خلف
خ - ل - ف
KÖK- 127 geçiş
- 116 ayet
- 64 sîga
- 13 sözlük
Half : Ense demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Half : Ense demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.366 harfباب الخاء واللام والفاءُ معهما
ل خ ف، خ ل ف يستعملان فقط لخف: اللِّخاف واحدتها لَخْفَةٌ، وهي حجارةٌ بيض دقاقٌ، قال زيد بن ثابتٍ: كنت أجمع القرآن من اللخاف وصدور الرجال.
خلف: الخَلْفُ: حد الفأس - تقول: فأس ذات خَلْفَيْنِ، وذات خَلْفٍ، وجمعه خُلُوف. وكذلك المنقار الذي يقطع به الحَجَر.
والخِلْفُ: أصغر ضلعٍ يلي البطن، وجمعه خُلُوف، وهو القصيري، قال طرفة:
وطي محالٍ كالحني خُلُوفُه وأجرنةٌ لزت بدأي
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR4.432 harfخَلْفٌ: خقيضُ قُدَّامْ. والخَلْفُ: القرنُ بعد القرن. يقال هؤلاء خَلْفُ سَوءِ الناس لاحقين بناسٍ أكثر منهم قال لبيد:
ذهب الذين يُعاشُ في أَكْنافِهِـمْوَبقيتْ في خَلْفٍ كجلد الإَجْرَبِ
والخَلْفُ: الرديءُ من القول، يقال: سكت أَلْفاً ونطق خَلْفاً أي سكت عن ألف كلمة ثم تكلَّم بخطأ. والخَلْفُ أيضاً: الاستقاءُ. والخَلْفُ: أقصر أضلاع الجَنْب، والجمع خُلوفٌ وفأْسٌ ذات خَلْفَيْنِ، أي لها رأسان.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR21.709 harfخ ل ف
خفل ، خلف ، فلخ ، لخف ، لفخ : مُسْتعْمَلة :
وقد أَهملَ اللَّيثُ : لفخ ، وهو مستعمَلٌ .
لفخ : رَوَى أبوعُبَيدٍ _ عن أبي زيد _ : لَفَخَهُ
عَلَى رأْسِه ، يَلْفَخُهُ لَفْخاً _ إذا ضربه
بالعَصَا . وكذلك : قَفَخَهُ .
فلخ : قال شمِرٌ : يقال : فلَخْتُهُ وَقَفَخْتُهُ وسَلَعْتُهُ _
إذا أَوْضَحْتُهُ .
والفَيْلَخُ : أحدُ رَحَيَي الماء ، واليدُ السُّفْلَى
منهما .
ومنه قول الشاعر :
وَدُرْنَا كما دارَتْ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR13.745 harf(باب الخاء واللام وما يثلثهما)
(خلم) الخاء واللام والميم أصلٌ واحد يدل على الإلْفِ والمُلازَمة. فالخِلْم: كِناس الظّبى، ثمَّ اشتقَّ منه الخِلْم، وهو الخِدْن. والأصل واحد.
(خلو) الخاء واللام والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على تعرِّي الشَّيء من الشيء. يقال هو خِلْوٌ من كذا، إذا كان عِرْواً منه. وخَلَتِ الدار وغيرُها تخلُو. والخَلِيّ: الخالي من الغَمّ. وامرأةٌ خَلِيَّة: كنايةٌ عن الطَّلاق،
(باب الخاء واللام وما يثلثهما) (خلم) الخاء واللام والميم أصلٌ واحد يدل على الإلْفِ والمُلازَمة. فالخِلْم: كِناس الظّبى، ثمَّ اشتقَّ منه الخِلْم، وهو الخِدْن. والأصل واحد. (خلو) الخاء واللام والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على تعرِّي الشَّيء من الشيء. يقال هو خِلْوٌ من كذا، إذا كان عِرْواً منه. وخَلَتِ الدار وغيرُها تخلُو. والخَلِيّ: الخالي من الغَمّ. وامرأةٌ خَلِيَّة: كنايةٌ عن الطَّلاق، لأنّها إذا طُلّقت فقد خَلَتْ عن بعلها. ويقال خلا لِيَ الشّيءُ وأخلى. قال: أعاذلَََُ هل يأتِي القَبَائلَ حظُّها *** مِن الموتِ أم أخْلَى لنا الموتُ وَحْدَنا([1]) والخَلِيّة: الناقة تُعطَف على غير ولدِها، لأنّها كأنّها خَلَتْ من ولدها الأول. والقرون الخالية: الموَاضِي. والمكان الخَلاء: الذي لا شيءَ به. ويقال ما في الدار أحدٌ خلا زَيْدٍ وزيداً، أي دَع ذِكرَ زيدٍ، اخْلُ من ذكر زيد. ويقال: افعَلْ ذاكَ وخَلاَك ذَمٌّ، أي عَدَاك وخلَوْت منه وخلا منك. ومما شذَّ عن الباب الخَلِيَّة: السفينة، وبيت النَّحل. والخَلا: الحشيش. وربَّما عبَّرُوا عن الشيء الذي يخلُو من حافِظِه بالخَلاة، فيقولون: هو خَلاَةٌ لكذا([2])، أي هو مِمَّن يُطْمَع فيه ولا حافِظَ له. وهو من الباب الأوّل. وقال قوم: الخَلْيُ القَطْع، والسيف يَخْتَلِي، أي يقتَطع. فكأنَّ الخلا سُمِّي بذلك لأنّه يُخْتَلى، أي يُقْطَع. ومن الشاذّ عن الباب: خلا به، إذا سَخِر به. (خلب) الخاء واللام والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها إمالة الشيء إلى نفسك، والآخر شيءٌ يشمل شيئاً، والثالث فسادٌ في الشيء. فالأوّل: مِخْلب الطائر؛ لأنه يَخْتلِب به الشيءَ إلى نَفْسه. والمِخْلب: المِنْجل لا أسنانَ لـه. ومن الباب الخِلاَبَة: الخِداع، يقال خَلَبَه بمنطقِه. ثمَّ يحمل على هذا ويُشتقُّ منه البَرْق الخُلَّب: الذي لا ماءَ معه، وكأنّه يَخْدَع، كما يقال للسَّراب خادعٌ. وأما الثاني: فالخُلْبُ اللِّيف، لأنه يشمل الشّجرة. والخِلْب، بكسر الخاءِ: حِجاب القَلْب، ومنه قيل للرجل: "هو خِلْبُ نِساءٍ"، أي يحبُّه النساء. والثالث: الخُلْب، وهو الطِّين والحمْأَة، وذلك ترابٌ يفسده. ثم يشتقّ منه امرأةٌ خَلْبَنٌ، وهي *الحَمْقَاء. وليست من الخِلابة. ويقال للمهزولة خَلْبَنٌ أيضاً. فأمَّا الثوب المخلَّب فيقولون: إنّه الكثيرُ الألوان، وليس كذلك، إنَّما المُخَلَّبُ الذي نُقِش نقوشاً على صورِ مَخَالِيبَ، كما يقال مُرَجَّلٌ للذي عليه صُوَرُ الرِّجال([3]). (خلج) الخاء واللام والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على لَيٍّ وفَتْلٍ وقِلّةِ استقامة. فمن ذلك الخليجُ، وهو ماء يَمِيل مَيْلَةً عن مُعْظَم الماءِ فيستقرُّ. وخليجا النَّهر أو البحر: جناحاه([4]). وفلان يتخلَّج في مِشيته، إذا كان يتمايَلُ. ومن ذلك قولهم: خَلَجنِي عن الأمر، أي شَغَلني، لأنَّه إذا شغله عنه فقد مال به عنه. والمخلوجة: الطَّعنة التي ليست بمستوِية، في قول امرئ القيس: نَطْعُنُهُم سُلْكَى ومخلوجةً *** كَرَّكَ لأْمَيْنِ على نابِل([5]) فالسُّلْكَى: المستوية. والمخلوجة: المنحرفة المائلة. ومنه قولهم: خَلَجْتُ الشّيءَ من يده، أي نزعتُه. وخالَجْت فُلاناً: نازعتُه. وفي الحديثِ في قراءة القرآن: "لَعَلَّ بَعضَكُم خالجنِيها([6])". والخليج: الرَّسَن، سُمِّي بذلك لأنّه يُلوَى لَيّاً ويُفْتَل فَتْلاً. قال: وباتَ يُغَنِّي في الخليجِ كأنَّه *** كُمَيْتٌ مُدَمَّىً ناصعُ اللَّونِ أَقْرَحُ([7]) ويقال خلجَتْه الخوالجُ، كما يقال عَدَتْه العَوادِي. وأما قولُ الحطيئة: * بمخلُوجةٍ فيها عن العَجْزِ مَصْرَِفُ([8]) * فإنّه يصِفُ الرَّأي، وشبَّهَه بالحبل المحكَم المفتول. فهذا إذاً تشبيهٌ. ويجوز أن يكون لمَّا قيل: فيها عن العَجز مصرفٌ، جعلَها مخلوجة، لأنّه قد عُدِل بها عن العَجز. فأمّا قولهم: خُلِجَتِ النَّاقةُ، وذلك إذا فطَمتْ ولدها فقَلَّ لبنُها، فهو من الباب، لأنّه عُدِلَ بها عن ولدها وعدَل ولَدُها عنها. ويقال سحابٌ مخلوجٌ: متفرِّق. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، لأنّ قِطعةً منه تميل عن الأُخرى. والخَلَجُ: فسادٌ وداءٌ([9]). وهو من الباب. (خلد) الخاء واللام والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الثبات والملازمَة، فيقال: خَلَدَ: أقام، وأخلَدَ أيضاً. ومنه جَنَّةُ الخُلْدِ. قال ابن أحمر: خَلَدَ الحبيبُ وبادَ حاضِرُهُ *** إلاَّ مَنازِلَ كلُّها قَفْرُ ويقولون رجلٌ مُخْلَدٌ ومُخْلِد([10])، إذا أبطأ عنه المشِيب. وهو من الباب، لأنَّ الشَّباب قد لازمَه ولازَمَ هو الشباب. ويقال أخْلَدَ إلى الأرض إذا لَصِق بها. قال الله تعالى: ﴿وَلَكِنَّهُ أخْلَدَ إلَى الأَرْضِ﴾ [الأعراف 176]. فأما قوله تعالى: ﴿وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلّدُونَ﴾ [الإنسان 19]، [فهو] من الخُلْد، وهو البقاء، أي لا يموتون. وقال آخرون: من الخِلَد، والخِلَدُ: جمع خِلَدة وهي القُرْط. فقوله: ﴿مُخَلّدُونَ﴾ أي مقرَّطون مشنَّفون. قال: ومخَلّدَاتٌٍ باللُّجَينِ كأنَّما *** أعجازُهُنَّ أَقاوِزُ الكُثْبَان([11]) وهذا قياسٌ صحيح، لأنّ الخِلَدةَ ملازمةٌ للأُذُن. والخَلَد: البال، وسمِّي بذلك لأنّه مستقرٌّ [في] القلب ثابتٌ. (خلس) الخاء واللام والسين أصلٌ واحد، وهو الاختطاف والالتماع. يقال اختلَسْتُ الشَّيءَ. وفي الحديث: "لا قَطْعَ في الخُلْسَة". وقولهم: أَخْلَسَ رأسُه، إذا خالَطَ سوادَه البياضُ، كأنَّ السوادَ اخْتُلِس منه فصارَ لُمَعاً. وكذلك أخْلَسَ النّبتُ، إذا اختلط يابسُه برطْبِه. (خلص) الخاء واللام والصاد أصل واحد مطَّرِد، وهو تنقيةُ الشَّيء وتهذيبُه. يقولون: خلَّصتُه من كذا وخَلَصَ هو. وخُلاصة السَّمْنِ: ما أُلقِيَ فيه من تَمْرٍ أو سَويق ليخلُصَ به. (خلط) الخاء واللام والطاء أصلٌ واحد مخالفٌ للباب الذي قَبلَه، بل هو مُضَادٌّ لـه. تقول: خلَطْت الشَّيءَ بغيره فاختلط. ورجل مِخْلَطٌ، أي حَسَن المداخَلة للأمورِ. وخِلافُه المِزْيل. قال أوس: وإن قالَ لي ماذا تَرَى يستشيرُني *** يَجدُني ابنُ عَمِّي مِخْلَطَ الأمر مِزْيَلاَ([12]) والخليط: المجاوِر. ويقال: الخِلْط السّهمُ ينبُتُ عودُه على عِوَجٍ، فلا يزالُ يتعوّجُ وإن قُوِّم. وهذا من الباب؛ لأنّه ليس يُخَالَط في الاستقامة. ويقال استَخْلَط *البعيرُ، وذلك أن يَعْيا بالقَعْو على النّاقة([13]) ولا يَهتدِي لذلك، فيُخْلَطَ له ويُلْطَف له. (خلع) الخاء واللام والعين أصلٌ واحد مطرّد، وهو مُزايَلة الشَّيء الذي كان يُشتَمَل به أو عليه. تقول: خلعتُ الثّوبَ أخْلَعُهُ خَلْعاً، وخُلِع الوالي يُخْلَعُ خَلْعاً. وهذا لا يكادُ يقال إلاّ في الدُّون يُنْزِل مَن هو أعلى منه، وإلاّ فليس يُقال خَلَع الأميرُ واليَه على بلدِ كذا. ألاَ ترى أنّه إنما يقال عزَله. ويقال طلَّقَ الرَّجُل امرأته. فإن كان ذلك من قبَل المرأة يقال خالعَتْه وقد اختَلَعَتْ([14])؛ لأنّها تَفتدِي نفسَها منه بشيءٍ تبذلُه لـه. وفي الحديث: "المختلِعات هنَّ المنافقات" يعني([15]) اللواتي يخالِعْن أزواجهنَّ من غير أنْ يضارَّهُنّ الأزواج. والخالِع: البُسر النَّضِيج([16])، لأنَّه يَخْلَع قِشرَهُ من رُطوبته. كما يقال فَسَقَتِ الرُّطَبَة، إذا خرجَتْ مِن قشرها. ومن الباب خَلَعَ السُّنْبُلُ، إذا صار له سَفاً، كأنَّه خلعَه فأخرجَه. والخليع: الذي خَلَعه أهلُه، فإِن جَنَى لم يُطْلَبُوا بجِنايته، وإنْ جُنِيَ عليه لم يَطْلُبوا به. وهو قوله: ووادٍ كجوف العَيْرِ قفرٍ قطعتُه *** به الذّئبُ يعوِي كالخليع المُعيَّلِ([17]) والخليع: الذِّئبُ، وقد خُلِع أيّ خَلْعٍ! ويقال الخليع الصائد. ويقال: فلانٌ يتخلَّعُ في مِشيتِه، أي يهتزُّ، كأنَّ أعضاءَه تريد أن تتخلَّع([18]). والخالع: داءٌ يُصِيب البعير. يقال به خالعٌ، وهو الذي إذا بَرَك لم يقدِرْ على أن يثُور. وذلك أنَّه كأنَّه تخلَّعت أعضاؤُه حتَّى سقطت بالأرض. والخَوْلَع. فَزَعٌ يعترِي الفُؤادَ كالمسِّ؛ وهو قياسُ الباب، كأنَّ الفؤادَ قد خُلِع. ويقال قد تخالَعَ القومُ، إذا نَقَضُوا ما كان بَينهم من حِلْف. (خلف) الخاء واللام والفاء أصولٌ ثلاثة: أحدُها أن يجيءَ شيءٌ بعدَ شيءٍ يقومُ مقامَه، والثاني خِلاف قُدَّام، والثالث التغيُّر. فالأوّل الخَلَف. والخَلَف: ما جاء بعدُ. ويقولون: هو خَلَفُ صِدْقٍ من أبيه. وخَلَف سَوْءٍ من أبيه. فإذا لم يذكُروا صِدقاً ولا سَوْءاً قالوا للجيِّد خَلَف وللرديِّ خَلْف. قال الله تعالى: ﴿فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ﴾ [الأعراف 169، مريم 59]. والخِلِّيفَى: الخِلافة، وإنَّما سُميِّت خلافةً لأنَّ الثَّاني يَجيءُ بَعد الأوّلِ قائماً مقامَه. وتقول: قعدتُ خِلافَ فُلانٍ، أي بَعْده. والخوالفُ في قوله تعالى: ﴿رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الخَوَالِفِ﴾ [التوبة 87، 93] هنَّ النِّساء، لأنَّ الرِّجال يغِيبُون في حُروبهم ومغاوراتِهِمْ وتجاراتِهم وهنّ يخلُفْنهم في البيوت والمنازل. ولذلك يقال: الحيُّ خُلُوفٌ، إذا كان الرِّجال غُيَّباً والنِّساء مُقيماتٍ. ويقولون في الدعاء: "خَلَف اللهُ عليك" أي كانَ الله تعالى الخليفة عليك لمن فَقَدْتَ مِن أبٍ أو حميم. و"أَخْلَف الله لك" أي عوَّضك من الشيء الذاهب ما يكُونُ يقومُ بَعده ويخلُفه. والخِلْفة: نبتٌ ينبت بعد الهشيم. وخِلْفَةُ الشجرِ: ثمرٌ يخرُج بَعد الثَّمر. قال: ولها بِالماطِرُونَ إذا *** أكَلَ النّملُ الذي جَمَعَا([19])خِلْفَةٌ حتَّى إذا ارتَبَعَتْ *** سَكَنَتْ من جِلَّق بِيَعَا([20]) وقال زهيرٌ فيما يصحّح([21]) جميعَ ما ذكرناه: بها العِينُ والآرامُ يَمشِينَ خِلْفَةً *** وأطلاؤُها يَنْهَضْنَ من كلِّ مَجْثَم([22])يقول: إذا مرَّتْ هذه خَلفَتْها هذه. ومن الباب الخَلْف([23])، وهو الاستِقاء، لأنَّ المستقِيَينِ يتخالفانِ، هذا بَعْدَ ذا، وذاك بعد([24]) هذا. قال في الخَلْف: لِزُغْبٍ كأولاد القَطا راثَ خَلْفُها *** على عاجِزَاتِ النَّهضِ حُمْرٍ حواصلُه([25]) يقال: أخْلَفَ، إذا استَقَى. والأصل الآخر خَلْفٌ([26])، وهو غير قَدّام. يقال: هذا خلفي، وهذا قدّامي. وهذا مشهورٌ. وقال لبيد: فَغَدَتْ كِلاَ الفَرْجَينِ تَحْسَِبُ أنّه *** مَولَى المخافةِ خَلْفُها وأَمامُهاومن الباب الخِلْف، الواحد من أخلاف الضَّرع. وسمِّي بذلك لأنّه يكون خَلْفَ ما بعده. وأمّا الثالث *فقولهم خَلَف فُوه، إذا تغيَّرَ، وأخْلَفَ. وهو قولُه صلى الله عليه وآله وسلم: "لَخُلُوفُ فم الصائم أطيَبُ عند الله من ريح المِسْك". ومنه قول ابن أحمر: بانَ الشَّبابُ وأخْلفَ العُمْرُ *** وتنكَّرَ الإخوانُ والدَّهرُ ومنه الخِلاف في الوَعْد. وخَلَفَ الرَّجُلُ عن خُلق أبيه: تغيَّر. ويقال الخليف: الثَّوب يَبلَى وسطُه فيُخرَج البالي منه ثم يُلْفَق، فيقال خَلَفْتُ الثَّوبَ أخْلُفُه. وهذا قياسٌ في هذا وفي البابِ الأوّل. ويقال وعَدَني فأخلفْتُه، أي وجدته قد أخلفَني. قال الأعشى: أَثْوَى وقَصَّرَ لَيْلَهُ ليُزَوّدا *** فَمَضَى وأخلَفَ من قُتَيْلَةَ موعِدا([27]) فأمّا قولُه: * دَلْوايَ خِلْفانِ وساقياهما([28]) * فمن أنَّ هذِي تخلُف هَذِي. وأمّا قولهم: اختلفَ النَّاسُ في كذا، والناس خلْفَةٌ أي مختلِفون، فمن الباب الأوّل؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهم يُنَحِّي قولَ صاحبه، ويُقيم نفسَه مُقام الذي نَحّاه. وأمّا قولهم للناقة الحامل خَلِفَةٌ فيجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل، ويجوز أن يُلْطَف له فيقالَ إنّها تأتي بولدٍ، والولدُ خَلَفٌ. وهو بعيد. وجمع الخَلِفة المخَاض، وهُنَّ الحوامل. ومن الشاذِّ عن الأصول الثلاثة: الخَلِيفُ، وهو الطّريقُ بين الجبلَين. فأمّا الخالفة من عَُمَُد البيت، فلعلَّه أن يكون في مؤخّر البيت، فهو من باب الخَلْف والقُدّام. ولذلك يقولون: فلانٌ خالِفَةُ أهلِ بيته، إذا كان غير مقدَّمٍ فيهم. ومن باب التغيُّر والفسادِ البَعيرُ الأخلَفُ، وهو الذي يمشِي في شِقٍّ، من داءٍ يعتريه. (خلق) الخاء واللام والقاف أصلان: أحدهما تقدير الشيء، والآخر مَلاسَة الشيء. فأمّا الأوّل فقولهم: خَلَقْت الأديم للسِّقاء، إذا قَدَّرْتَه. قال: لم يَحْشِمِ الخالقاتِ فَرْيَتُها *** ولم يَغِضْ من نِطافِها السَّرَبُ([29]) وقال زهير: ولأَنْت تَفْرِي ما خلَقْت وبَعـ *** ـضُ القَوم يخلُق ثمَّ لا يَفْرِي ومن ذلك الخُلُق، وهي السجيَّة، لأنّ صاحبَه قد قُدِّر عليه. وفلانٌ خَليق بكذا، وأَخْلِقْ به، أي ما أخْلَقَهُ، أي هو ممَّن يقدَّر فيه ذلك. والخَلاقُ: النَّصيب؛ لأنّه قد قُدِّرَ لكلِّ أحدٍ نصيبُه. ومن الباب رجلٌ مُخْتَلَقٌ: تامُّ الخَلْق. والخَلْق: خَلْق الكذِب، وهو اختلاقُه واختراعُه وتقديرُه في النَّفس. قال الله تعالى: ﴿وتَخْلُقُونَ إفْكاً﴾ [العنكبوت 17]. وأمّا الأصل الثاني فصخرة خَلْقَاء، أي مَلْساء. وقال: قد يَتْرُكُ الدَّهرُ في خَلْقَاءَ راسِيَةٍ *** وَهْياً ويُنزِل منها الأعْصَمَ الصَّدعا([30])ويقال اخلَوْلَقَ السَّحابُ: استَوَى. ورسمٌ مخْلَولِقٌ، إذا استوى بالأرض. والمُخلَّق: السّهم المُصْلَح. ومن هذا الباب أخْلَقَ الشَّيءُ وخَلُِق، إذا بَلِيَ. وأخلقْتُهُ أنا: أبليتُه. وذلك أنَّه إذا أخْلَقَ امْلاسَّ وذهب زِئْبِرُه. ويقال المُخْتَلَق من كلِّ شيء: ما اعتدَلَ. قال رُؤبة: * في غِيل قَصْبَاءَ وخِيسٍ مُخْتَلَقْ([31]) * والخَلُوق معروفٌ، وهو الخِلاَق أيضاً. وذلك أنّ الشيء إذا خُلِّق مَلُسَ. ويقال ثوبٌ خَلَقٌ ومِلحَفَةٌ خَلَق، يستوي فيه المذكَّر والمؤنث. وإنما قيل للسَّهم المُصلَح مُخَلَّقٌ لأنّه يصير أملس. وأمّا الخُلَيْقاءُ في الفَرَس كالعِرنين من الإنسان. -------------------------------------------------ـ ([1]) لمعن بن أوس المزني، كما في اللسان (خلا). ([2]) لم يرد هذا التعبير في المعاجم المتداولة صريحاً. وأصل الخلاة الطائفة من الخلا. وفي اللسان: "وقول الأعشى: وحولي بكر وأشياعها *** ولست خلاة لمن أوعدن أي لست بمنزلة الخلاة يأخذها الآخذ كيف يشاء، بل أنا في عز ومنعة". ([3]) ويقال أيضاً "ممرجل" للذي عليه صور المراجل. و"مرحل" بالحاء المهملة، للذي عليه صور الرحال. ([4]) في المجمل: "وجناحا النهر: خليجاه". ([5]) من قصيدة في ديوانه 148-150. ([6]) في الحديث "أن النبي صلى الله عليه وسلم صلى بأصحابه صلاة جهر فيها بالقراءة، وقرأ قارئ خلفه فجهر، فلما سلم قال: لقد ظننت أن بعضكم خالجنيها"، أي نازعني القراءة. اللسان. ([7]) لتميم بن مقبل كما في اللسان (خلج). وأنشده في المجمل. ([8]) صدره كما في الديوان 110 واللسان (خلج): * وكنت إذا دارت رحى الأمر رعته * ([9]) الخلج: فساد في ناحية البيت. والخلج أيضاً أن يشتكي الرجل لحمه وعظامه من عمل يعمله أو طول مشي وتعب. اللسان. ([10]) لم تذكر المعاجم الضبط الأول. وتعليله فيما بعد دليل على صحتها عنده. ([11]) البيت في اللسان (خلد، قوز). وقد ضبط "مخلدات" في الأصل بكسرتين وضمتين. ([12]) في ديوان أوس 20: "يجدني ابن عم"، والرواية هنا مستقيمة. وقبله: ألا أعتب ابن العم إن كان ظالما *** وأغفر عنه الجهل إن كان أجهلا([13]) في الأصل: "بالقفو على الناقة" صوابه بالعين، وهو أن يرسل نفسه عليها. ([14]) في الأصل: "اختلعها". والذي في المعاجم المتداولة "خلعها" و"اختلعت هي". ([15]) في الأصل: "فمن"، وأثبت ما في اللسان. ([16]) في الأصل: "النصح". ([17]) لامرئ القيس في معلقته. ([18]) في الأصل: "كأنه أعضاءه يريد أن يتخلع". ([19]) البيت لأبي دهبل الجمحي، كما في الحيوان (4: 10) والخزانة (3: 279). وبعضهم ينسبه إلى الأحوص، كما في الكامل 218. وفي حواشيه "أبو الحسن: الصحيح أنه ليزيد يصف جارية". وهذه النسبة الأخيرة هي التي ذكرها ياقوت في رسم "الماطرون". ([20]) في جميع المصادر المتقدمة: "خرفة" بالراء، وهو اسم لكل ما يجتنى. ولم يرد البيت في اللسان (خلف، خرف، ربع، جلق). ورواية "خلفة" وردت في المخصص (11: 9). ([21]) في الأصل: "يصح". ([22]) البيت من معلقته المشهورة. ([23]) الخلف، بالفتح، ومثله "الخلفة" بالكسر. ([24]) في الأصل :" بعدها" ([25]) للحطيئة في ديوانه 39 واللسان (خلف 435). راث: أبطأ. وفي الأصل: "القطارات" تحريف. وفي الديوان: "راث خلقها" بالقاف، وفسره السكري بقوله: "أي أبطأ شبابها" ثم نبه على رواية الفاء، ونسبها إلى أبي عمرو. ([26]) في اللسان: "وهي تكون اسماً وظرفاً. فإذا كانت اسماً جرت بوجوه الإعراب، وإذا كانت ظرفاً لم تزل نصباً على حالها". ([27]) ديوان الأعشى 150 واللسان (ثوى، خلف)، وقد سبق في ثوي (1: 393). ([28]) البيت في نوادر أبي زيد 95. ([29]) البيت للكميت كما في المجمل، وليس في قصيدته التي على هذا الوزن من الهاشميات. ([30]) للأعشى في ديوانه 73 واللسان (خلق). ([31]) ديوان رؤبة 106. وأنشده في المخصص (11: 56). ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR7.730 harf- خلف: ضد القدام، قال تعالى: ﴿يعلم ما بين أيديهم وما خلفهم﴾ [البقرة/255]، وقال تعالى: ﴿له معقبات من بين يديه ومن خلفه﴾ [الرعد/11]، وقال تعالى: ﴿فاليوم ننجيك ببدنك لتكون لمن خلفك آية﴾ [يونس/92]، وخلف ضد تقدم وسلف، والمتأخر لقصور منزلته يقال له: خلف، ولهذا قيل: الخلف الرديء، والمتأخر لا لقصور منزلته يقال له: خلف، قال تعالى: ﴿فخلف من بعدهم خلف﴾ [الأعراف/169]، وقيل: سكت ألفا ونطق خلفا (هذا مثل يضرب
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.841 harfخ ل ف
خلفه: جاء بعده خلافة وخلفه على أهله فأحسن الخلافة.
ومات عنها زوجها فخلف عليها فلـان إذا تزوجهـا بعـده.
وخلفـه بخيـر أو شـرّ: ذكـره بـه من غير حضرته.
وخلفه: أخذه من خلفه.
وخلـف لـه بالسيـف: جـاءه مـن خلفـه فضـرب عنقـه بـه.
وهـو خلـف صـدق من أبيه وخلف سوء.
وأخلـف اللـه عليك: عوضك مما ذهب منك خلفاً.
وخلف الله عليك: كان خليفة من كافلك.
وفلان مخلف متلف ومخلاف
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok39.207 harfالليث: الخَلْفُ ضدّ قُدّام. قال ابن سيده: خَلْفٌ نَقِيضُ قُدَّام مؤنثة وهي تكون اسماً وظَرفاً، فإذا كانت اسماً جَرت بوجوه الإعراب، وإذا كانت ظرفاً لم تزل نصباً على حالها. وقوله تعالى: يعلم ما بينَ أَيديهم وما خَلْفَهم؛ قال الزجاج: خلفهم ما قد وقع من أَعمالهم وما بين أَيديهم من أَمرِ القيامة وجميع ما يكون. وقوله تعالى: وإذا قيل لهم اتَّقُوا ما بين أَيديكم وما خَلْفكم؛ ما بين أَيديكم ما أَسْلَفْتُم
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR2.195 harf* خ ل ف * * خَلْفٌ * ضد قدام والخلف أيضا القرن بعد القرن يقال هؤلاء خلف سوء لناس لاحقين بناس أكثر منهم والخلف أيضا الرديء من القول يقال سكت ألفا ونطق خلفا أي سكت عن ألف كلمة ثم تكلم بخطإ والخلف أيضا الاستقاء والخلف أيضا ساكن اللام ومفتوحها ما جاء من بعد يقال هو خلف سوء من أبيه وخلف صدق من أبيه بالتحريك إذا قام مقامه قال الأخفش هما سواء منهم من يحرك ومنهم من يسكن فيهما جميعا إذا أضاف ومنهم من يقول
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR46.014 harfخلف، كما في المحكم، والصحاح، والعباب، أو الخلف باللام، كما هو نص الليث: نقيض قدام، مؤنثة، تكون اسما وظرفا. الخلف: القرن بعد القرن، ومنه قولهم: هؤلاء خلف سوء. لناس لاحقين بناس أكثر منهم، قاله الجوهري، وأنشد للبيد رضي الله عنه:
ذهب الذين يعاش في أكنافهـم وبقيت في خلف كجلد الأجرب وقال اللحياني: بقينا في خلف سوء: أي بقية سوء، وبذلك فسر قوله تعالى: فخلف من بعدهم خلف
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR70.627 harfخَلَفَ
1 خَلَفَ خلف , aor. خَلُفَ , inf. n. خَلْفٌ, He came after, followed, succeeded, or remained after, another, or another that had perished or died. (TA.) Hence, in the Kur [vii. 168 and xix. 60], فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ (TA) And there hath succeeded them, or come after them, [a posterity, or] an evil posterity. (Bd in xix. 60.) And خَلَفَهُ He came after him, (S, A in art. دبر, Mgh,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.688 harfخَلَفَ
خَلَفَ U ( n. ac. خَلْف 1 , خِلْفَة 2t , خِلَاْفَة 23t ),
a. Succeeded to, replaced, followed, came after.
b. [ 'An ], Remained behind.
c. [ La or 'Ala ], Replaced, restored to.
d. ( n. ac. خَلَاْفَة 22t , خُلُوْف 27 ), Was stupid, wanting in sense ( young man ).
e. ( n. ac. خُلُوْف 27 , خُلُوْفَة 27t ), Was bad ( food ).
خَلَّفَ
خَلَّفَ II ,
a. Left behind.
b. Made,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok112.105 harfخلف
خَلَفَ - يَخْلُفُ - خَلْف - خَلائِف - خِلْفَة - خِلاف - من خِلاف - خَالِف - خَالِفِيْن - خَالِفَة - خَوالِف - خَليْفَة - خُلَفَاء - خَلْفُه - مَن خَلْفُهُ - مَن خَلْفُهُم - ما خَلْفُه ُ - ما خَلْفُهُم - ما بَيْنَ أَيْدِيْهِم وما خَلْفُهُم - مِن خَلْفِهِ
خَلَفَ - يَخْلُفُ + كائن أو شيء أو أمر+ كائناً أو شيئاً أو أمراً: نزل وحلَّ في مكانه
Sîgalar(64)
- يَخْتَلِفُونَUyuşmazlar(يَفْتَغِلُونَ)×10
- اخْتَلَفُواUyuşmadılar(افْتَعَلُوا)×9
- خَلْفَهُمْOnların arkası(فَعْلَهُمْ)×7
- تَخْتَلِفُونَUyuşmuyorsunuz(تَفْتَعِلُونَ)×6
- خَلْفِهِمْOnların arkası(فَعْلِهِمْ)×5
- خَلَائِفَHalifeler(فَعَائِلَ)×4
- خَلْفِهِOnun arkası(فَعْلِهِ)×4
- خِلَافٍÇaprazlama(فِعَالٍ)×4
- مُخْتَلِفًاUyuşmayan(مُفْتَعِلًا)×4
- يُخْلِفُCayar(يُفْعِلُ)×4
Mücavir kökler186 mücavir (436 toplam)
- بين
45 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- يدي
21 ortak ayet · El ve kol demektir
- لون
6 ortak ayet · Her çeşit renk demektir
- وعد
16 ortak ayet · “Va’id” yağmur bulutu demektir
- جعل
22 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- صلب
5 ortak ayet · صلب Omuga kemiği, aynı zamanda katı demektir
- بعد
18 ortak ayet · Baid uzak demektir
- أرض
24 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- قوم
28 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
- أله
58 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- قضي
7 ortak ayet · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
- حكم
12 ortak ayet · Gem demektir
Geçtiği ayetler(116)
… فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ
UyuşmazlarYahudiler: Hristiyanlar hiç bir şeye sahip değildir, dedi. Hristiyanlar da yahudiler hiç bir şeye sahip değildir, dedi. Halbuki hepsi de kitabı okuyorlar. Bilmeyen kimseler de onların dedikleri gibi dedi. İhtilafa düşer oldukları şeyde kıyamet günü Allah aralarında hükmünü verecektir.
وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ
Uyuşmazlarİnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değildir. Sonradan ayrılığa düştüler. Eğer Rabbından daha önce bir söz geçmemiş olsaydı; ayrılığa düştükleri şeyler hakkında hüküm çoktan verilmiş olurdu.
… رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ
UyuşmazlarBiz, İsrailoğullarını güzel bir yere yerleştirmiştik. Onlara tertemiz şeylerden rızıklar verdik. Kendilerine ilim gelinceye kadar hiç ihtilafa düşmediler. Şüphesiz Rabbın, kıyamet günü aralarındaki ihtilaflar hakkında hükmünü verecektir.
لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ
UyuşmazlarÜzerinde ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklasın ve küfredenler gerçekten yalancı olduklarını bilsinler diye, diriltecektir.
إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ
UyuşmazlarCumartesi; ancak o gün üzerinde ihtilafa düşenlere farz kılındı. Şüphesiz Rabbın; onların ihtilaf edegeldikleri şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hükmünü verecektir.
إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ
UyuşmazlarGerçekten bu Kur’an; İsrailoğullarına ayrılığa düştükleri şeyin çoğunu açıklamaktadır.
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ
UyuşmazlarAyrılığa düştükleri şeylerde; Rabbın, muhakkak ki kıyamet günü aralarında hükmedecektir.
… إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فِي مَا هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ كَاذِبٌ كَفَّارٌ
Uyuşmazlarİyi bil ki; halis din, Allah’ındır. O’ndan başka veliler edinenler; onlara, sırf bizi Allah’a yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz, derler. Doğrusu Allah, ihtilafa düştükleri şeylerde, aralarında hüküm verecektir. Muhakkak ki Allah; yalancı ve kafir olan kimseyi hidayete eriştirmez.
قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ
UyuşmazlarDe ki: Ey gökleri ve yeri yaratan, görülmeyeni ve görüleni bilen Allah’ım; ayrılığa düştükleri şeyler hakkında kulların arasında Sen hükmedersin.
… يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ
UyuşmazlarVe onlara emirden burhanlar verdik. Ama onlar, kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki çekememezlikten dolayı ayrılığa düştüler. Elbette Rabbın; ayrılığa düştükleri şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hüküm verecektir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خلف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عقب, بدل, ورث |
| Zıt Kök | قدم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin arkasında yer alma, sonraya kalma, gidenin yerine geçerek boşluğu doldurma ve düz çizgiden saparak zıtlaşma |
| Çekirdek Özet 2 | Öncekinin ardından gelip onun konumunu devralma, zaman ve mekan ardışıklığı içinde sorumluluk yüklenme veya haktan ayrılarak ihtilafa düşme |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık düzeninde devir teslim, yeryüzünde vekâlet ve imtihan nizamı, hakikatin tekliğine karşı beşerî fırkalaşma ve çeşitlilik |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca siyasi iktidar veya salt uyuşmazlık manasına hapsedilerek ontolojik ardışıklık, ahlaki emanet ve fıtri çeşitlilik boyutlarının göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خل | Araya girme, boşluk, delik açma, ayrışma ve içine süzülme; nitekim خلل aralık ve gedik açmayı, خلو boş kalmayı ve tenhalaşmayı, خلط unsurların birbiri arasına karışmasını, خلع bir şeyi yerinden söküp aralamayı, خلص arınarak diğer unsurlardan ayrılmayı ifade eder | ف | Çekirdeğin taşıdığı aralık, ayrışma ve araya girme hareketi, ağız ve kenar bildiren harfin eklenmesiyle bir şeyin arka kenarına geçme, gidenin bıraktığı boşluğa yerleşme ve ana gövdeden farklı bir hatta yönelme biçiminde somutlaşmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesinden türetme; sürtünmeli ve pürüzlü ayrışma | Bir sınırın veya korunağın arkasına geçme, ana hattın öte yakasında kalma |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, sevk etme, bağlama | Arkada kalanı veya sonradan geleni belirli bir istikamete sevk etme, süreci yürütme |
| ف | Ağız; açıklık, kenar, uç sınır | Kenardan ayrılma, son sınırda durma veya sözle ortaya çıkan tutum |
| خلف | Kenar ve sınırın arkasına geçip gidenin yerini devralarak süreci yönlendirme | Öncekinin bıraktığı sınırdan sonra gelip onun boşluğunu doldurma, arkada durma veya ana gövdeden ayrılarak kenara sapma hareketini kurar |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismin arka veya sırt kısmı, kesici aletin veya baltanın arka yüzü, devenin arka memesi ve kaburganın arkada kalan en kısa kemiği |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında devenin kaburga kemiklerinin arkaya doğru bükülüşünü ve dizilişini tasvir ederken kökü kullanmıştır: وطي محالٍ كالحني خُلُوفُه / وأجرنةٌ لزت بدأي منضدِ |
| Erken Arapça kullanım | En-Nâbiğa ez-Zübyânî erken dönem şiirinde çadırın veya yapının arkada kalan kısımlarını anlatırken kökü mekan ardışıklığı anlamında işlemiştir: حتى إذا عَزَلَ التَّوائمَ مُقْصِراً / ذاتَ العِشاء، وأَخْلَفَ الأَرْكاحا |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Tarafe b. el-Abd.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde خلف kökü temel olarak geçme, arkadan gelme, değişme, yenilenme ve yerine geçme semantik matrisine dayanır. İbranicede yer alan h-l-p (חלף) kökü bir durumdan diğerine geçmek, sıyrılmak, yenilenmek ve filizlenmek anlamlarını taşır. Süryanicede h-l-p (ܚܠܦ) fiili bir şeyin yerini almak, bedel olmak, değişmek ve halef olmak manasında doğrudan kurumsal ve semantik akrabalık gösterir. Akadcada halāpu kökü bir şeyin içine kaymak, örtünmek veya arkasına geçmek nüansıyla mevcuttur. Arapçada kök, bu ortak Sami mirasındaki ardışıklık ve değişim zeminini muhafaza etmiş; hem mekan ve zaman bakımından bir şeyin arkasında yer almayı hem de gidenin makamına oturup onun boşluğunu doldurmayı kuşatan çok katmanlı bir kavram alanına dönüşmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Mekansal arka ve bedensel uzuvdan gidenin yerine geçmeye uzanan anlam genişlemesi | Baltanın arka yüzü, sırt kemiği ve arka memeden türeyerek zaman ve mekan ardışıklığına, oradan da toplumsal ve ahlaki vekâlete intikal etmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice h-l-p, Süryanice h-l-p kökleri ile ortak morfo-semantik yapı | İbranicede yenilenme ve geçiş, Süryanicede ise bedel olma ve yerine geçme anlamları Arapçadaki hilafet ve ihtilaf kavramlarıyla tam bir semantik paralellik gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri sahası dışında güvenilir fonetik denkliği olan Afro-Asyatik kök tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Gesenius Hebrew Grammar.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خلف | Anlamlı | Arkada olmak, yerine geçmek, uyuşmamak | Gidenin ardında kalıp makamını doldurma, zaman veya mekanda geride bulunma ve haktan sapma | Hedef kök; Kur'an'da 127 kez geçer |
| خفل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| لخف | Anlamlı | İnce ve geniş taş, kılıçla çalmak | Dağda veya arazide bulunan yassı, beyaz ve ince taş parçası | Kur'an'da geçmez; hedef kökle doğrudan anlam bağı yoktur |
| لفخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Erken dönem lügatlarında mühmel olarak kaydedilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| فخل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan fonetik dizilişlerdendir | Kur'an'da geçmez |
| فلخ | Anlamlı | Başı yarmak, vurup kırmak | Sert bir darbe ile kemiği veya kabuğu çatlatıp açma hareketi | Kur'an'da geçmez; sert bir temas ve ayrılma bildirir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خلف | Merkez | Ardışıklık ve yerine geçme | Öncekinin bıraktığı yeri, vazifeyi veya konumu devralıp arkasından yürüme | Hem vekaleti hem de ana çizgiden saparak zıtlaşmayı kapsar |
| عقب | Komşu | Bir şeyin hemen peşinden gelme | Zaman veya mekanda kesintisiz ardışıklık ve eylemin sonucunu karşılama | İz sürme, topuk basma ve amelin akıbeti vurgusu öne çıkar |
| بدل | Komşu | Bir şeyin yerine başkasını koyma | Aslın tamamen kaldırılarak yerine yeni bir varlığın ikame edilmesi | Özde ve nitelikte dönüşüm esastır; ardışıklıktan ziyade ikame vardır |
| ورث | Komşu | Terk edilen mala veya konuma sahip olma | Ölen veya çekilen kimseden hak veya malın intikal etmesi | Sahip olma hakkının yasal veya fıtri olarak geçişi merkezdedir |
| قدم | Zıt | Önde bulunma ve öne geçme | Zaman, mekan veya rütbe bakımından önde olma ve başlangıcı teşkil etme | Arkada kalmanın, sonradan gelmenin ve takip etmenin mutlak zıddıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خلف | Arkada olma, yerine geçme, zıtlaşma | Bir cismin arkasında kalmayı, gidenin yerini devralmayı ve istikametten sapmayı birlikte karşılar | Kesin |
| Latince | succedere, variare | Ardından gelme, yerine geçme; başkalaşma | succedere kelimesi halef olma ve devralma boyutunu karşılarken, zıtlaşma ve hulf boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | succeed, differ, replace | Yerine geçmek, farklılaşmak, çekişmek | Tek bir kök bütün anlamları karşılayamaz; idari devamlılık ve ayrışma ayrı kelimelerle ifade edilir | Güçlü |
| Almanca | nachfolgen, abweichen | Ardından gelmek, sapmak, ayrışmak | nachfolgen intikal ve halefiyeti verir; fikir ve yol ayrılığı abweichen ile karşılanır | Güçlü |
| Fransızca | succéder, différer | Halef olmak, farklılaşmak | Hukuki ve zamansal halefiyet ile ayrışma iki ayrı kökle karşılanabilmektedir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَلْفَ | Mekansal ve zamansal arka, gelecek veya geçmiş | İlahi ilmin kuşatıcılığı ve insanın arkasında bıraktığı ya da önünde bekleyen haller; Bakara 2:255, Âl-i İmrân 3:170 |
| خَلِيفَة / خَلَائِف | Yeryüzünde tasarruf yetkisi, imtihan ve devralınan vekâlet | İnsanın ve toplumların birbiri ardından gelerek yeryüzünü imar etme sorumluluğu; Bakara 2:30, En'âm 6:165 |
| اِخْتِلَاف | Fikir ayrılığı, inançta fırkalaşma ve çekişme | Hakikat tebliğ edildikten sonra heva sebebiyle ortaya çıkan dini ve akli uyuşmazlıklar; Bakara 2:213, Âl-i İmrân 3:19 |
| اِخْتِلَاف | Fıtri ve kozmolojik çeşitlilik, ardışık nizam | Gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesi, dillerin ve renklerin farklılığı; Bakara 2:164, Rûm 30:22 |
| أَخْلَفَ | Verilen sözden cayma, vaadi yerine getirmeme | Allah'ın vaadinden asla dönmeyeceği, münafıkların ise sözlerinden caydıkları bağlam; Âl-i İmrân 3:9, Tevbe 9:77 |
| خِلَاف | Çaprazlama veya karşıt yön | Cezalandırma amacıyla uzuvların sağ el ve sol ayak şeklinde zıt yönlerden kesilmesi; Mâide 5:33, A'râf 7:124 |
| خَوَالِف | Savaşa katılmayıp geride kalanlar, acizler | Seferden kaçarak kadınlar ve mazeretlilerle birlikte geride oturmayı tercih edenler; Tevbe 9:87, Tevbe 9:93 |
| خَلْف | Kötü, yozlaşmış ve selefe layık olmayan nesil | Salih ataların ardından gelip namazı zayi eden ve şehvetlerine uyan topluluklar; Meryem 19:59, A'râf 7:169 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hilafet, hulfü'l-va'd, ihtilaf fırkaları | Allah hakkında vaadden ve vaidden caymanın caiz olup olmadığı ve ümmetin fırkalara ayrılmasının teolojik kökenleri | Kök, ilahi adalet ve vaadin kesinliği ile beşerî itikadi sapmalar ekseninde daralmıştır |
| Fıkıh | Hilafet-i şer'iyye, had cezalarında kat'un min hılafin, şart muhalefeti | Devlet başkanlığı akdi, yol kesme cezasında çapraz kesim usulü ve sözleşmelerde vaadin ifası | Hukuki yetki devri, cezai yöntem ve akde bağlılık alanında terimleşmiştir |
| Tefsir | Hilafet ayetlerinin semantiği, selef-halef ilişkisi | Bakara 2:30 ayetindeki halife kavramının Hz. Adem özelinde mi yoksa insan nevinde mi geçerli olduğu tartışması | Ahlaki ve ontolojik sorumluluğun nesiller arası intikali üzerinde yoğunlaşır |
| Hadis | Hilafetin süresi, fıtrat ihtilafları, nifak alametleri | Peygamberlik çizgisini takip eden yönetim dönemi ve münafığın vaadinde durmaması (ahlefe) rivayetleri | Yönetim ahlakı, bireysel dürüstlük ve ümmet içi siyasi savrulmalar bağlamında kullanılır |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve ahlaki mükellefiyet | Emanet ve vekâlet | Yeryüzünün ıslahı ve ilahi nizamın temsili | İnsan, kendinden önceki durumun yerine geçerek sorumluluk alan ahlaki bir faildir | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve ontolojik çeşitlilik | Yasaların ardışıklığı ve epistemik çeşitlilik | Evrendeki nizamın sürekliliği ve fıtri işaretlerin kavranması | Gece-gündüz ardışıklığı ve dillerin farklılığı bilginin ve tefekkürün imkanını kurar | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve meşru otorite | Devlet başkanlığı ve kurumsal süreklilik | Yetkinin devri, kamu düzeninin sağlanması ve keyfiliğin önlenmesi | İktidar kişiye ait mülk değil, öncekilerden devralınan ve hesabı verilecek bir emanettir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin intikali ve taahhüt ahlakı | Miras ve sözleşme sadakati | İktisadi değerlerin nesiller arası devri ve borç ifası | Mülk devredilebilir bir emanettir; vaadden caymama piyasa güveninin temelidir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık zaman sistemlerinde ardışıklık ve faz farkı | Fizikte dalgaların birbiri ardından gelmesi, matematikte ardışık fonksiyonlar ve aralarındaki açısal faz farkı, kökün hem peş peşe gelme hem de açısal olarak sapma hareketini birebir modeller | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal devir teslim ve sosyolojik çatışma teorisi | Toplumsal yapıda iktidar elitlerinin ve nesillerin rotasyonu ile normatif konsensüsten saparak alt gruplara ayrışma dinamiği, hilafet ve ihtilaf diyalektiğini yansıtır | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece tarihsel bir yönetim modeli olan siyasi hilafete veya mezhepsel kavgalara indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Gece ve gündüzün ardışıklığından türlerin ve dillerin zenginliğine, insanın kozmik vekâletinden nesiller arası ahlaki devir teslime uzanan evrensel nizam |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın yeryüzündeki varoluş gayesi salt siyasi egemenlik zannedilir, kozmolojik ayetler ve fıtri farklılıklar dışlanır, ihtilaf ise meşru çeşitlilik yerine sadece yıkıcı fitne olarak algılanır |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurunu (halife), varlık düzeninin sürekliliğini (gece ile gündüzün ihtilafı) ve vahiy karşısındaki beşerî sapmaları (dinde ihtilaf) birbirine bağlayan anahtar bir omurgadır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılışını konu edinen ilk kıssalarda, kozmik delillerin sergilendiği kevni ayetlerde ve ehl-i kitabın parçalanışını anlatan teşriî ve itikadi hitaplarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzünde egemen olmayı sınırsız bir tahakküm sanma yanılgısını ve bütün farklılıkları yok edilmesi gereken birer tehdit olarak görme hatasını tashih eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir cismin arka tarafında durma, birinin arkasından gelip onun yerine geçme, izlenen ana yoldan veya çizgiden açısal olarak sapma.
- Soyut anlamZamansal ve mekansal ardışıklık, gidenin sorumluluğunu devralan ahlaki vekâlet, tek hakikat zemininden heva sebebiyle ayrışan doktrinel ihtilaf ve fıtri çeşitlilik.
- Sistematik karşılıkVarlıkta dönüşümlü süreklilik ilkesi, toplumda nesiller ve kurumlar arası intikal mekanizması, ahlakta ise verilen ahde sadakat bağı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde t anındaki mevcut durumu, konumu veya selefi temsil eder. operatörü zaman ve mekan içindeki ardışıklığı ve selefin makamına geçişi (hilafet işlevini) gösterir; bu sayede halef olarak ortaya çıkar. terimi ise ana istikametten açısal sapmayı, yani yönelimsel zıtlaşmayı, fıtri çeşitliliği veya doktrinel ihtilafı sembolize eder. Sapma parametresi sıfır olduğunda tam bir emanet devri ve sadakat, sıfırdan farklı olduğunda ise ihtilaf, hulf veya fırkalaşma gerçekleşir.