّ النَّحل، وهو ما يُسمع منه إذا تجمَّع. والدَّواء معروف، تقول داوَيتُه أُداوِيه مُداواة ودِواءً. والدَّواة: التي يُكتَب منها، يقال في الجمع دُويٌّ ودِوِيٌّ([1]). قال الهذَليّ([2]):
عَرَفْتَُ الدّيارَ كرَقْم الدُِّوِ *** يِّ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٩٣- يقال للقاصر عن الشيء: دون، قال بعضهم: هو مقلوب من الدنو، والأدون: الدنيء وقوله تعالى: ﴿لا تتخذوا بطانة من دونكم﴾ [آل عمران/ 118]، أي: ممن لم يبلغ منزلته منزلتكم في الديانة، وقيل: في القرابة. وقوله: ﴿ويغفر ما دون ذلك﴾ [النساء/48]، أي: ما كان أقل من ذلك، وقيل: ما سوى ذلك، والمعنيان يتلازمان. وقوله تعالى: ﴿أأنت قلت للناس: اتخذوني وأمي إلهين من دون الله﴾ [المائدة/116]، أي: غير الله، وقيل: معناه
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٠٧د و ن
هذا دون ذاك أي هو أخس منه وأدنى منزلة.
ودونه خرط القتاد أي أمامه.
وجلس دونه أي تحته.
وشيء دون: هين.
ودونك هذا الشيء: خذه.
ودوّن الكتب: جمعهـا.
وهـو ديـوان الحساب وهي دواوينه.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٢٬٨٩٤دُونُ: نقيضُ فوقَ، وهو تقصير عن الغاية، ويكون ظرفاً. والدُّونُ: الحقير الخسيس؛ وقال:
إذا ما عَلا المرءُ رامَ العَلاء،
ويَقْنَع بالدُّونِ مَن كان دُونا
ولا يشتق منه فعل. وبعضهم يقول منه: دانَ يَدُونُ دَوْناً وأُدِين إدانةً؛ ويروى قولُ عديّ في قوله:
أَنْسَلَ الذِّرْعانَ غَرْبٌ جَذِمٌ،
وعَلا الرَّبْرَبَ أَزْمٌ لم يُدَنْ.
وغيره يرويه: لم يُدَنّ، بتشديد النون على ما لم يسم فاعله، من دَنَّى يُدَنِّي
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٧٩* د و ن * * دُونَ * ضد فوق وهو تقصير عن الغاية وتكون ظرفا و * الدُّونُ * الحقير قال الشاعر % إذا ما علا المرء رام العلا % ويقنع بالدون من كان دونا % ويقال هذا دون ذاك أي أقرب منه ويقال في الإغراء بالشيء * دُونَكَهُ * و * الدِّيوَانُ * بالكسر وقد * دَوَّنْتُ * الدواوين * تَدْوينا
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٠٬٦٦٦: ( *!دُونَ ، بالضمِّ : نَقيضُ فَوْقَ ) ، وهو تَقْصيرٌ عن الغايَةِ ؛ ( ويكونُ ظَرْفاً ) ؛ كما في الصِّحاحِ والتَّهْذيبِ .
يقالُ : هذا *!دُونك في التَّحْقيرِ والتَّقْريبِ ، فالتَّحْقيرُ منه مَرْفوعٌ ، والتَّقْريبُ مَنْصوبٌ لأنَّه صفَةٌ . ويقالُ : دُونُك زَيْدٌ في المنْزِلَةِ والقُرْبِ والبُعْدِ .
وقالَ ابنُ سِيْدَه : دونُ كلمةٌ في معْنَى التَّحْقيرِ والتَّقْريبِ ، يكونُ ظَرْفاً فيُنْصَبُ ويكونُ
: ( *!دُونَ ، بالضمِّ : نَقيضُ فَوْقَ ) ، وهو تَقْصيرٌ عن الغايَةِ ؛ ( ويكونُ ظَرْفاً ) ؛ كما في الصِّحاحِ والتَّهْذيبِ . يقالُ : هذا *!دُونك في التَّحْقيرِ والتَّقْريبِ ، فالتَّحْقيرُ منه مَرْفوعٌ ، والتَّقْريبُ مَنْصوبٌ لأنَّه صفَةٌ . ويقالُ : دُونُك زَيْدٌ في المنْزِلَةِ والقُرْبِ والبُعْدِ . وقالَ ابنُ سِيْدَه : دونُ كلمةٌ في معْنَى التَّحْقيرِ والتَّقْريبِ ، يكونُ ظَرْفاً فيُنْصَبُ ويكونُ اسْماً فيدْخلُ حَرْفُ الجرِّ عليه . قالَ سِيْبَوَيْه : لا يُسْتَعْملُ مَرْفوعاً في حالِ الإِضافَةِ . وأمَّا
قوْلُه تعالَى : ﴿وأَنَّا منَّا الصَّالِحُون ومِنَّا دُونِ ذلِكَ﴾ ؛ فإنَّه أَرادَ مِنَّا قَوْمٌ ، دُون ذلِكَ فحذفَ المَوْصُوف . وقالَ غيرُهُ : ومِنَّا دُونَ ذلِكَ ، بالنَّصْبِ والمَوْضِعُ مَوْضِعُ رَفْعٍ ، وذلِكَ أنَّ العادَةَ في دُون أَنْ يكونَ ظَرْفاً ولذلِكَ نصبُوه . ( و ) يكونُ ( بمعْنَى أَمامَ ، و ) بمعْنَى ( وراءَ ، و ) بمعْنَى ( فوقَ ضِدٌّ ) ، فمِن معْنَى الوَراءِ قوْلُهم : هذا أَميرٌ على ما دُون جَيحونَ ، أَي على ما وَراءَه ؛ ومنه قوْلُ الشاعِرِ : تُرِيك القَذى مِن دُونها وهي *!دُونه إذا ذاقَها من ذاقَها يَتَمَطَّقُأَي تُرِيك هذه الخمرُ مِن ورَائِها ، والخمْرُ دُونَ القَذى إِليك ، وليسَ ثم قَذًى ولكن هذا تَشْبيه ؛ يقولُ : لو كانَ أَسْفَلُها قَذًى لرَأَيْته . ومِن معْنَى فَوْق قوْلُهم : إِنَّ فلاناً لشَّريفٌ ، فيُجيبُ آخَرُ فيقولُ : *!ودُون ذلِكَ ، أَي فَوْقَ ذلِكَ . ( و ) يكونُ ( بمعْنَى ( غيرٍ ، قيلَ . ومنه ) قوْلُه تعالَى : ﴿ويَعْملُونَ عَمَلاً دُونَ ذلِكَ﴾ ، أي دُون الغَوْص ، يُريدُ سِوَى الغَوْص مِن البِنَاءِ ، نَقَلَه الفرَّاءُ ؛ وكذا قوْلُه تعالَى : ﴿إلهَيْن مِن دُون الّلهِ﴾ ، أَي غَيْر الّلهِ . وقوْلُه تعالَى : ﴿ويغفر ما دُون ذلِكَ﴾ ، أَي ما سِوَى ذلِكَ ، وقيلَ : أَي ما كانَ أَقَلّ مِن ذلِكَ ، والمَعْنَيان مُتَلازِمَان ، نَقَلَه الرَّاغبُ . وكذلِكَ الحدِيثُ : ( ( ليس فيما دونَ خَمْسِ أَواقٍ صَدَقَةٌ ) ، أَي في غيرِ خَمْسِ أَواقٍ قيلَ : ومنه ) أَيْضاً ( الحَديثُ : ( أَجازَ الخُلْعَ دونَ عِقاصِ رأْسِها ) ، أَي بما سِوَى عِقاصِ رأْسِها ، أَو مَعْناهُ ؛ بكُلِّ شيءٍ حتى بعِقاصِ رأْسِها .
( و ) يكونُ ( بمَعْنَى الشَّريفِ ) ، نَقَلَه بعضُ النَّحويِّين . ( و ) بمعْنَى الحَقِيرِ ( الخَسيسِ ) ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ ، وهو قوْلُ الفرَّاءِ ، وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ : إذا ما عَلا المرءُ رامَ العَلاءويَقْنَع بالدُّونِ مَن كانَ *!دُونا وهو ( ضِدٌّ . ( و ) يكونُ ( بمعْنَى الأَمرِ ) كقوْلِكَ : *!دُونكَ الدرهمَ ، أَي خذْهُ ، وكذلِكَ : دُونكَ به . ( و ) يكونُ بمعْنَى ( الوَعِيدِ ) ، كقوْلِكَ : دُونكَ صراعِي ، ودُونكَ فتَمرَّسْ بي . ( و ) *!الدونُ : ( ة بالدِّينَوَرِ ) ، منها أَبو محمدٍ عبْدُ الرَّحمنِ بنُ محمدٍ الصُّوفيُّ *!الدونيُّ رَاوِي سنن النّسائي عن القاضِي أَبي نَصْر أَحْمَد بنِ الحُسَيْن الكسار ، وعنه أَبو زرعَةَ المقدسيُّ ، وُلِدَ سَنَة 427 ، وتُوفي سَنَة 501 . ( و ) *!دُونَةُ ، ( بهاءٍ : ة بِنَهاوَنْدَ ) ، هكذا ضَبَطَه صاحِبُ اللّبّ ، وهو الصَّوابُ ؛ ( وقد يُزادُ في النِّسْبَةِ إِليها قافٌ ، منها : عُمَيْرُ بنُ مِرْداسٍ *!الدُّونَقِيُّ ) ؛ ومَرَّ للمصنِّفِ في القافِ ، ضَبَطَه كجَوْهَرٍ ، وهو خَطَأٌ نبَّهْنا عليه هناك . 6 ( *!ودُوِينُ ، بالضَّمِّ وكسْرِ الواوِ : ة وبنَيْسابورَ . ( و ) أَيْضاً : ( د بإِرمِنِيَةَ ) في أَذربيجان ، وبه وُلِدَ المَلِكُ الأَفْضَلُ نَجْم الدِّيْن أَيوبُ بنُ شادِي بنِ مَرْوان ، والِدُ السُّلْطان صَلاح الدِّيْن يوسُف ؛ و ( منه ) أَبو الفُتوحِ ( نَصْرُ الّلهِ بنُ مَنْصورِ ) بنِ سَهْلٍ المُلَقَّبُ بالكَمالِ تَفَقَّه على الغَزَالِي ببَغْداد وسافَرَ إلى خراسان ، ورَوَى عن أَبي بكْرٍ أَحمدَ بنِ سَهْلٍ السَّرَّاج ، وأَبي سعيدٍ عبْدِ الواحِدِ بنِ
أَبي القاسِمِ القشيريِّ ؛ وعنه أَبو سعدِ بنُ السّمعانيُّ تُوفي ببلخ سَنَة 546 ؛ ( و ) منه أَيْضاً ( أَبو عبدِ الّلهِ ) ، هكذا في النَّسخِ والصَّوابُ عبْد الّلهِ ، ( بنُ رزينٍ ) الضَّريرُ شيْخُ ابن أَبي لُقْمَة ، ذَكَرَه الذَّهبيُّ ، ماتَ بعْدَ الأَرْبَعِيْن وخَمْسُمائةٍ ، ( المُحدِّثان . ( و ) *!دُوَانُ ، ( كغُرابٍ : ناحِيَةٌ بِعُمانَ ) بَيْنه وبَيْن فَيْروزاباد على ساحِلِ البَحْر ، قالَهُ نَصْر . ( و ) *!دَوَّانُ ، ( كشَدَّادٍ : ع بأَرْضِ فارِسَ ) . وقالَ نَصْر : ناحِيَةٌ بفارِسَ مَوْصُوفَة بجَوْدَةِ الخَمْر . قلْتُ : ومنها الجلالُ سعدُ بنُ محمدٍ الصديقيّ *!الدَّوَّانِّي ، أَحَدُ المُحَقِّقين في المَعْقولات . ( *!والدُّوَدِنُ ، كعُلَبِطٍ : دَمُ الأَخَوَيْنِ . ( و ) في الصِّحاحِ : ولا يشتق مِن : ( *!دُون ) فِعْل . وبعضُهم يقولُ : من ( *!دَانَ *!يَدونُ *!دَوْناً ) ، بالفتْحِ والضَّمِّ ، ( *!وأُدِينُ ، بالضمِّ ) ، *!إِدانَةً : ( صارَ دُوناً خَسِيساً ، أَو ضَعُفَ ) ؛ وهذا رَوَاهُ الرَّاغبُ عن ابنِ قتيبَةَ . قالَ الجَوْهرِيُّ : ويُرْوى قوْلُ عديَ : أَنْسَلَ الذِّرْعانَ غَرْبٌ جَذِمٌ وعَلا الرَّبْرَبَ أَزْمٌ لم *!يُدَن ْقالَ : وغيرُهُ يرويه : لم *!يُدَنَّ ، بتَشْديدِ النُّونِ على ما لم يُسَمَّ فاعِلُه ، مِن دَنَّى يُدَنِّي أَي ضَعُفَ . يقولُ هذا الشاعِرُ : جَرْي هذا الفَرَسِ وحِدَّتُه خَلَّف الذِّرْعان ، أَي أَوْلادَ البَقَرَةِ خلْفَه وقد عَلا الرَّبْرَبَ شَدٌّ ليسَ فيه تَقْصِير . ( *!والدِّيوانُ ) ، بالكسْرِ ؛ قالَ ابنُ السِّكِّيت : لا غَيْر ، ( ويُفْتَحُ ) عن الكِسائي ، وحَكَاها سِيْبَوَيْه ؛ ( مُجْتَمَعُ الصُّحُفِ ) ، عن ابنِ السِّكِّيت .
( و ) أَيْضاً : ( الكِتابُ يُكْتَبُ فيه أَهْلُ الجَيْشِ وأَهلُ العَطِيَّةِ ) ؛ عن ابنِ الأَثيرِ ؛ ومنه الحدِيثُ : ( لا يَجْمَعهم *!دِيوانٌ حافظٍ ) . ( وأوَّلُ مَنْ وَضَعَهُ عُمَرُ ، رَضِيَ اللهاُ تعالى عنه ) . قالَ الجوْهرِيُّ : أَصْلُه *!دِوَّانٌ ، فعُوِّض مِن إحْدَى الواوَيْن ياء لأنَّه ( ج ) أَي يجْمَعُ على ( *!دَواوينٍ ) ، ولو كانتِ الياءُ أَصْليَّةً لقالُوا دِياوَين . قالَ ابنُ بَرِّي : ( و ) حَكَى ابنُ دُرَيْدٍ وابنُ جني : أنَّه يقالُ : ( دَياوِينُ ، وقد *!دَوَّنَهُ ) *!تَدْوِيناً : جَمَعَهُ . قالَ أَبو عُبَيْدَةَ : هو فارِسِيٌّ مُعَرَّبٌ وأَوْرَدَه الجواليقي في المُعَرَّبِ ، وكذا الخفاجيّ في شِفاءِ الغَليلِ . وقالَ الكِسائيُّ : هو بالفتْحِ لُغَةٌ موَلَّدةٌ . وقالَ سِيْبَوَيْه : إنَّما صَحَّتِ الواوُ في دِيوانٍ ، وإن كانتْ بعْدَ الياءِ ولم تَعْتل كما اعْتَلَّت في سيد ، لأنَّ الياءَ في *!دِيوانٍ غَيْرُ لازِمَةٍ ، وإِنَّما هو فِعَّال مِن *!دَوَّنتُ ، والدَّليلُ على ذلِكَ قوْلُهم : *!دُوَيْوِينٌ ، فدلَّ ذلِكَ على أنَّه فِعَّالٌ وأنَّك إنَّما أَبْدَلْت الواو بعْدَ ذلِكَ . قالَ : ومن قالَ *!دَيْوان فهو عنْدَه بمنْزِلَةِ بَيْطار . وقالَ الماورديّ في الأَحْكامِ السُّلْطانيَّة : إنَّ *!الدّيوانَ مَوْضُوعٌ لحفْظِ ما تعلَّقَ بحقُوقِ السَّلْطَنَةِ مِنَ الأَعْمالِ والأَمْوالِ ومَنْ يقومُ بها مِنَ الجيوشِ والعمَّال . قلْتُ : وذَكَرَ غيرُ واحِدٍ أنَّه إنَّما سُمِّي به لأنَّ كسْرَى لمَّا اطَّلَع على الكتَّاب ومُعامَلاتِهم في سرْعَةٍ قالَ : هذا عَمَل دِيوانٍ ، أَي هذا عَمَلُ الجنِّ ، فإنَّ دِيو ، بالكسْرِ ، الجِنّ ، والأَلِف والنُّون علامَةُ الجمْعِ عنْدَهم ، فبَقي هذا اللَّقَبُ هكذا . وقالَ المَناوِيُّ : الدِّيوانُ جَريدَةُ الحسابِ ، ثم أُطْلِق على الحاسِبِ ، ثم على مَوْضِعِه . وفي شِفاءِ الغَليلِ : أُطْلِقَ على الدَّفْترِ ، ثم قيلَ لكلِّ كتابٍ ، وقد يخَصُّ بشعْرِ شاعِرٍ معَيَّنٍ
مجازاً حتى جاءَ حَقِيقَة فيه ، فمعانِيَه خَمْسة : الكَتَبَةُ ومحَلَّهم والدَّفْتَر وكلُّ كتابٍ ومَجْموعُ الشعْرِ : قلْتُ : ومِن أَحَدِ هذه المَعانِي سَمَّي الحافِظُ الذَّهبيُّ كتابَهُ في الضُّعَفاء والمَتْرُوكِين ، وهو عنْدِي بخطِّه . ( و ) يقالُ : ( هذا *!دُونَه : أَي أَقْرَبُ منه . ( و ) يقالُ : ( *!دُونَكَهُ إِغراءٌ ) : أَي ألْزَمْه فاحْفَظْه . وقالتْ تَمِيمُ للحجَّاجِ : أَقْبِرنا صالحاً وكانَ قد صَلَبَه ، فقالَ *!دُونَكُمُوه ، كما في الصِّحاحِ ، يعْنِي لمَّا قتلَ صالح بن عبْدِ الرَّحْمان . ( *!والتَّدَوُّنُ : الغِنَى التامُّ ) ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ . ( وادْنُ *!دُونَكَ : أَي اقْتَرِبْ منِّي ) فيما بَيْني وبَيْنك . وفسَّرَ أبو الهَيْثم قوْلَ الشاعِرِ : يَزيدُ يَغُضُّ الطَّرْفَ *!دُوني أَي يُنَكِّسُه فيما بَيْني وبَينه مِن المكانِ ؛ وقالَ زُهَيْرُ بنُ خَبَّاب : وإن عِفْتَ هذا فادْنُ دُونَكَ إِننيقليلُ الغِرار والشَّرِيجُ شِعارِيالشَّريجُ : القَوْسُ . وقالَ جَريرٌ : أَعَيَّاشُ قد ذاقَ القُيونُ مَراسَتيوأَوْقدتُ نارِي فادْنُ دُونَكَ فاصْطِلي ( ويدخُلُ على دُونِ ، من والباءُ قَليلاً ) ، فيقالُ : هذا دُونك ، وهذا من دُونِك ، وفي الكِتابِ العَزيزِ : ﴿ووَجَد مِن *!دُونِهم امْرَأَتَيْن تَذُودَان﴾ ؛ أَنْشَدَ سِيْبَوَيْه :
لا يَحْمِلُ الفارِسَ إلاَّ المَلْبُونْ ألمحْضُ من أَمامِه ومن دُونْقالَ : وإنَّما قلْنا فيه إِنَّه إنَّما أَرادَ مِن دُونِه لقوْلِه مِن أَمامه فأَضافَ ، فكَذلِكَ نَوَى إضافَة دُون ، وأَنْشَدَ في هذا المعْنَى للجَعْديِّ : لها فَرَطٌ يكونُ ولا تَراهُأَماماً من مُعَرَّسِنا *!ودُونا وأَمَّا الباءُ فقد اسْتَعْمَلَه الأَخْفَش في كتابِهِ في القَوافِي ، فقالَ فيه وقد ذَكَرَ أعْرابيًّا أَنْشَدَه شعْراً مُكْفَأً : فرَدَدْناه عليه وعلى نَفَرٍ مِن أَصْحابِهِ فيهم مَنْ ليْسَ *!بدُونِهِ ، فأَدْخَل عليه الباءَ كما تَرَى . ( و ) قوْلُهم : ( دُونَ النَّهْرِ جماعَةٌ ) ، *!ودُونَ قَتْلِ الأَسَدِ أَهْوالٌ ، ( أَي قَبْلَ أَنْ تَصِلَ إليه ) ؛ ومنه قوْلُ دُرَيْدٍ في المَقْصورَةِ : إنَّ امْرأَ القيْسِ جرى إلى مَدَى فاعْتاقه حَمَامُه دُوْنَ المَدَى أَي قَبْلَه ؛ نَقَلَه الخفاجيُّ . قالَ اللّحْيانيُّ : ( و ) أَكْثَرُ ( ما يقالُ ) في كَلامِ العَرَبِ : ( هذا رَجُلٌ من دُونٍ ) ، وهذا شيءٌ مِن دُونٍ أَي حَقِيرٌ ساقِطٌ ؛ يقُولُونَها مع مِن ؛ ومنه قوْلُهم : لولا أَنَّك مِن دُونٍ لم تَرْضَ بذا ، ورَضِيتَ مِن فلانٍ بأَمْرٍ مِن دُونٍ . ( ولا يقالُ : رَجُلٌ دُونٌ ) لم يَتَكَّلُموا به ، وقد جَوَّزَه بعضُهم فقالَ : يقالُ : رَجُلُ دُونٌ : ليْسَ بلا حق ؛ وثوْبٌ دُونٌ : رَدِيءٌ . وقالَ ابنُ جني : في شيءٍ دُونٍ ، ذَكَرَه في كتابِهِ المَوْسوم بالمُعَربِ . ( ولا ) يقالُ فيه ( ما *!أَدْوَنَه ) لأنَّه لا يَتَصَرَّف منه فِعْل . وممَّا يُسْتدركُ عليه : قالَ سِيْبَوَيْه : قالوا هو *!دُونَكَ في
الشَّرفِ والحَسَبِ ونحْوِه على المَثَلِ ، كما قالُوا : إنه لصُلْبُ القَناةِ ، وإنَّه لمن شَجَرَةٍ صالِحَةٍ . قالَ ابنُ جني : ويقالُ : أَقلُّ الأَمْرَيْن *!أَدْوَنُهما . قالَ ابنُ سِيْدَه : فاستعملَ منه أَفْعَل وهذا بَعِيدٌ لأنَّه ليْسَ له فعْلٌ ، فتكونُ هذه الصِّيغَةُ مَبْنِيَّة منه وإنمَّا تُصاغُ هذه الصِّيغَةُ مِنَ الأَفْعَالِ ، غَيْر أَنَّه قد جاءَ مِن هذا شيء ذَكَرَه سِيْبَوَيْه ، وذلكَ قوْلُهم : أَحْنَكُ الشاتَيْنِ ، كأنَّهم قالوا حَنَك ، فإنَّما جاؤوا بأَفْعَل على نَحْوِ هذا ، ولم يتَكَلَّموا بالفعْلِ . وقد يكونُ دُون بمعْنَى تحْتَ كقوْلِكَ دُونَ قَدَمِك خَدُّ عدُوِّك ، أَي تحْتَ قَدَمِك ؛ وجَلَسَ دُونَه : أَي تحْتَه . قالَ الفرَّاءُ : وتكونُ بمعْنَى على ، وبمعْنَى بَعْدَ ، وبمعْنَى عنْدَ ، الأخيرَةُ ذَكَرَها ابنُ السَّيِّدِ في المَعانِي ، وبه فسَّرَ الزوزني قوْلَ امْرىءِ القَيْسِ : فالحقه بالهاديات *!ودونه أَي عنْدَه . وبمعْنَى *!الأَدْون الذي نَقَلَه الرَّاغبُ . *!ودِيوانٌ بالكسْرِ : اسمُ كلْبٍ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي للرَّاجزِ : أَعْدَدْتُ *!دِيواناً لدِرْباسِ الحَمِتْمَتى يُعايِنْ شَخْصَه لا يَنْفَلِتْودِرْباس أَيْضاً : كلْبٌ ، أَي أَعْدَدْت كلْبِي لكَلْب جِيرَانِي الذي يُؤْذِيني في الحَمْتِ . *!ودَوَانُ ، كسَحابٍ : قَرْيةٌ بكاذرون ، كذا في حواشِي العُبابِ للحافِظِ السّيوطيّ ، رَحِمَه الّلهُ . قلْتُ :
ولعلَّها المُشَدَّدَةِ التي ذَكَرَها المصنِّفُ ، رَحِمَه الّلهُ . *!والدِّيوانُ سِكَّةٌ بمَرْوَ ، منها أَبو العبَّاسِ جَعْفرُ بنُ وجيه بنِ حريث *!الدِّيوانيُّ المَرْوَزيُّ سَمِعَ عليَّ بن خَشْرَم وغيرِهِ . *!والدِّيوانيُّ لهذا الدِّرْهمِ المُعامَل به بَيْن أَيْدِي الناسِ اليَوْم عامِّيَّة ، كأَنَّه نُسِبَ إلى دِيوانِ السُّلْطانِ مكنياً به عن جودَةِ فضَّتِه .
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٥٬٨٤٧دَانَ
1 دَانَ دان داني , aor. يَدُونُ, inf. n. دَوْنٌ; and ↓ أُدِينَ, (S, K,) with damm, (K,) inf. n. اـِدَانَةٌ; (S;) He, or it, was, or became, such as is termed دُونٌ; (S, K;) [i. e.] low, base, vile, &c.: or weak: (K:) mentioned by Er-Rلghib on the authority of IKt: (TA:) so say some: but accord. to others, دُونٌ has no verb. (S, TA.) لَمْ يَدُنْ, (as in my copies of the S,) or لم يُدَنْ, (as
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٨٧دَانَ
دَانَ ( w ) U ( n. ac. دَوْن 1 ),
a. Was or became base, vile, contemptible; was inferior.
دَوَّنَ
دَوَّنَ II ,
a. Collected, gathered into one, arranged.
b. Entered or inscribed in a register, registered.
أَدْوَنَ
أَدْوَنَ IV ,
a. Rendered base, vile, inferior.
تَدَوَّنَ
تَدَوَّنَ V ,
a. Was rich, opulent.
b. Was inscribed, registered.
دُوْن
دُوْن [ 3 ],
a. Low, base, vile;
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٤٧٬٥٢٧دون
دَانَ - يَدُوْن - دُوْن - مِنْ دُوْن - أَدْنَى - الأَدْنَى
دَانَ - يَدُوْن + الكائن: يقل مقداره وطاقته وحجمه ومنزلته
دُوْن: لفظ يستخدم للدلالة على توجيه الدرجة أو المنزلة أو الموقع نحو الأدنى أو الأقل: وهو يمكن أن يكون موقع أو منزلة أو درجة مكانية، أو موقع أو منزلة أو درجة تكريم ورفعة
يكون + الكائن أو الأمر أو الشيء + دون كائن أو أمر أو
الصيغ(١٢)
- دُونِDışında(فُعْلِ)×٨٣
- دُونِهِOnun dışında(فُعْلِهِ)×٣٨
- دُونَDışında(فُعْلَ)×٨
- دُونِهِمْOnların dışında(فُعْلِهِمْ)×٣
- دُونِيBenim dışımda(فُعْلِي)×٣
- دُونِكَSenin dışında(فُعْلِكَ)×٢
- دُونِهِمَاİkisinin dışında(فُعْلِهِمَا)×٢
- دُونِكُمْSizin dışınızda(فُعْلِكُمْ)×١
- دُونِنَاBizim dışımızda(فُعْلِنَا)×١
- دُونِهَاOnun dışında(فُعْلِهَا)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٤٥ (الإجمالي: ٣٨٨)
- أله
الآيات المشتركة: ١٠٩ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- دعو
الآيات المشتركة: ٣٥ · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- ولي
الآيات المشتركة: ٣٥ · Veli arka demektir
- أخذ
الآيات المشتركة: ٣٣ · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- عبد
الآيات المشتركة: ٢٩ · Ana kapının önündeki bekçidir
- نصر
الآيات المشتركة: ٢٠ · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
- ضرر
الآيات المشتركة: ١٢ · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
- شفع
الآيات المشتركة: ٧ · “Şefeve” dudak demektir
- نفع
الآيات المشتركة: ٩ · Fayda eder
- ضلل
الآيات المشتركة: ١٦ · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
- وجد
الآيات المشتركة: ١٢ · Su birikintisidir
- شرك
الآيات المشتركة: ١٣ · Tasma kayış demektir
الآيات التي ورد فيها(١٤٢)
وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Dışında
قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Dışında
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ
Dışında
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ …
Dışında
لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي …
Dışında
… بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ
Dışında
… وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ …
Dışında
… فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا
Dışında
لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا
Dışında
الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا
Dışında
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دون |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سوى, غير, دنو, قصر |
| Zıt Kök | فوق |
| Çekirdek Özet 1 | Bir hedefin, sınırın veya üst seviyenin berisinde kalma, aşağısında olma ve menzile varmadan yetersiz kalma. |
| Çekirdek Özet 2 | Yaratıcı'nın mutlak aşkınlığı karşısında varlık alanındaki her şeyin alt mertebede ve O'nun berisinde/haricinde kaldığını bildirme. |
| Çekirdek Özet 3 | Mertebe ve sınır tespiti; ikame edilen sahte otoritelerin ontolojik ve ahlaki yetersizliğini ortaya koyan negatifleme mekanizması. |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca basit bir «başka» veya «gayrı» olarak anlaşılıp, içerdiği ontolojik düşüklük, astlık, beride kalma ve yetersizlik boyutunun göz ardı edilmesi. |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دو | Kuşatma, çevreleme, kendi ekseni etrafında dönme veya belirli bir alanda devinip durarak dışarı çıkamama hareketi (دور, دول, دوم). | ن | Çevrelenmiş alanın sınırına veya eşiğine erişemeyip içeride, dipte veya beride kalma vurgusu eklenerek harekete dikey/yatay astlık ve yetersizlik boyutu kazandırılmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir alana giriş sınırını, eşiği veya geçiş hattını simgeler. |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Eşiğe raptolmayı, oraya bağlı kalmayı veya sınırın kenarına tutunmayı ifade eder. |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Sınırın gerisinde kalan alandaki somut mevcudiyeti, aşağıda veya beride süregelen varoluşu gösterir. |
| دون | Eşiğin gerisinde kalma ve sınırı aşamama hareketi | Belirlenmiş bir eşiğe (د) raptolunarak (و) onun ötesine geçemeyip alt veya yakın düzlemde (ن) kalma eylemini resmeder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sınırın, hedefin veya engelin henüz ulaşılamamış beriki tarafı; mekânsal olarak bir nesnenin altı veya daha alçak seviyesi; hedefe varmaktan aciz kalıp geride durma. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde mesafe ve mertebe düşüklüğünü bildiren zarf olarak kullanılmıştır. Şair Adî b. Zeyd el-İbâdî'nin bir av tasvirinde geçen şu mısraında zayıflamamak, geride kalmamak anlamında şahittir: وعلا الربرب أزم لم يدن |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimseye bir şeyi hemen almasını emretmek üzere kullanılan isim-fiil biçimi yaygındır: دونك هذا الشيء yani «bunu al, sana yakındır, yakala». Ayrıca değersiz ve bayağı görülen meta için ثوب دون veya أمر دون denilmiştir. |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde دون kökü, dikey ve yatay uzamda «aşağıda olma», «beride kalma», «alt seviye» ve «yetersizlik» bildiren ilksel mekânsal-ilişkisel çekirdeklerle bağlantılıdır. İbranicede aynı veya yakın fonetik hatta doğrudan üçlü bir fiil kökü olarak yaygın olmasa da, akraba kök olan دنو ekseninde «yaklaşma, beriye gelme» anlamı ortaktır; ayrıca Aramicede dūn / dwn biçimleri altta olma veya aşağı mertebeye işaret etme bağlamlarında izlenir. Akadcada alçak, beride veya ast olmayı bildiren bazı edatsı yapılarla anlamsal örtüşme bulunur. Arapçada bu kök bir fiil olmaktan ziyade yön, mertebe ve sınır tayin eden bir mekanizma (zarf ve isim) olarak kristalleşmiş; «fevka» (üst/öte) zıddı olarak bir hedefin gerisinde kalmayı (taksîr ani’l-gâye) ifade eden temel bir edatsal kimliğe bürünmüştür. Kökün kâtiplik ve deftere kaydetme (tedvîn) anlamı ise daha sonra Farsça kökenli «dîvân» kelimesinin Arapçalaşması ve bu kökle kaynaşmasıyla doğmuştur; kökün öz Sami katmanındaki asıl anlamı beride kalış ve düşüklüktür.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Hedefe varamama, aşağıda kalma ve değersizlik | Arapça içinde kök çoğunlukla camid bir zarf gibi çalışsa da, türevlerinde zayıflık (dâne yedûnu d製品/davnen) ve sıfat olarak düşüklük (raculün dûn) taşır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | دنو köküyle yakın akrabalık ve yön edatları | Batı Sami dillerinde mekânsal yakınlık, astlık ve beride bulunma işlevini üstlenen yapılarla morfo-semantik paralellik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Deftere geçirme ve divan anlamında Farsça temas | İdari bir terim olarak «tedvîn» biçimi, Orta Farsça dēwān kelimesinin Arapça ses sistemine intibakıyla köke eklemlenmiştir; kökün öz anlamı değildir. | Kesin |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Jeffery.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دون | Anlamlı | Beride, aşağıda olma, sınırın altında kalma | Hedefe ulaşamayan, alt mertebede duran, başkası veya gayrısı olan. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| دنو | Anlamlı | Yaklaşmak, yakın olmak | Bir nesneye veya hedefe mesafece yaklaşma; alçalma ve değersizleşme (dünya, denî). | دون ile semantik ikizdir; aralarında kalb ilişkisi görülür; Kur'an'da geçer. |
| ودن | Anlamlı | Islatmak, yumuşatmak | Deriyi veya bir nesneyi suya batırıp yumuşatma, gevşetme. | Somut gevşeme ve alçalma bağı; Kur'an'da geçmez. |
| وند | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ندو | Anlamlı | Toplanmak, bir araya gelmek, çağırmak | İnsanların bir mecliste toplanması (nâdî), sesleniş ve cömertlik nemi. | Kur'an'da geçer (en-Nâdî). |
| نود | Anlamlı | Sallanmak, dalgalanmak | Ağacın rüzgârda veya sarhoşun yürürken sağa sola meyledip sallanması. | Dengesizlik ve salınım; Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دون | Merkez | Beride kalma, aşağısında olma, başkası | Bir sınırın, mertebenin veya varlığın ötesine geçemeyip alt/beri basamağında bulunmayı anlatır. | Hem mekânsal astlığı hem de mertebece ontolojik düşüklüğü içerir. |
| سوى | Komşu | Eşitlik, denklik, başkalık | سوى doğrudan bir şeyi dışarıda bırakıp diğerini eşitlemeyi anlatır; دون gibi astlık ve acziyet tonu taşımaz. | Hariç tutulan şey ile dahil edilen arasında dikey bir ast-üst ilişkisi kurmaz. |
| غير | Komşu | Başkalık, zıtlık, tebdil | غير mutlak ontolojik başkalık ve yabancılığı bildirir; دون ise sınıra yaklaşamayan bir beridelik ve astlık içerir. | Yalnızca kimlik farkına odaklanır, seviye düşüklüğünü doğrudan gerektirmez. |
| دنو | Komşu | Mekânsal veya zamansal yakınlık | دنو hedefe doğru yaklaşma hareketidir; دون ise o hedefin altında ve berisinde durma durumudur. | Biri yaklaşma eylemine, diğeri ulaşılamayan sınırın ast konumuna odaklanır. |
| فوق | Zıt | Üstünlük, yukarılık, aşma | Bir sınırın, seviyenin veya mertebenin üstünde olma, galebe çalma ve aşkınlık. | دون kökünün tam zıddıdır; dikey hiyerarşide en üst düzlemi gösterir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دون | Beride, aşağıda, haricinde | Belirli bir haddin berisinde kalma, astlık ve başkalık. | Kesin |
| Latince | infra, citra, praeter | Altında, berisinde, dışında | «Infra» dikey düşüklüğü, «citra» sınırın berisinde kalmayı karşılar; Arapçadaki ilahi aşkınlık karşısındaki mutlak astlık vurgusunu tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | below, short of, besides, beneath | Aşağısında, berisinde, haricinde | «Short of» hedefe erişememe nüansını, «beneath» mertebe düşüklüğünü taşır; Türkçedeki «-den başka» ile karşılanan kullanımda ontolojik düşüklük boyutu eksik kalabilir. | Güçlü |
| Almanca | unterhalb, diesseits, ausser | Altında, bu tarafında, dışında | «Diesseits» sınırın bu tarafında kalmayı, «unterhalb» derece düşüklüğünü ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | en deçà, au-dessous, hors de | Berisinde, aşağısında, dışında | «En deçà» hedefe varmayan sınırı, «au-dessous» alt düzlemi tam olarak simgeler. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دُونِ اللَّهِ | Allah'tan başka / O'nun berisinde kalan sahte otoriteler | Tevhid bağlamında; ilah, şefaatçi, veli veya koruyucu edinilen varlıkların Allah'ın mutlak kudretine nispetle ne kadar aşağıda ve yetersiz olduğunu vurgulayan ayetler (Bakara 2:23, En'âm 6:51, Yûnus 10:38). |
| دُونِ ذَلِكَ | Bundan daha azı / bundan daha aşağı mertebe | Ceza ve af derecelendirmesinde; şirkin altındaki, şirkten daha hafif olan günahların bağışlanabilirliğini beyan eden bağlam (Nisâ 4:48, 4:116). |
| دُونَهُمْ / دُونِهِمَا | Mekânsal beride oluş / aradaki fiziksel perde veya mesafe | İki varlık, kabile veya mekân arasında sınır, engel veya tecrit durumu; iki set arasında bir kavmin bulunması veya geride çekilen perde (Kehf 18:93, Meryem 19:17, Kasas 28:23). |
| دُونِكُمْ | Sizin dışınızdaki / sizin seviyenizde ve inancınızda olmayanlar | Toplumsal sadakat ve sırdaşlık bağlamında; müminlerin itikadi ve ahlaki seviyesine ulaşamamış olan yabancılar (Âl-i İmrân 3:118). |
| وَدُونَ الْجَهْرِ | Aşırı yüksek sesin altında / fısıltı ile açık söz arası | İbadet ve zikir adabında; ifrat ile tefrit arasında, aşırıya kaçmayan mutedil bir ses düzeyi (A'râf 7:205). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tevhid ve şirkin tespiti | Allah'ın «dûn»unda (berisinde) kalan herhangi bir varlığa uluhiyet, nihai şefaat veya mutlak velayet atfetmenin ontolojik imkânsızlığı ve şirk mahiyeti. | Mutlak varlık ile yaratılmışlar arasındaki ontolojik astlık ve yetersizlik. |
| Fıkıh | Had cezaları ve günah tasnifi | «Mâ dûne zâlik» tabirinden hareketle haddi gerektirmeyen kusurların, şirkin altındaki günahların ve kısas gerektirmeyen yaralamaların derecelendirilmesi. | Hüküm, ceza ve şiddet bakımından alt basamakta bulunma. |
| Tefsir | Zarfiyet ve istisna ilişkisi | «Min dûnillâh» terkibinin sadece basit bir hariç tutma (istisna/gayr) mı yoksa O'nun rızasının ve emrinin hilafına bir sapma mı ifade ettiği meselesi. | İlahi iradenin gerisinde kalıp batıla yönelme nüansı. |
| Hadis | Takva, zikir ve dünya metaı | Dünyalık taleplerde «dûn» (kanaat, aza razı olma) veya zikirde ifrattan kaçınarak sesin mutedilleştirilmesi bağlamları. | Aşırılıktan kaçınma, seviyeyi koruma ve haddi aşmama. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet ve ubudiyet ayrımı | Ontolojik astlık ve ilahi aşkınlığın korunması | Sahte ilahların yetersizliğini ifşa etme | Allah haricindeki bütün varlık mertebesi O'nun «dûn»undadır; hiçbir ast varlık nihai sığınak veya rab kılınamaz. | Kesin |
| İlmi | Bilgi hiyerarşisi ve epistemoloji | Alt veri / kesinliğe ulaşamamış zanni basamak | Bilginin kesinlik sınırına varamamasını tespit | Kesin bilginin (yakîn) berisinde ve altında kalan varsayımların sınırını belirler. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve meşruiyet kademeleri | İkincil yetki / meşru kaynağın altındaki yapılar | Gayrimeşru paralel odakları reddetme | Hakiki egemenliğin altında yer almayan veya onun hilafına tesis edilen yönetim odaklarının hükümsüzlüğünü gösterir. | Güçlü |
| İktisadi | Değer hiyerarşisi ve meta derecesi | Düşük kalite / asgari standart / alt maliyet | Eşyanın ve edimin kıymetini sınıflandırma | Piyasada veya akitte belirlenen asıl standardın altında kalan kalitesiz veya yetersiz edimleri ayıklar. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Alt sınır eşiği (Infimum) ve açık aralık | Bir fonksiyonun veya kümenin belirli bir üst sınıra () asla dokunamadan onun altındaki değerlerde kalması hali; kökün «ulaşamama ve altta kalma» yapısıyla tam örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hiyerarşik astlık ve yetki aşımı (Subordinasyon) | Hukukta bir alt normun veya ast makamın, üst normun yetkisini gasp edememesi ve onun yetki alanının berisinde kalmak zorunda oluşu. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | دون kelimesini yalnızca mekanik bir «hariç», «başka» veya «gayrı» kelimesiyle karşılayıp, kelimedeki düşüklük, noksanlık, beride kalma ve acziyet dinamizmini yok saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da دون, sadece bir sayım dışılığı değil; şirk koşulan unsurların ontolojik olarak Allah'ın seviyesine asla ulaşamayacak derecede aşağıda, yetersiz, yaratılmış ve aciz olduğunu haykıran dikey bir hiyerarşi kurar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki «min dûnillâh» ifadeleri nötr bir başkalık gibi algılandığında, şirkin aslında bir «ast olanı üst yerine koyma ahmaklığı» olduğu gerçeği gözden kaçar; sahte otoritelerin ontolojik sefaleti görünmez hale gelir. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tevhid paradigmasında Yaratan ile yaratılan arasındaki dikey mesafeyi en keskin biçimde çizen ve sahte ilahların yapısal noksanlığını teşhir eden temel edatsal kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müşriklerin putları veya aracıları şefaatçi edinmelerini kınayan ayetlerde, velayet ve dostluk sınırlarının tayin edildiği yerlerde ve günahların derecelendirildiği hüküm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah'a ortak koşulan güçlerin O'na rakip olabilecek bağımsız güçler olduğu zannını yıkar; onların zaten ontolojik olarak «dûn» (altta, beride, aciz) kaldıklarını göstererek şirk mantığını temelden çökertir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir hedefin, sınırın veya zirvenin berisinde kalma, hedefe ulaşamama ve alt basamakta yer alma durumu.
- Soyut anlamOntolojik, ahlaki veya epistemolojik bir mertebeden aşağıda bulunma; mutlak üst otorite karşısında yetersiz kalma ve O'nun meşru sınırlarını aşamama.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki üst referans noktasının belirlenmesi ve bu referansın altında kalan tüm alt kademelerin acziyet ve bağımlılık ilişkisinin tanzimi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması simgesi mutlak aşkın, nihai ve üstün olan ilahi mertebeyi; kümesi bu kökün tanımladığı varlık ve yetki alanını; ise bu alanda yer alan herhangi bir nesneyi, aracıyı veya sahte ilahı temsil eder. Model, 'in her halükarda 'dan mertebece mutlak surette aşağıda olduğunu () ve hiçbir koşulda ile ortak bir kesişim kümesine sahip olamayacağını () ifade ederek kökün beride kalma ve noksanlık dinamiğini özetler.