أبو

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: أ-ب-و46 sîga, 141 mücavir kök, 104 ayet, 37 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.شيخلفيآبَاؤُكُمْيَاأَبَانَاآبَاءَهُمْأبوآبَاؤُنَافعلقوليَاأَبَتِيوسفإبراهيمبنو

KökSîga 46Ayet 104Sure 37Mücavir 141

▶ Ağı aç (3B)

أبو

أ - ب - و

KÖK
  • 117 geçiş
  • 104 ayet
  • 46 sîga
  • 7 sözlük

Bab kapı demektir. Kapıyı tutturmak için konan direğe ebebe denmiş, sonraları çatıdaki ana direkler için kullanılmıştır. Ailenin direği anlamında, babanın adı olmuştur. Sonra baba kelimesi arapçanın dışındaki dillerde de ata anlamında kullanılmaktadır. Türkçedeki bile ve ile de olduğu gibi be harfi hemzeye dönüşmektedir. Arapçada eb olmuştur. (EBeV) Oluşmaya sebep olan kimselere veya hayvanlara baba denmektedir.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءبو · ابو

Notlarım

Sözlükler(7)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Bab kapı demektir. Kapıyı tutturmak için konan direğe ebebe denmiş, sonraları çatıdaki ana direkler için kullanılmıştır. Ailenin direği anlamında, babanın adı olmuştur. Sonra baba kelimesi arapçanın dışındaki dillerde de ata anlamında kullanılmaktadır. Türkçedeki bile ve ile de olduğu gibi be harfi hemzeye dönüşmektedir. Arapçada eb olmuştur. (EBeV) Oluşmaya sebep olan kimselere veya hayvanlara baba denmektedir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.606 harf
باب اللفيف من الباء ب و أ، ب و و، ب أ و، ب أ ب أ، ب ب ب، ب و ب، ب ي ي، أ و ب، و أ ب، و ب أ، أ ب ي، أ ب و مستعملات بوأ: الباءةُ والمَباءة: منزل القوم حين يَتَبَوَّءُونَ في قِبَلِ وادٍ، أو سَنَد جَبَلٍ، ويقال: بل هو كلّ منزلِ يَنْزِلُه القَوْم، يقال: تَبَوَّءُوا منزلا.. وقال تعالى: "ولقد بوّأنا بني إسرائيل مُبَوَّأ صِدْق". وقال طرفة: طّيبو الباءةِ سـهـلٌ ولـهـم سُبُل إن شئت في وَعثٍ وَعِرْ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR15.013 harf
(باب الثلاثي الذي أوّله الهمزة) (أبت) الهمزة والباء والتاء أصلٌ واحد، وهو الحرّ وشدّته. قال ابنُ السكّيت وغيره: أبَتَ يومنا يأبُِتُ([1]) إذا اشتد حرُّه، فهو أَبِتٌ. وأنشد: بَرْك هجُود بفَلاةٍ قَفْرِ([2]) *** أحْمَى عليها الشمسَُ أبْتَُ الحَرِّ ويقال يومٌ أبْتٌ وليلة أبْتَةٌ. ورجل مأبُوتٌ أصابه الحرّ. قال أبو علي الأصفهانيّ: الأَبْتة كالوَغْرة من القَيظ. (أبث) وهذا الباب مهملٌ عند الخليل. قال
Maddenin bağlantısı

(باب الثلاثي الذي أوّله الهمزة) (أبت) الهمزة والباء والتاء أصلٌ واحد، وهو الحرّ وشدّته. قال ابنُ السكّيت وغيره: أبَتَ يومنا يأبُِتُ([1]) إذا اشتد حرُّه، فهو أَبِتٌ. وأنشد: بَرْك هجُود بفَلاةٍ قَفْرِ([2]) *** أحْمَى عليها الشمسَُ أبْتَُ الحَرِّ ويقال يومٌ أبْتٌ وليلة أبْتَةٌ. ورجل مأبُوتٌ أصابه الحرّ. قال أبو علي الأصفهانيّ: الأَبْتة كالوَغْرة من القَيظ. (أبث) وهذا الباب مهملٌ عند الخليل. قال الشّيبانيّ: الأبِثُ الأشِرُ النّشيط. قال: أصبَحَ عمَّارٌ نشيطاً أبِثا *** يأكُلُ لحماً بائتا قد كَبِثَا([3])وهذا الباب مهمل عند الخليل، وليست الكلمة عند ابن دريد([4]). والكَبِث: المتغيِّر المُرْوِح. وليس الكَبِث عند الخليل ولا ابن دريد. ويقال للذي لا يَقَِرّ من المرَح إنه لأبِثٌ. قال الشّيباني: أصبت إبلاً أبَاثَى([5]) يعني بُروكاً شَباعَى. وناقة أبِثَة. (أبد) الهمزة والباء والدال يدلّ بناؤها على طول المدّة، وعلى التوحّش. قالوا: الأبد الدهر، وجمعه آباد*. والعرب تقول: أبدٌ أبيدٌ، كما يقولون دهرٌ دَهير. والأَبْدَةٌ الفَعْلة تبقى على الأبَد. وتأبّد البعير توحّشَ. وفي الحديث: "إنّ هذه البهائم لها أوابدُ كأوابد الوحْشِ". وتأبّد المنزلُ خَلا. قال لبيد: عفَتِ الدِّيارُ مَحلُّها فمُقامها *** بمنىً تأبّدَ غَوْلُها فرِجامُها([6])وقال ابنُ الأعرابي: الإبِد ذات النتاج من المال، كالأمَة والفرس والأتان، لأنهن يَضْنأن في كلّ عامٍ، أي يلدْن ويقال تأبّد وجهُه كَلِفَ. (أبر) الهمزة والباء والراء يدلُّ بناؤها على نخس الشيء بشيءٍ محدَّد. قال الخليل: الإبرة معروفة، وبائعها أبّار. والأَبْرُ ضرب العقرب بإبرتها، وهي تأبُِرُ، والأَبْرُ إلقاح النخل، يقال أبَرَهُ أبْراً، وأبَّرَه تأبيرا. قال الخليل: والأَبْر علاج الزرع بما يُصلحه من السّقي والتعهُّد. قال طَرَفة: ولِيَ الأصلُ الذي في مثله *** يُصلح الآبرُ زرعَ المُؤتَبِرْ([7])المؤتبر الذي يَطلُبُ أن يقام بزرعه. قال الخليل: المآبر النّمائم، واحدها مِئبر. [قال النابغة]([8]): وذلك من قولٍ أتاك أقولُه *** ومِنْ دَسِّ أعداءٍ إليك المآبرا([9])ويقال إنه لذو مِئبر، إذا كان نَمَّاما. قال: ومَن يكُ ذا مِئْبرٍ باللسا *** ن يَسْنَحْ به القولُ أو يَبْرَحِ قال الخليل: الإبرة عُظَيْمٌ مستوٍ مع طرف الزَّند من الذراع إلى طرف الإصبع. قال: * حيث تلاقي الإبرةُ القبيحا([10]) * ويقال إن إبرة اللسان طرفه. (أبز) الهمزة والباء والزاء يدلّ على القلق والسرعة وقلّة الاستقرار. قال الخليل: الإنسان يَأبِزُ في عَدْوه ويستريح ساعةً ويمضي أحياناً([11]). قال الفرّاء: الأبَزَى والقَفَزَى اسمان من أبز الفرسُ وقَفَزَ. والأبْزُ الوثْب. قال أبو عمرو: نجِيبَة أبُوز، أي تصبر صبراً عجيباً، وقد أبَزَت تَأْبِز أبْزاً. قال: لقد صَبَحْتُ حَملَ بنَ كُوزِ *** عُلالةً مِنْ وَكَرَى أَبُوزِ([12])قال الشيباني: الآبز الذي يأبِز بصاحبه، أي يبغي عليه ويعرِّض به. يقال: أراك تأبِز به. (أبس) الهمزة والباء والسين تدلّ على القهر، يقال منه أبَسَ الرجُلُ الرجُلَ، إذا قَهَره. قال: * أُسُود هيْجا لَمْ تُرَمْ بأَبْسِ([13]) * والأبس: كلّ مكانٍ خشنٍ. ويقال أبَسْت بمعنى حَبَسْت([14]) وتأبّس الشيءُ تغيّر. قال المتلمس: ألم تر أنَّ الجَونَ أَصْبَحَ راسياً *** تُطيف به الأيام لا يتأبَّسُ ويقال هي بالياء: "لا يتأيّس"، وقد ذكر في بابه. (أبش) الهمزة والباء والشين ليس بأصل، لأنّ الهمزة فيه مبدلة من هاء. قال ابن دريد: أبَشْتُ الشيء وهَبَشْتُه إذا جمعته. (أبض) الهمزة والباء والضاد تدلّ على الدهر، وعلى شيء من أرفاغ البطن. الأُبْضُ([15]) الدهر وجمعه آباضٌ. قال رؤبة: * في حِقْبةٍ عِشْنا بذاك أُبْضا * والإباض حبلٌ يُشدّ به رسغ البعير إلى عضده، تقول أبَضْته. ويقال لباطن ركبة البعير المأبِض. وتصغير الإباض أُبَيِّض. قال: أقول لصاحِبي والليلُ داجٍ *** أُبَيِّضَك الأسَيِّدَ لا يَضيعُ يقول: احفظ إباضك الأسود كي لا يضيع. وقال لبيد: كأنّ هجانَها متأبِّضاتٍ *** وفي الأقران، أصورةُ الرَّغامِ([16])متأبِّضات: معتقَلات([17]) بالأُبُض. يقول كأنّها في هذه الحال وفي الحبال أصورة الرَّغام. (أبط) الهمزة والباء والطاء أصل واحد، وهو إبط الإنسان أو استعارة في غيره. الإبط معروف. وتأبّطْت الشيء تحت إبطي. قال ابن دريد: تأبّط سيفه إذا تقلّده، لأنه يصير تحت إبطه. وكلُّ شيء تقلّدته في موضع السيف فقد تأبّطته. قال الهذلي([18]): شرِبتُ بجَمِّه وصدَرْتُ عنه *** وأبيض صارم ذَكَرٌ إباطي قال قوم: قوله إباطي، أي هو ناحيةَ إبطي. وقال آخرون: هو إباطيٌّ نسَبَهُ إلى إبطه ثم خفّفه. والإستعارة: الإبط من الرمل، وهو أن ينقطع معظمُه ويبقى منه شيءٌ رقيقٌ منبسط متصل بالجَدَد، فمنقطع معظمه الإبط، والجمع الآباط. قال ذو الرمّة: وحَوْمانةٍ ورقاءَ يجري سَرابُها *** بمنسحَّةِ الآباط حُدْبٍ ظهورُها([19])(أبق) الهمزة والباء والقاف يدلُّ على إباق العبد، والتشدُّد في الأمر. أبق العبد يأبِق أَبْقاً وأَبَقاً([20]) قال الرّاجز: أَمسِكْ بنيكَ عمرُو إنّي آبقُ *** بَرقٌ على أرضِ السّعالي آلقُ([21])ويقال عبدٌ أبُوقٌ وأَبَّاق. قال أبو زيد: تأبّقَ الرجل استتر. قال الأعشى: * ولكن أتاه الموتُ لا يتأبَّقُ([22]) * وقال آخر: ألاَ قالتْ بَهَانِ ولم تأَبّق *** نَعِمْت ولا يليقُ بك النّعيمُ([23])قال بعضهم: يقال للرّجل إنّ فيك كذا، فيقول: "أمَا والله ما أتأبّق"، أي ما أنكِر. ويقال له يا ابنَ فلانة، فيقول: "ما أتأبّقُ منها" أي ما أنكِرُها. قال الخليل: الأبَق قِشْر القِنَّب. قال أبو زياد: الأبَق نبات تُدَقُّ سوقُه حتى يَخلُص لحاؤه، فيكون قِنَّبا. قال رؤبة: * قُودٌ ثمانٍ مثلُ أمْراسِ الأَبَقْ([24]) * وقال زهير: * قد أحكِمتْ حَكَمَاتِ القِدِّ والأبَقا([25]) * (أبك) الهمزة والباء والكاف أصل واحد، وهو السِّمَن، يقال أبِكَ الرجل، إذا سَمِنَ. (أبل) الهمزة والباء واللام بناء على أصول ثلاثة: [على] الإبل، وعلى الاجتزاء، وعلى الثِّقل، و[على] الغلبة. قال الخليل: الإبل معروفة. وإبل مؤبّلة جُعلت قطيعاً قطيعا، وذلك نعتٌ في الإبل خاصّة. ويقال للرجل ذي الإبل: آبل. قال أبو حاتم: الإبل يقال لمَسانِّها وصغارها، وليس لها واحدٌ من اللفظ، والجمع آبال. قال: قد شَرِبت آبالهم بالنّارِ *** والنّار قد تَشْفِي من الأُوارِ([26])قال ابنُ الأعرابي: رجل آبلٌ، إذا كان صاحب إبل، وأَبِلٌ بوزن فَعِل إذا كان حاذقاً برعيها، وقد أَبِل يأْبَل. وهو من آبَلِ النّاس، أي أحذقِهم بالإبل، ويقولون: "هو آبَلُ من حُنَيفِ الحَنَاتِم([27])". والإبِلات الإبل. وأَبَّل الرّجلُ كثرت إبله فهو مؤبَّل، ومالٌ مؤبَّل في الإبل خاصّة، وهو كثرتها وركوبُ بعضِها بعضاً. وفلان لا يأتَبل، أي لا يثبت على الإبل. وروى أبو عليٍّ الأصفهاني عن العامري قال: الأَبَلة([28]) كالتَّكرِمة للإبل، وهو أن تُحسِن القيام عليها، وكان أبو نخيلة يقول: "إنّ أَحقَّ الأموالِ بالأَبَلة والكِنِّ، أموالٌ تَرْقَأ الدِّماء([29])، ويُمْهَر منها النّساء، ويُعبد عليها الإله في السماء، ألبانُها شفاء، وأبوالها دواء، ومَلَكتها سناء"، قال أبو حاتم: يُقال لفلانٍ إبل، أي لـه مائة من الإبل، جُعل ذلك اسماً للإبل المائة، كهُنَيدة، وقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "النّاس كإبلٍ مائةٍ ليست فيها راحلة". قال الفرّاء: يقال فلان يُؤبِّل على فلان، إذا كان يُكثِّر عليه. وتأويله التفخيم والتعظيم. قال: جَزى الله خيراً صاحباً كلما أتى *** أقرّ ولم ينظُرْ لقول المؤبِّلِ قال: ومن ذلك سمّيت الإبل لعظم خَلْقها. قال الخليل: بعير آبِلٌ في موضع لا يبرح يجتزئ عن الماء. وتأبّل الرجل عن المرأة كما يجتزئ الوحش عن الماء، ومنه الحديث: "تأَبَّل آدمُ عليه السلام على ابنه المقتول أيّاماً لا يُصيب حَوّاء". قال لبيد: وإذا حرّكتُ غَرزِي أجْمَرَتْ *** أو قِرابي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ([30])يعني حماراً اجتزأ عن الماء. ويقال منه أبَلَ يأْبِل ويَأْبلُ أبُولا. قال العجاج * كأنّ جَلْداتِ المَخاض الأُبّالْ([31]) * قال ابن الأعرابيّ: أبَلَت تأبِلُ أَبْلاً، إذا رعَتْ في الكلأ- والكلأ [الرُّطْب و([32])] اليابسُ - فإذا أكَلت الرُّطْب فهو الجَزْء. وقال أبو عبيد: إبِلٌ أوابِلُ، وأُبَّلٌ، وأبَّال، أي جوازئ. قال: * به أَبَلَتْ شهرَيْ ربيعٍ كِلَيْهما([33]) * قال الأصمعي: إبلٌ مُؤَبَّلةٌ كثيرة، كقولهم غنم مُغَنَّمة، وبَقَرٌ مُبَقَّرَة. ويقال هي المقْتناة. قال ابنُ الأعرابيّ: ناقة أَبِلَة، أي شديدة. ويقولون "ما له هابِلٌ ولا آبلٌ"، الهابل: المحتال المُغنى عنه، والآبل: الراعي([34]). قال الخليل في قول الله تعالى: ﴿طَيْراً أَبابِيلَ﴾ [الفيل 3]: أي يتبع بعضُها بعضاً، واحِدها إبّالَةٌ وإبَّوْل. قال الخليل: الأبِيل من رؤوس النصارى، وهو الأَبِيليّ. قال الأعشى: وما أيْبُلِيٌّ على هيكلٍ *** بَنَاهُ وصَلَّبَ فيه وصارا([35])قال: يريد أَبِيليّ، فلمّا اضطُرّ قدَّم* الياء، كما يقال أينق والأصل أَنْوُق. قال عديّ: إنّني واللهِ فاقْبَلْ حَلْفَتِي *** بأَبِيلٍ كلما صَلّى جَأَرْ وقال بعضهم: تأبّل على الميت حَزِن عليه. وأبّلت الميت مثل أَبَّنْت. فأمّا قول القائل: قَبِيلانِ، منهم خاذلٌ ما يُجيبُني *** ومُستأبَلٌ منهم يُعَقُّ ويُظْلَمُ فيقال إنه أراد بالمستأبَل الرجل المظلوم. قال الفرّاء: الأَبَلات الأحقاد، الواحدة أَبَلة. قال العامريّ: قضى أبَلَته من كذا أي حاجته. قال: وهي خصلةُ شرٍّ ليست بخير. قال أبو زيد: يقال ما لي إليك أَبِلة بفتح الألف وكسر الباء، أي حاجة. ويقال أنا أطلبه بأَبِلة أي تِرَة. قال يعقوب: أُبْلَى موضع. قال الشماخ: فبانَتْ بأُبْلَى ليلةً ثم ليلةً *** بحاذَةَ واجتابتْ نوىً عَنْ نواهُما([36])ويقال أبَل الرجل يَأبِل أَبْلاً إذا غَلَب وامتنع. والأبَلَة: الثّقل. وفي الحديث: "كلُّ مالٍ أدِّيت زكاتُه فقد ذهبت أبَلتُه". والإبَّالة: الحُزْمة من الحطب([37]). (أبن) الهمزة والباء والنون يدلّ على الذِّكْرِ، وعلى العُقَد، وقَفْوِ الشّيء. الأُبَن: العُقَد في الخشبة. قال: * قضيبَ سَراءٍ قليلَ الأُبَنْ([38]) * والأُبَنُ: العَدَاوات. وفلان يُؤْبَن بكذا أي يُذَمّ. وجاء في ذكر مجلس رسول الله صلى الله عليه وآله: "لا تُؤْبَن فيه الحُرَمُ" أي لا تُذْكَرُ([39]). والتأبين: مَدْحُ الرجل بعد موته. قال: لعمري وما دَهري بتأبينِ هالكٍ *** ولا جَزِعاً مِمّا أصابَ فأوجَعا([40])وهذا إبّانُ ذلك أي حِينُه. وتقول: أَبّنْتُ أثَرَه، إذا قفوتَه، وأبّنْت الشيءَ رقَبْته. قال أوس([41]): يقولُ له الراؤون هَذاكَ راكبٌ *** يُؤبِّنُ شخصاً فوقَ علياءَ واقفُ (أبه) الهمزة والباء والهاء يدلّ على النباهة والسموّ. ما أَبَهْتُ به أي لم أعلم مكانه ولا أَنِسْت به والأُبَّهَة: الجلال. (أبو) الهمزة والباء والواو يدلّ على التربية والغَذْو. أبَوْتُ الشيء آبُوه أَبْواً إذا غذوته. وبذلك سمّي الأب أباً. ويقال في النسبة إلى أبٍ أبَوِيّ. وعنزٌ أبواءُ، إذا أصابها وجعٌ عن شمِّ أبوال الأرْوَى. قال الخليل: الأبُ معروف، والجمع آباء وأبُوّةٌ. قال: أحاشِي نزارَ الشّامِ إنّ نِزَارَها *** أبُوَّةُ آبائي وَمِنِّى عميدُها قال: وتقول: تأبّيْتُ أباً، كما تقول تَبَنَّيْتُ ابْناً وتَأَمّهْتُ أمّاً. قال: ويجوز في الشِّعر "هذان أباك" وأنت تريد أبَوَاك، و"رأيت أبيك" يريد أبويك. قال: * وهْوَ يُفَدَّى بالأبِينَ والخالْ([42]) * ويجوز في الجمع أبُونَ. وهؤلاء أبوكم أي آباؤكم. أبو عبيد: ما كنتَ أباً ولقد أَبَيْتَ أبوّة. وأَبَوْتُ القوم أي كنتُ لهم أباً. قال: نؤمُّهمُ ونأْبُوهُمْ جميعاً *** كما قُدَّ السُّيُورُ من الأديمِ قال الخليل: فلانٌ يَأْبُو اليتيمَ، أي يغذو كما يغذو الوالد ولده. (أبي) الهمزة والباء والياء يدلّ على الامتناع. أبيت الشيء آباهُ، وقوم أَبيُّونَ وأباةٌ. قال: * أبيّ الضّيْمِ من نَفَرٍ أباة * والإباء: أن تعرض على الرجل الشيءَ فيأبَى قبولَه، فتقول ما هذا الإباءُ، بالضم والكسر. العرب ما كان من نحو فَعَل يَفْعَل([43]). والأبِيّة من الإبل: الصّعبة. قال اللِّحيانيُّ: رجلٌ أبَيَانٌ إذا كان يأبَى الأشياء([44])، وماءٌ مأباةٌ على مثال مَعْباةٍ، أي تأباه الإبل. قال ابنُ السكِّيت: أَخذَهُ أباءٌ إذا كأن يأبى الطّعامَ. قال أبو عمرو: الأوابي من الإبل الحِقاق والجِذَاع والثُِّناء([45]) إذا ضربها الفحل فلم تلقح، فهي تسمّى الأوابي حتّى تلقح مرّة، ولا تسمّى بعد ذلك أوابي، واحدتها آبيَةٌ. ولا يبعد أن يكون الأُباء من هذا القياس، وهو وجعٌ يأخذ المِعْزَى عن شمّ أبوَال الأرْوَى. قال: فقلتُ لكَـنّازٍ تركَّلْ فإنَّهُ *** أُباً لا إخالُ الضَّأْنَ منه نواجِيا([46])الأَباء: أطراف القصب، الواحدة أَباءَة، ثم قيل للأَجَمَة أبَاءَةٌ، كما قالوا للغَيضَة أَرَاكةٌ. قال: وأَخُو الإباءةِ إذْ رأى خُلاّنَهُ *** تَلَّى شِفاعاً حولَه كالإذْخِرِ([47])ويجوز أن يكون أراد بالأباءَة الرِّماح، شبَّهها بالقَصب كثرةً([48]). قال : مَنْ سَرَّهُ ضَرْبٌ يُرعْبِلُ بَعْضُه *** بعضاً كمعمعةِ* الأَباءِ المُحْرَقِ([49]) --------------------- ([1]) يقال أبت يأبت، كيضرب ويدخل، وأبت بكسر الباء. ([2]) البرك: الإبل الكثيرة. وفي الأصل: "بزل"، وأراه تحريفاً. قال طرفة: وبرك هجود قد أثارت مخافتي *** نواديها أمشي بغضب مجرد ([3]) الرجز لأبي زرارة النصري كما في اللسان (2: 415). ([4]) وذكر في الجمهرة (3: 199) من هذه المادة "أبث الرجل بالرجل، إذا سبه عنه السلطان خاصة". ([5]) في الأصل: "أباي" ([6]) الغول والرجام: موضعان. والبيت مطلع معلقة لبيد. ([7]) في الأصل: "في الذي مثله"، صوابه في الديوان 67. ([8]) التكملة من اللسان (5: 59). ([9]) في اللسان والديوان 40: "ومن دس أعدائي". ([10]) لأبي النجم كما في اللسان (3: 387). والقبيح: طرف عظم المرفق. ([11]) في الأصل "إحسانا". ([12]) لجران العود، كما في اللسان (أبز) وديوان جران العود 52. ([13]) للعجاج. وأنشده في الجمهرة (3: 205). وفي اللسان: * وليث غاب لم يرم بأبس * ([14]) هذا المعنى لم يرد في اللسان. ([15]) ضبط في الأصل ضبط قلم بالفتح. وقيده في اللسان "بالضم". ([16]) الأصورة: جمع صوار، وهو القطيع من بقر الوحش. والرغام، بالفتح: رملة بعينها. ([17]) في الأصل: "متعقلات" تحريف. وفي اللسان "معقولات". ([18]) هو المتنخل الهذلي، كما في الجمهرة (3: 207) واللسان (9: 121/ 11: 29) والقسم الثاني من مجموع أشعار الهذليين ص89. ([19]) الورقاء: الغبراء تضرب إلى السواد، كما في شرح ديوان ذي الرمة ص309. وفي الأصل: "زرقاء" تحريف. والمنسحة: التي تنسح آباطها وتعرق. ([20]) في اللسان: "أبقا وإباقا" وضبط ضبط قلم بضم الباء وكسرها مع فتح باء الماضي. وفي الجمهرة والمجمل: أبق يأبق، وأبق يأبق من بابي ضرب وتعب. ([21]) ينسب إلى "السعلاة" الخرافية زوج عمرو بن يربوع. انظر نوادر أبي زيد 147 والفصول والغايات 210 والحيوان (6: 197). ([22]) صدره كما في الديوان ص146 واللسان (11: 283): * فذاك ولم يعجز من الموت ربه * ([23]) البيت في نوادر أبي زيد 16 منسوباً إلى غامان بن كعب. ورواية اللسان (11: 283) "كبرت ولا يليق". وبهان: اسم امرأة مثل حذام. وسيأتي في (بهن). ([24]) قود: جمع أقود وقوداء. والبيت في ديوان رؤبة 104. ([25]) صدره كما في الديوان ص49: * القائد الخيل منكوباً دوابرها * ([26]) في اللسان (7: 102) "أي سقوا إبلهم بالسمة، إذا نظروا في سمة صاحبه عرف صاحبه فسقى وقدم على غيره لشرف أرباب تلك السمة، وخلوا لها الماء". ([27]) حنيف الحناتم. رجل من بني تيم اللات بن ثعلبة. انظر الميداني. ([28]) كذا ضبطت في اللسان. وفي الأصل "الآبلة" في هذا الموضع فقط. ([29]) ترقأ الدماء: أي تحقنها وتسكنها. وهو نظير الحديث: "لا تسبوا الإبل فإن فيها رقوء الدم ومهر الكريمة"، أي إنها تعطى في الديات بدلاً من القود. وفي الأصل "ترقاء للدماء". ([30]) أجمرت، بالراء المهملة: أسرعت وعدت. وفي الأصل "أجمزت" وهو خطأ. وقد أنشد البيت في اللسان (5: 218) وقال: "ولا تقل أجمز بالزاي". ([31]) أنشده في اللسان (جلد) وقال: "وناقة جلدة لا تبالي البرد" وبعده كما في ملحق ديوان العجاج 86: * ينضحن من حمأته بالأبوال * ([32]) تكملة بها يستقيم الكلام. وفي اللسان: "والكلأ مهموز مقصور: ما يرعى. وقيل الكلأ العشب رطبه ويابسه". ([33]) البيت لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 23) واللسان (13: 23). وتمامه : * فقد مار فيها نسؤها واقترارها * ([34]) انظر اللسان (هبل) ص211. ([35]) الديوان واللسان (صلب، صور، أبل). صلب: اتخذ صليباً. وصار: صور، عن أبي علي الفارسي. قال ابن سيده: "ولم أرها لغيره". وفي شرح ديوان الأعشى ص40: "وصارا: سكن". ([36]) ديوان الشماخ 89. وحاذة: موضع. ([37])وقد تبدل الباء الأولى ياء فيقال في المثل:" ضغث على إيبالة" أي بلية على أخرى كانت قبلها. ([38]) السراء: شجر تتخذ منه القسي، والبيت للأعشى. وصدره كما في الديوان ص21 واللسان (16: 140): * سلاجم كالنخل أنحى لها * ([39]) في اللسان: "أي لا ترمى بسوء ولا تعاب ولا يذكر منها القبيح وما لا ينبغي مما يستحى منه". ([40]) من قصيدة لمتمم بن نويرة في المفضليات (2: 65). ([41]) يصف حماراً كما في اللسان (16: 141) والديوان ص16. ([42]) صدره كما في اللسان (18: 7) : * أقبل يهوي من دوين الطربال * ([43]) كذا وردت العبارة. وفي اللسان: "قال الفراء: لم يجئ عن العرب حرف على فعل يفعل مفتوح العين في الماضي والغابر إلا وثانيه أو ثالثه أحد حروف الحلق، غير أبى يأبى فإنه جاء نادراً". ([44]) أبيان، بالتحريك. قال المجشر الباهلي: وقبلك ما هاب الرجل ظلامتي *** وفقأت عين الأشوس الأبيان ([45]) تقرأ بضم الثاء وكسرها مع المد. ورسمت في الأصل: "الثنى". ([46]) البيت لابن أحمر كما في اللسان (دكل، أبي) وتركل، بالراء. وفي الأصل: "توكل" تحريف. ويروى: "تدكل" بالدال، وهما بمعنى. ([47]) البيت لأبي كبير الهذلي، كما في اللسان (10: 49) وديوان الهذليين 63 نسخة الشنقيطي. قال في اللسان: "شبههم بالإذخر لأنه لا يكاد ينبت إلا زوجاً زوجا". ([48]) في الأصل "كره". ([49]) البيت لكعب بن مالك الأنصاري، كما في اللسان (18: 5).

ـ

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR259 harf
أ ب و تقـول‏:‏ البـر مـع الأبـوة والعقـوق مـع البنوة‏.‏ وأبوته أبوة صدق أي آباؤه‏.‏ وأبوت فلاناً وأممته‏:‏ كنت له تؤمهـم وتأبوهـم جميعـاً كما قد السيور من الأديم وأنه ليأبو يتيماً أي يغذوه ويربيه فعل الآباء‏.‏ وتأبيت فلاناً وتأممت فلانة كما تقول تبنيته‏.‏
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR14.774 harf
Madde başı: ابوأَبَوْتُ 1 أَبَوْتُ ذ , [third pers. أَبَا,] (T, S, M, K,) and أَبَيْتُ, [third pers. أَبَى,] (T, M, K,) the latter accord. to Yz, (T,) aor. آبُو, (TK,) inf. n. أُبُوَّةٌ, (Yz, T, S, Msb,) or this is a simple subst., (M,) I became a father. (T, * S, * M, K.) ― -b2- أَبَوْتُهُ, (ISk, T, M, K,) aor. آبُوهُ, (IAar, ISk, T,) inf. n. اِبَاوَةٌ, (M, K,) I was, (IAar, ISk, T,) or became, (M, K,) a
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR797 harf
Madde başı: ءبوأَبَا أَبَا U ( n. ac. اِبَاْوَة 23t , أُبُوَّة 27t ), a. Became a father. تَأَبَّوَ تَأَبَّوَ V , a. Adopted, considered as a father. أَب أَب [ 4 ] ( pl. آبَآء [ 38 ] ), a. Father; ancestor, forefather; patriarch ( when a poss. pron. is suff. the 3rd rad. is waw in the nom., alif in the acc. and ya in the gen. ). أَبَوِيّ أَبَوِيّ 4yi , a. Paternal. أُبُوَّة أُبُوَّة 27t , a.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok62.947 harf
Madde başı: ءبوءبو أَبَا - يَأْبُو (أَبَى - يَأْبِي) - أبّ - أبا - أبي- يا أبانا - يا أبتي - آباء أَبَا - يَأْبُو + كائن + كائناً: يكون له أباً: يكون بمثابة الأصل والمرجع الذي نشأ منه أبْ: أصلها " أبـُب": على وزن "فـَعـُل": اسم فعل بمعنى فاعل من "أبَّ - يـَؤُبُّ ": البرعم الأصلي الذي أنشأ كل فروع النبتة: وهو اصطلاحاً: الأصل الذي جاء منه الجزء الذكري من
Tamamını oku

Sîgalar(46)

Mücavir kökler141 mücavir (408 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. قول

    60 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

  2. أخو

    15 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…

  3. وجد

    14 ortak ayet · Su birikintisidir

  4. يوسف

    8 ortak ayet · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir

  5. أول

    14 ortak ayet · Alet kaldıraç demektir

  6. عبد

    16 ortak ayet · Ana kapının önündeki bekçidir

  7. إبراهيم

    8 ortak ayet · İbrahim

  8. كون

    38 ortak ayet · Kevn, tepe demektir

  9. يعقوب

    4 ortak ayet · Ve Yakup

  10. فعل

    8 ortak ayet · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir

  11. لفي

    2 ortak ayet · Bulduk

  12. بنو

    9 ortak ayet · Oğullar

Geçtiği ayetler(104)

  1. وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ

    Sizin atalarınızOnlara; Allah’ın indirdiğine uyun, denildiği zaman, onlar hayır, biz atalarımızın üzerinde bulunduğumuz şeye uyarız, dediler. Peki, ya ataları bir şey akledemeyen, doğruyu bulamayan kimseler olsa da mı?

  2. وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ

    Sizin atalarınızOnlara; Allah’ın indirdiğine ve peygambere gelin, denildiği zaman; atalarımızı üstünde bulunduğumuz şey bize yeter, dediler. Ya ataları, bir şey bilmiyor ve doğru yola gitmiyorlar idiyse?

  3. وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

    Sizin atalarınızOnlar; bir hayasızlık yaptıkları zaman: Biz atalarımızı da onun üzerinde bulduk. Allah da bize onu emretti, dediler. De ki: Allah; hiçbir zaman hayasızlığı emretmez. Siz, bilmediğiniz şeyi Allah’a karşı mı söylüyorsunuz?

  4. ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

    Sizin atalarınızSonra kötülüğün yerine iyilik koyduk. Nihayet çoğaldılar ve; atalarımıza da fakirlik, şiddet, hastalık, iyilik ve genişlik dokunmuştu, dediler. Bunun üzerine Biz de onları kendilerine farkına varmadan ansızın yakalayıverdik.

  5. قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ

    Sizin atalarınızDediler ki: Siz ikiniz; bizi, babalarımızı üzerinde bulduğumuz yoldan çevirmek ve yeryüzünün büyükleri olmak için mi geldiniz? Biz, size inanmıyoruz.

  6. قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ

    Sizin atalarınızOnlar da: Babalarımızı bunlara tapar bulduk, demişlerdi.

  7. قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ

    Sizin atalarınızDemişlerdi ki: Hayır. Atalarımızı böyle yapar gördük.

  8. وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ

    Sizin atalarınızOnlara: Allah’ın indirdiklerine uyun, denilince: Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız, derler. Ya şeytan, onları yalımlı azaba çağırıyor idiyse?

  9. بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ

    Sizin atalarınızHayır, dediler ki: Doğrusu biz, atalarımızı bir ümmet üzerinde bulduk ve biz de onların izlerinden gitmekteyiz.

  10. وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ

    Sizin atalarınızSenden önce de hangi kasabaya bir uyarıcı gönderdiysek; o kasabanın varlıklıları sadece dediler ki: Doğrusu biz, babalarımızı bir ümmet üzerinde bulduk ve biz de onların izlerine uymaktayız.

Sîga sayfası: وَآبَاؤُكُمْ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökأبو
YapıÜçlü (nakıs / vavî)
Özel DurumSon harfi illetli (vav), ikili kullanımda üçüncü harfi düşen isim formu
Bağlamsal Yakın Köklerولد, ربب, كفل
Zıt Kökبنو
Çekirdek Özet 1Besleme, büyütme, himaye etme ve varlığın devamını sağlayan ilk kaynak olma
Çekirdek Özet 2Biyolojik nesep bağının ötesinde itikadi, ahlaki ve ontolojik köken bağı oluşturma
Çekirdek Özet 3İlahi rububiyetin aile ve toplum düzeyindeki vesilesi; taklidi gelenek ile hakikat arasındaki tercih eşiği
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca biyolojik babalık ile sınırlayıp ataerkil taklit veya himaye/terbiye boyutunu göz ardı etmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
أبBesleyici kaynak olma, topraktan fışkıran taze ot, yetişme zemini ve başlangıç unsuru (örneğin أبب kökünde hayvanların beslendiği çayır ve mera, أبد kökünde süregiden varoluş, أبل kökünde beslenen ve yönetilen deve sürüsü)وÇekirdeğin besleme ve zemin oluşturma anlamı şahsa, sürekli yönelişe ve canlı bir hamiye aktarılarak nesli yetiştirip koruyan kalıcı özneye dönüşmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
اÖküz başı; güç, öncülük, başlangıçAilenin veya neslin öncüsü, ilk faili ve harekete geçirici kurucu gücü.
بEv, çadır; iç, barınma, içinde olmaKorumalı alan, sığınak, ailenin barındığı ve himaye edildiği hane yapısı.
وÇengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturmaNesli birbirine bağlayan, önceki kuşak ile sonrakini rabt eden rabıta unsuru.
أبوÖncü gücün haneyi kurup nesli birbirine kenetlemesi ve himaye bağıyla ayakta tutmasıVarlığın başlangıcını teşkil eden öncü unsurun, koruyucu bir barınak içinde türeyenleri bağlayıp beslemesi hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir varlığı gıdalandırma, terbiye etme, büyümesini ve korunmasını üstlenme; besleyip himaye etme fiili.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairi el-A‘şâ veya klasik antolojilerde yer alan kabile övgülerinde kök, soyun başı ve himaye edicisi anlamında kullanılmıştır. Şairin soy bağıyla iftiharını dile getirdiği şu mısra erken kullanıma örnektir: أحاشِي نزارَ الشّامِ إنّ نِزَارَها / أبُوَّةُ آبائي وَمِنِّى عميدُها
Erken Arapça kullanımBir kimsenin bakımını ve terbiyesini üstlenmek anlamında فلان يأبو اليتيم yani babanın çocuğunu besleyip yetiştirdiği gibi yetimi besleyip yetiştirdi şeklinde kullanılmıştır. Ayrıca bir topluluğa önderlik ve hamîlik yapmayı anlatan نؤمهم ونأبوهم ifadesi yer almaktadır.

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Proto-Sami dilde en kararlı ve arkaik akrabalık adlarından birini teşkil eden bu kök, Proto-Semitik *ʾab- biçiminden türemiştir. Doğu Sami kolunda Akadca abu(m), Kuzeybatı Sami dillerinde Ugaritçe ảb, İbranice אָב (ʾāḇ), Aramice/Süryanice ܐܒܐ (ʾabbā), Güney Sami kolunda ise Epigrafik Güney Arapçasında ʾb ve Ge'ez (Etiyopya) dilinde አב (ʾab) olarak doğrudan korunmuştur. Kökün en ilksel somut çekirdeği hem biyolojik üremeyi başlatan erkek ilkeyi hem de hanenin mülkiyetini, rızkını ve korunmasını sağlayan efendi/besleyici makamını gösterir. Arapçada sonuna üçüncü bir kök harfi olarak و harfinin eklenmesi (tesniye ve nisbet eklerinde görülen ebevân ve ebevî türevlerinde olduğu gibi), Sami dillerindeki iki sesli yalın isim gövdesinin üçlü kök morfolojisine uydurulması sürecini yansıtır. Semantik matriste biyolojik babalık ile terbiye edici hamîlik ayrılmaz bir bütün oluşturur.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, HALOT, Kogan (Genealogical Classification of Semitic).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönBesleme, terbiye etme (el-ğadhv ve’t-terbiye) kök fiilinden isimleşmeKlasik dilcilere göre baba, yavrusunu besleyip büyüttüğü için bu adı almıştır; ebeveyn kelimesinde anne-babayı birlikte kapsar.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiProto-Semitik *ʾab- ortak miras biçimiAkadca abu, İbranice ʾāḇ ve Süryanice ʾabbā ile birebir ses ve anlam denkliği taşır.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik dil ailesi genelinde anaç/ataç ses yansımalı ortak yapıÇad ve Kuşitik kollarında benzer fonetik yapılar bulunsa da kök esas olarak Sami çekirdeğinde kurumlaşmıştır.Güçlü

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
أبوAnlamlıBesleme, terbiye etme, ata/baba olmaHedef köktür; soyun ve terbiyenin kaynağı olmayı ifade eder.Kur'an'da geçer
أوبAnlamlıDönüş yapma, sığınağa varmaAsıl merkeze, kökene veya yuvaya geri dönmeyi gösterir; baba figürünün dayanak noktası olmasıyla kavramsal bağı vardır.Kur'an'da geçer
بأوAnlamlıGururlanma, kibirlenme, övünmeSoy ve ata üstünlüğü iddiasıyla büyüklük taslama hali.Kur'an'da geçmez
بوأAnlamlıYerleşme, konaklama, denklik kurmaBir yere mekan tutma, temerküz etme ve sığınma anlamı taşır.Kur'an'da geçer
وأبAnlamlıİçine alma, utanma, geniş kapGeniş ve kuşatıcı olma, içine alıp saklama durumunu bildirir.Kur'an'da geçmez
وبأAnlamlıBulaşıcı hastalık, yaygın afetYerin veya havanın bozulup salgın üretmesi hali.Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
أبوMerkezAta, hami, besleyen ve terbiye eden kök özneHem biyolojik kökeni hem de terbiye, himaye ve kültürel miras aktarımını kapsayan kuşatıcı üst kavramdır.Soyun başı, rehber ve otorite makamıdır.
ولدKomşuBiyolojik doğurma ve dünyaya getirmeولد kökü salt fiziki doğum ve nesil türemesine odaklanır; himaye ve terbiye anlamını doğrudan içermez.Doğrudan fiziksel ebeveynliktir.
رببKomşuSahip olma, terbiye etme, ıslah ederek tedricen büyütmeربب ilahi veya beşeri efendilik ve tedrici olgunlaştırmayı bildirir; biyolojik veya soybağı boyutu zorunlu değildir.Yetkinleştirici terbiye merkezlidir.
كفلKomşuBakımını üstlenme, nafakasını ve korumasını sağlamaكفل kan bağı olmaksızın hukuki ve fiili himayeyi anlatır; ata veya nesep kurucu nitelik taşımaz.Bakım ve taahhüt ilişkisidir.
بنوZıtNesil, oğul, türeyen, bağımlı alt unsurأبو köken ve üst otoriteyi gösterirken, بنو ondan doğan, ona tabi olan ve bağımlı alt nesli gösterir.Türeyen ve tabi olan taraf.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaأبوBaba, ata, terbiye eden ve himaye edenBiyolojik kökeni, nesil zincirini, terbiyeyi ve kültürel mirası bir arada ifade eder.Kesin
LatincePater, genitorBaba, ata, kurucu ataPater kelimesi hem aile reisini hem de himaye edici toplumsal otoriteyi karşılar; genitor ise salt biyolojik üreticidir.Güçlü
İngilizceFather, forefather, progenitorBaba, ata, nesep başıFather kelimesi manevi ve biyolojik babalığı karşılarken, forefather kökün Kur'an'daki çoğul (âbâ') kullanımındaki atalar kültürünü karşılar.Güçlü
AlmancaVater, Ahn, StammvaterBaba, ata, soy kurucuVater himaye ve biyolojik bağı, Ahn ise geçmiş kuşakların geleneksel mirasını aktaran ata figürünü tam olarak karşılar.Güçlü
FransızcaPère, ancêtreBaba, ataPère hane reisini ve babayı, ancêtre ise Kur'an'ın eleştirdiği atalar kültünün aktarıcısı olan geçmiş nesilleri verir.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Dictionnaire Étymologique Larousse.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
Tekil (eb, ebûk, ebîh vb.)Öz baba (biyolojik baba)Hz. Yusuf'un babası Hz. Yakub veya Hz. İbrahim'in babası gibi somut aile bağlamları (örnek: Yûsuf 12:4, Meryem 19:42).
Tesniye (ebeveyn)Anne ve baba (ana-baba)Aile hukuku, miras ve saygı bağlamlarında ebeveyn ortaklığı (örnek: Nisâ 4:11, İsrâ 17:23).
Çoğul (âbâ')Geçmiş atalar ve kabile silsilesiTevhid davetine karşı körü körüne taklit edilen geçmiş kuşaklar (örnek: Bakara 2:170, Mâide 5:104).
Mecazi / Temsili tekilİman ve din atası (örnek şahsiyet)Biyolojik olmayan, inanç ve din önderliğini temsil eden ata (örnek: Hac 22:78 «babanız İbrahim'in milleti»).
İkili soy başlangıcıİnsanlığın ilk kökene ait ebeveyniHz. Adem ve eşinin cennetten çıkarılışı ve insanlığa hitap bağlamı (örnek: A‘râf 7:27).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamAtaları taklit (taklidü'l-âbâ') ve peygamberlerin ebeveyni meselesiAklın ve vahyin delillerine karşı atalar yolunu delil saymanın geçersizliği; Hz. İbrahim'in babası Azer tartışması.Körü körüne taklit edilen geleneksel otorite anlamı öne çıkar.
FıkıhNafaka, velayet, miras ve nikah engelleriBabanın çocuk üzerindeki velayeti, nafaka yükümlülüğü ve miras payları; ebeveynin öldürülmesinde kısas hükümleri.Hukuki hak, velayet ve nesep aidiyeti ekseninde daralır.
TefsirÂbâ' kavramının Kur'an içi semantik dönüşümüMüşriklerin atalar kültü savunusu ile peygamberlerin tevhid mirasçısı kıldığı İbrahimî babalık arasındaki zıtlık.Vahiy karşısında sığınılan sahte ontolojik köken eleştirisi.
HadisAnne-babaya ihsan ve evladın babaya aidiyetiBabanın rızasının ilahi rızaya vesile kılınması ve nesebin korunması prensibi (örnek: sen ve malın babana aitsiniz rivayeti).Şükran, ahlaki hürmet ve himaye sorumluluğu yoğunlaşır.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVahiy ve itikad nizamıDin ve inanç atası veya şirk mirasının kaynağıTevhid zincirini kurma yahut geleneksel şirki nesilden nesile taşımaDinde kök arayışı meşru bir peygamber mirası olabileceği gibi helak edici bir taklit unsuru da olabilir.Kesin
İlmiEpistemoloji ve bilgi aktarımıÖnceki kuşakların bilgi birikimi ve otoritesiEleştiriye tabi tutulması gereken bilgi kaynağıAtaların bilgisi vahiy ve akıl terazisine vurulmadan mutlak doğru kabul edilemez.Güçlü
SiyasiToplumsal hiyerarşi ve liderlikKabile reisi, hami otorite ve meşruiyet zeminiToplumu yönetme ve töreyi devam ettirmeKlasik toplumlarda siyasi iktidar baba otoritesinin genişletilmiş bir yansıması olarak kurulur.Güçlü
İktisadiMülkiyet ve miras rejimiAile reisinin nafaka sorumluluğu ve tereke kaynağıKaynakların intikali ve çekirdek birliğin rızk güvencesiBabanın mülkiyeti koruma ve çocuklarına aktarma yükümlülüğü iktisadi sürekliliği sağlar.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerBaşlangıç düğümü, kök dizin veya ana veri kaynağı (root node / source)Ağ yapılarında veya nesne yönelimli sistemlerde alt unsurların türediği ve özelliklerini miras aldığı temel kaynak düğüm.Güçlü
Beşeri bilimlerAtaerkil otorite ve geleneksel miras aktarımı (paternalism / patriarchy)Sosyolojide kurumların geçmiş kuşakların değer sistemlerini tescilleyip birey üzerinde denetim kurduğu yapısal mekanizma.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün anlamını sadece modern hukukun tanımladığı çekirdek ailedemki biyolojik baba figürüne indirgemek; ata, hami ve kültürel köken boyutlarını dışarıda bırakmak.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da kök, hem bireyin hayatını borçlu olduğu terbiye edici ebeveyni hem de toplumların zihin dünyasını şekillendiren, eleştirilmeksizin sığınılan tarihsel-kültürel mirası (atalar kültünü) kapsar.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataMüşriklerin «atalarımızın dini» savunmasındaki ontolojik ve itikadi direnci salt bir aile sevgisi sanmak; Hz. İbrahim'in tevhid mücadelesinin sosyolojik ve düşünsel derinliğini kavrayamamak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vahyin muhatap olduğu toplumun en güçlü direnç kalesi olan «atalar kültü» mekanizmasını ifşa ettiği ve bunun karşısına hakiki hami ve terbiye edici olan Allah'ın rububiyetini ve peygamberlerin manevi babalığını koyduğu için merkezidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Müşriklerin tevhidi reddederken atalarını gerekçe gösterdikleri itikadi tartışma ayetlerinde, Hz. İbrahim ve Hz. Yusuf kıssalarında ve aile/miras ahkamını belirleyen ayet gruplarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Geçmişten gelen her mirasın kutsal ve sorgulanamaz olduğu zannını yıkar; biyolojik bağ ile itikadi bağ arasındaki ayrımı netleştirerek dinin nesebe değil adalete ve tercihe dayandığını gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamCanlıyı besleyip büyüten, himaye eden ve varlığının başlangıcını teşkil eden kök kaynak.
  • Soyut anlamBir kimliğin, inancın veya toplumsal yapının meşruiyetini dayandırdığı geçmiş otorite ve terbiye edici dayanak.
  • Sistematik karşılıkAile içinde rızık ve himaye sorumlusu; toplum ve inanç düzeyinde ise sorgulanması zorunlu tarihsel miras aktarıcısı.
  • LaTeX modeliSt=f(At−1,Vt)buradaAt−1→τSt  ⟹  ΔR=St−Vt
  • LaTeX açıklamasıFormülde At−1 geçmiş kuşakların birikimini ve ata/baba otoritesini temsil eder. Vt şimdiki zamanda inen ilahi vahyi ve hakikati, St ise bireyin veya toplumun nihai yöneliş ve eylemini gösterir. τ parametresi atalardan tevarüs eden geleneksel aktarım katsayısıdır. Şayet aktarım körü körüne gerçekleşirse bireyin eylemi salt ataların izi olur (St=At−1); doğru tevhid modelinde ise vahiy (Vt) hakem kılınarak ataların mirası tashih edilir ve sapma miktarı ΔR sıfırlanarak hakiki terbiye gerçekleşir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ا