ذنب
ذ - ن - ب
KÖK- 39 geçiş
- 37 ayet
- 22 sîga
- 13 sözlük
Zenb : Kuyruk demektir. İşlenmiş bir suçu gizlemek anlamında günah demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Zenb : Kuyruk demektir. İşlenmiş bir suçu gizlemek anlamında günah demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.379 harfباب الذّال والنّون والباء معهما
ذ ن ب، ن ب ذ يستعملان فقط
ذنب:
الأذناب جمع الذَّنَب.
والذَّنْب: الإِثْمُ والمَعصِية، والجمع الذُّنُوب.
والمِذْنَبُ: مَسيل الماء بحضيض الأرض وليس بجِدِّ واسعٍ، وإنْ كان في سَفْح أو سَنَدٍ فهو التَّلْعةُ.
ويقال لمِسيل ما بين التَّلْعَتَيْنِ ذَنَبُ التَّلْعة.
والذّانِبُ: التابِع للشيء على أَثَره.
والمُستَذنِبُ الذي يتلو الذَّنَب لا يُفارق أَثَرَه، قال:
مثل الأَجير
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.228 harfالذَنَبُ: واحدُ الأذنابِ. والذُنابى: ذَنَبُ الطائر، وهي أكثر من الذَنَبِ. وذَنَبُ الفرس والبعير وذُناباهُما، وذَنَبٌ أكثَرُ من ذُنابى فيهما. وفي جناح الطائر أَرْبَعُ ذُنابى بعد الخوافي. والذُنابى: الأتباعُ. الفراء: الذُنابى شبه المخاط يقع من أنوف الإبل. والذِنابُ بكسر الذال: عَقِبُ كُلِّ شيءٍ. وذُنابة الوادي أيضاً: الموضع الذي ينتهي إليه سَيْلُهُ وكذلك ذَنَبُهُ، وذُنابتَهُ أكثرُ من ذَنَبِهِ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.065 harfذ ن ب
بذن ، ذنب ، ذبن ، نبذ : مستعملة .
بذن : قال ابن شميل في المنطق : بَأْذَنَ فلانٌ من الشر بَأْذَنَةً ، وهي المُبَأْذَنَةُ مَصدر .
ومثله قوله : أنائلاً تُريد أم مُعَتْرَسةً يريد بالمعَتْرسةِ الفِعْلَ ، مثل المُجاهدة تقوم مقام الاسم .
ذبن : أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الذُّبْنَةُ ذبول الشفتين من العَطَشِ .
قال الأزهري : النون مُبْدَلةٌ من اللام أصلها الذُّبْلَة .
ذنب : قال الليث :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR1.124 harf(باب الذال والنون وما يثلثهما)
(ذنب) الذال والنون والباء أصول ثلاثة: أحدها الجُرم، والآخر مؤخَّر الشيء، والثالث كالحظِّ والنّصيب.
فالأوّل الذّنب والجُرم. يقال أَذْنَبَ يُذْنِبُ. والاسم الذّنْب، وهو مُذْنِبٌ. والأصل الآخر الذّنَب، وهو مؤخر الدوابّ(1)، ولذلك سُمِّي الأتباعُ الذُّنَابَى. والمَذَانب: مَذانب التِّلاع، وهي مَسَايل الماء فيها. والمذنِّب من الرُّطَب: ما أرْطَبَ بَعضُه. ويقال للفرس
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR904 harf- ذنب الدابة وغيرها معروف، ويعبر به عن المتأخر والرذل، يقال: هم أذناب القوم، وعنه استعير: مذانب التلاع، لمسايل مياهها. والمذنب (المذنب من الرطب: ما أرطب من قبل ذنبه، انظر: المجمل 2/361؛ والأساس ص 146) : ما أرطب من قبل ذنبه، والذنوب: الفرس الطويل الذنب، والدلو التي لها ذنب، واستعير للنصيب، كما استعير له السجل (قال ابن بري: السجل: اسم الدلو ملأى ماء، والذنوب إنما يكون فيها مثل نصفها ماء. انتهى.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.874 harfذ ن ب
فرس طويل الذنب والذنابي وأخذت بذنابي الطائي.
وفرس ذنوب: وافر هلب الذنب.
وذنب الإبل واستذنبها: اتبعها.
قال: شل الأجير استذنب الرواحلا وذنّب الجراد تذنيباً: غرّز ليبض.
وذنب الضب: أخرج ذنبه عند الحرش.
وذنبه الحارش: قبـض علـى ذنبه.
وأذنب العبد واستغفر الله تعالى من الذنوب.
وتذنب على فلان: مثل تجنى وتجرم.
واصبب لي من ذنوبك وذنابك وهو ملء الدلو من الماء.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.524 harfالذَّنْبُ: الإِثْمُ والجُرْمُ والمعصية، والجمعُ ذُنوبٌ، وذُنُوباتٌ جمعُ الجمع، وقد أَذْنَب الرَّجُل؛ وقوله، عزّ وجلّ، في مناجاةِ موسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: ولهم علَيَّ ذَنْبٌ؛ عَنَى بالذَّنْبِ قَتْلَ الرَّجُلِ الذي وَكَزَه موسى، عليه السلام، فقضَى عليه، وكان ذلك الرجلُ من آلِ فرعونَ. والذَّنَبُ: معروف، والجمع أَذْنابٌ. وذَنَبُ الفَرَسِ: نَجْمٌ على شَكْلِ ذَنَبِ الفَرَسِ. وذَنَبُ
الذَّنْبُ: الإِثْمُ والجُرْمُ والمعصية، والجمعُ ذُنوبٌ، وذُنُوباتٌ جمعُ الجمع، وقد أَذْنَب الرَّجُل؛ وقوله، عزّ وجلّ، في مناجاةِ موسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: ولهم علَيَّ ذَنْبٌ؛ عَنَى بالذَّنْبِ قَتْلَ الرَّجُلِ الذي وَكَزَه موسى، عليه السلام، فقضَى عليه، وكان ذلك الرجلُ من آلِ فرعونَ. والذَّنَبُ: معروف، والجمع أَذْنابٌ. وذَنَبُ الفَرَسِ: نَجْمٌ على شَكْلِ ذَنَبِ الفَرَسِ. وذَنَبُ الثَّعْلَبِ: نِبْتَةٌ على شكلِ ذَنَبِ الثَّعْلَبِ. والذُّنابَـى: الذَّنَبُ؛ قال الشاعر: جَمُوم الشَّدِّ، شائلة الذُّنابَـى الصحاح: الذُّنابَـى ذنبُ الطَّائر؛ وقيل: الذُّنابَـى مَنْبِتُ الذَّنَبِ. وذُنابَـى الطَّائرِ: ذَنَبُه، وهي أَكثر من الذَّنَب. والذُّنُبَّى والذِّنِـبَّى: الذَّنَب، عن الـهَجَري؛ وأَنشد: يُبَشِّرُني، بالبَيْنِ مِنْ أُمِّ سالِمٍ، * أَحَمُّ الذُّنُبَّى، خُطَّ، بالنِّقْسِ، حاجِبُهْ ويُروى: الذِّنِـبَّى. وذَنَبُ الفَرَس والعَيْرِ، وذُناباهما، وذَنَبٌ فيهما، أَكثرُ من ذُنابَى؛ وفي جَناحِ الطَّائِرِ أَربعُ ذُنابَى بعدَ الخَوافِـي. الفرَّاءُ: يقال ذَنَبُ الفَرَسِ، وذُنابَى الطَّائِرِ، وذُنابَة الوَادي، ومِذْنَبُ النهْرِ، ومِذْنَبُ القِدْرِ؛ وجمعُ ذُنابَة الوادي ذَنائِبُ، كأَنَّ الذُّنابَة جمع ذَنَبِ الوادي وذِنابَهُ وذِنابَتَه، مثلُ جملٍ وجمالٍ وجِمَالَةٍ، ثم جِمالات جمعُ الجمع؛ ومنه قوله تعالى: جِمالاتٌ صفر. أَبو عبيدة: فَرسٌ مُذانِبٌ؛ وقد ذانَبَتْ إِذا وَقَعَ ولدُها في القُحْقُح، ودَنَا خُرُوج السِّقْيِ، وارتَفَع عَجْبُ الذَّنَبِ، وعَلِقَ به، فلم يحْدُروه. والعرب تقول: رَكِبَ فلانٌ ذَنَبَ الرِّيحِ إِذا سَبَق فلم يُدْرَكْ؛ وإِذا رَضِـيَ بحَظٍّ ناقِصٍ قيلَ: رَكِبَ ذَنَب البَعير، واتَّبَعَ ذَنَب أَمْرٍ مُدْبِرٍ، يتحسَّرُ على ما فاته. وذَنَبُ الرجل: أَتْباعُه. وأَذنابُ الناسِ وذَنَبَاتُهم: أَتباعُهُم وسِفْلَتُهُم دون الرُّؤَساءِ، على الـمَثَلِ؛ قال: وتَساقَطَ التَّنْواط والذَّ * نَبات، إِذ جُهِدَ الفِضاح ويقال: جاءَ فلانٌ بذَنَبِه أَي بأَتْباعِهِ؛ وقال الحطيئة يمدَحُ قوماً: قومٌ همُ الرَّأْسُ، والأَذْنابُ غَيْرُهُمُ، * ومَنْ يُسَوِّي، بأَنْفِ النَّاقَةِ، الذَّنَبا؟ وهؤُلاء قومٌ من بني سعدِ بن زيدِ مَناةَ، يُعْرَفُون ببَني أَنْفِ النَّاقَةِ، لقول الحُطَيْئَةِ هذا، وهمْ يَفْتَخِرُون به. ورُوِيَ عن عليٍّ، كرّم اللّه وجهه، أَنه ذَكَرَ فِتْنَةً في آخِرِ الزَّمان، قال: فإِذا كان ذلك، ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدِّينِ بِذَنَـبِهِ، فتَجْتَمِـعُ الناسُ؛ أَراد أَنه يَضْرِبُ أَي يسِـيرُ في الأَرض ذاهباً بأَتباعِهِ، الذين يَرَوْنَ رَأْيَه، ولم يُعَرِّجْ على الفِتْنَةِ. والأَذْنابُ: الأَتْباعُ، جمعُ ذَنَبٍ، كأَنهم في مُقابِلِ الرُّؤُوسِ، وهم المقَدَّمون. والذُّنابَـى: الأَتْباعُ. وأَذْنابُ الأُمورِ: مآخيرُها، على الـمَثَلِ أَيضاً. والذَّانِبُ: التَّابِـعُ للشيءِ على أَثَرِهِ؛ يقال: هو يَذْنِـبُه أَي يَتْبَعُهُ؛ قال الكلابي: وجاءَتِ الخيلُ، جَمِـيعاً، تَذْنِـبُهْ وأَذنابُ الخيلِ: عُشْبَةٌ تُحْمَدُ عُصارَتُها على التَّشْبِـيهِ. وذَنَبَه يَذْنُبُه ويَذنِـبُه، واسْتَذْنَبَه: تلا ذَنَبَه فلم يفارقْ أَثَرَه. والـمُسْتَذْنِبُ: الذي يكون عند أَذنابِ الإِبِلِ، لا يفارق أَثَرَها؛ قال: مِثْل الأَجيرِ اسْتَذْنَبَ الرَّواحِلا(1) (1 قوله «مثل الأجير إلخ» قال الصاغاني في التكملة هو تصحيف والرواية «شل الأجير» ويروى شدّ بالدال والشل الطرد، والرجز لرؤبة اهـ. وكذلك أنشده صاحب المحكم.) والذَّنُوبُ: الفَرسُ الوافِرُ الذَّنَبِ، والطَّويلُ الذَّنَبِ. وفي حديث ابن عباس، رضي اللّه عنهما: كان فرْعَونُ على فرَسٍ ذنُوبٍ أَي وافِر شَعْرِ الذَّنَبِ. ويومٌ ذَنُوبٌ: طويلُ الذَّنَبِ لا يَنْقَضي، يعني طول شَرِّه. وقال غيرُه: يومٌ ذَنُوبٌ: طويل الشَّر لا ينقضي، كأَنه طويل الذَّنَبِ. ورجل وَقَّاحُ الذَّنَب: صَبُورٌ على الرُّكُوب. وقولهم: عُقَيْلٌ طَويلَةُ الذَّنَبِ، لم يفسره ابن الأَعرابي؛ قال ابن سيده: وعِنْدي أَنَّ معناه: أَنها كثيرة رُكُوبِ الخيل. وحديثٌ طويلُ الذَّنَبِ: لا يَكادُ يَنْقَضِـي، على الـمَثَلِ أَيضاً. ابن الأَعرابي: الـمِذْنَبُ الذَّنَبُ الطَّويلُ، والـمُذَنِّبُ الضَّبُّ، والذِّنابُ خَيْطٌ يُشَدُّ به ذَنَبُ البعيرِ إِلى حَقَبِه لئَلاَّ يَخْطِرَ بِذَنَـبِه، فَيَمْـلأَ راكبَه. وذَنَبُ كلِّ شيءٍ: آخرُه، وجمعه ذِنابٌ. والذِّنابُ، بكسر الذال: عَقِبُ كلِّ شيءٍ. وذِنابُ كلِّ شيءٍ: عَقِـبُه ومؤَخَّره، بكسر الذال؛ قال: ونأْخُذُ بعدَه بذِنابِ عَيْشٍ * أَجَبِّ الظَّهْرِ، ليسَ له سَنامُ وقال الكلابي في طَلَبِ جَمَلِهِ: اللهم لا يَهْدينِـي لذنابتِه(2) (2 قوله «لذنابته» هكذا في الأصل.) غيرُك. قال، وقالوا: مَنْ لك بذِنابِ لَوْ؟ قال الشاعر: فمَنْ يَهْدِي أَخاً لذِنابِ لَوٍّ؟ * فأَرْشُوَهُ، فإِنَّ اللّه جارُ وتَذَنَّبَ الـمُعْتَمُّ أَي ذَنَّبَ عِمامَتَه، وذلك إِذا أَفْضَلَ منها شيئاً، فأَرْخاه كالذَّنَبِ. والتَّذْنُوبُ: البُسْرُ الذي قد بدا فيه الإِرطابُ من قِـبَلِ ذَنَـبِه. وذنَبُ البُسْرة وغيرِها من التَّمْرِ: مؤَخَّرُها. وذنَّـبَتِ البُسْرَةُ، فهي مُذَنِّبة: وكَّـتَتْ من قِـبَلِ ذَنَـبِها؛ الأَصمعي: إِذا بَدَتْ نُكَتٌ من الإِرْطابِ في البُسْرِ من قِـبَلِ ذَنَـبِها، قيل: قد ذَنَّـبَتْ. والرُّطَبُ: التَّذْنُوبُ، واحدتُه تَذْنُوبةٌ؛ قال: فعَلِّقِ النَّوْطَ، أَبا مَحْبُوبِ، * إِنَّ الغَضا ليسَ بذِي تَذْنُوبِ الفرَّاءُ: جاءَنا بتُذْنُوبٍ، وهي لغة بني أَسَدٍ. والتَّميمي يقول: تَذْنُوب، والواحدة تَذْنُوبةٌ. وفي الحديث: كان يكرَه الـمُذَنِّبَ من البُسْرِ، مخافة أن يكونا شَيْئَيْنِ، فيكون خَلِـيطاً. وفي حديث أَنس: كان لا يَقْطَعُ التَّذْنُوبِ من البُسْرِ إِذا أَراد أَن يَفْتَضِخَه. وفي حديث ابن المسَيَّب: كان لا يَرَى بالتَّذْنُوبِ أَن يُفْتَضَخَ بأْساً. وذُنابةُ الوادي: الموضعُ الذي يَنتهي إِليه سَيْلُهُ، وكذلك ذَنَبُه؛ وذُنابَتُه أَكثر من ذَنَـبِه. وذَنَبَة الوادي والنَّهَر، وذُنابَتُه وذِنابَتُه: آخرُه، الكَسْرُ عن ثعلب. وقال أَبو عبيد: الذُّنابةُ، بالضم: ذَنَبُ الوادي وغَيرِه. وأَذْنابُ التِّلاعِ: مآخيرُها. ومَذْنَبُ الوادي، وذَنَبُه واحدٌ، ومنه قوله المسايل(1) (1 قوله «ومنه قوله المسايل» هكذا في الأصل وقوله بعده والذناب مسيل إلخ هي أول عبارة المحكم.). والذِّنابُ: مَسِـيلُ ما بين كلِّ تَلْـعَتَين، على التَّشبيه بذلك، وهي الذَّنائبُ. والـمِذْنَبُ: مَسِـيلُ ما بين تَلْـعَتَين، ويقال لِـمَسيل ما بين التَّلْـعَتَين: ذَنَب التَّلْعة. وفي حديث حذيفة، رضي اللّه عنه: حتى يَركَبَها اللّهُ بالملائِكةِ، فلا يَمْنَع ذَنَبَ تَلْعة؛ وصفه بالذُّلِّ والضَّعْف، وقِلَّة الـمَنَعة، والخِسَّةِ؛ الجوهري: والـمِذْنَبُ مَسِـيلُ الماءِ في الـحَضيضِ، والتَّلْعة في السَّنَدِ؛ وكذلك الذِّنابة والذُّنابة أَيضاً، بالضم؛ والـمِذْنَبُ: مَسِـيلُ الماءِ إِلى الأَرضِ. والـمِذْنَبُ: الـمَسِـيل في الـحَضِـيضِ، ليس بخَدٍّ واسِع. وأَذنابُ الأَوْدِية: أَسافِلُها. وفي الحديث: يَقْعُد أَعرابُها على أَذنابِ أَوْدِيَتِها، فلا يصلُ إِلى الـحَجِّ أَحَدٌ؛ ويقال لها أَيضاً الـمَذانِبُ. وقال أَبو حنيفة: الـمِذْنَبُ كهيئةِ الجَدْوَل، يَسِـيلُ عن الرَّوْضَةِ ماؤُها إِلى غيرِها، فيُفَرَّقُ ماؤُها فيها، والتي يَسِـيلُ عليها الماءُ مِذْنَب أَيضاً؛ قال امرؤُ القيس: وقد أَغْتَدِي والطَّيْرُ في وُكُناتِها، * وماءُ النَّدَى يَجْري على كلِّ مِذْنَبِ وكلُّه قريبٌ بعضُه من بعضٍ. وفي حديث ظَبْيانَ: وذَنَبُوا خِشانَه أَي جَعلوا له مَذانِبَ ومجَاريَ. والخِشانُ: ما خَشُنَ من الأَرضِ؛ والـمِذْنَبَة والـمِذْنَبُ: الـمِغْرَفة لأَنَّ لها ذَنَباً أَو شِبْهَ الذَّنَبِ، والجمع مَذانِبُ؛ قال أَبو ذُؤَيب الهذلي: وسُود من الصَّيْدانِ، فيها مَذانِبُ النُّـ * ـضَارِ، إِذا لم نَسْتَفِدْها نُعارُها ويروى: مَذانِبٌ نُضارٌ. والصَّيْدانُ: القُدورُ التي تُعْمَلُ من الحجارة، واحِدَتُها صَيْدانة؛ والحجارة التي يُعْمَل منها يقال لها: الصَّيْداءُ. ومن روى الصِّيدانَ، بكسر الصاد، فهو جمع صادٍ، كتاجٍ وتِـيجانٍ، والصَّاد: النُّحاسُ والصُّفْر. والتَّذْنِـيبُ للضِّبابِ والفَراشِ ونحو ذلك إِذا أَرادت التَّعاظُلَ والسِّفَادَ؛ قال الشاعر: مِثْل الضِّبابِ، إِذا هَمَّتْ بتَذْنِـيبِ وذَنَّبَ الجَرادُ والفَراشُ والضِّباب إِذا أَرادت التَّعاظُلَ والبَيْضَ، فغَرَّزَتْ أَذنابَها. وذَنَّبَ الضَّبُّ: أَخرجَ ذَنَبَه من أَدْنَى الجُحْر، ورأْسُه في داخِلِه، وذلك في الـحَرِّ. قال أَبو منصور: إِنما يقال للضَّبِّ مُذَنِّبٌ إِذا ضرَبَ بذَنَبِه مَنْ يريدُه من مُحْتَرِشٍ أَو حَـيَّةٍ. وقد ذَنَّبَ تَذْنِـيباً إِذا فَعَل ذلك. وضَبٌّ أَذنَبُ: طويلُ الذَّنَبِ؛ وأَنشد أَبو الهيثم: لم يَبْقَ من سُنَّةِ الفاروقِ نَعْرِفُه * إِلاَّ الذُّنَيْبـي، وإِلاَّ الدِّرَّةُ الخَلَقُ قال: الذُّنَيْبـيُّ ضرب من البُرُودِ؛ قال: ترَكَ ياءَ النِّسْبةِ، كقوله: مَتى كُنَّا، لأُمِّكَ، مَقْتَوِينا وكان ذلك على ذَنَبِ الدَّهرِ أَي في آخِره. وذِنابة العين، وذِنابها، وذَنَبُها: مؤخَّرُها. وذُنابة النَّعْل: أَنْفُها. ووَلَّى الخَمْسِـين ذَنَباً: جاوزَها؛ قال ابن الأَعرابي: قلتُ للكِلابِـيِّ: كم أَتَى عَليْك؟ فقال: قد وَلَّتْ ليَ الخَمْسون ذَنَبَها؛ هذه حكاية ابن الأَعرابي، والأَوَّل حكاية يعقوب. والذَّنُوبُ: لَـحْمُ الـمَتْنِ، وقيل: هو مُنْقَطَعُ الـمَتْنِ، وأَوَّلُه، وأَسفلُه؛ وقيل: الأَلْـيَةُ والمآكمُ؛ قال الأَعشى: وارْتَجَّ، منها، ذَنُوبُ الـمَتْنِ، والكَفَلُ والذَّنُوبانِ: الـمَتْنانِ من ههنا وههنا. والذَّنُوب: الـحَظُّ والنَّصيبُ؛ قال أَبو ذؤيب: لَعَمْرُك، والـمَنايا غالِباتٌ، * لكلِّ بَني أَبٍ منها ذَنُوبُ والجمع أَذنِـبَةٌ، وذَنَائِبُ، وذِنابٌ. والذَّنُوبُ: الدَّلْو فيها ماءٌ؛ وقيل: الذَّنُوب: الدَّلْو التي يكون الماءُ دون مِلْئِها، أَو قريبٌ منه؛ وقيل: هي الدَّلْو الملأَى. قال: ولا يقال لها وهي فارغة، ذَنُوبٌ؛ وقيل: هي الدَّلْوُ ما كانت؛ كلُّ ذلك مذَكَّر عند اللحياني. وفي حديث بَوْل الأَعْرابـيّ في المسجد: فأَمَر بذَنوبٍ من ماءٍ، فأُهَرِيقَ عليه؛ قيل: هي الدَّلْو العظيمة؛ وقيل: لا تُسَمَّى ذَنُوباً حتى يكون فيها ماءٌ؛ وقيل: إِنَّ الذَّنُوبَ تُذكَّر وتؤَنَّث، والجمع في أَدْنى العَدد أَذْنِـبة، والكثيرُ ذَنائبُ كَقلُوصٍ وقَلائصَ؛ وقول أَبي ذؤيب: فكُنْتُ ذَنُوبَ البئرِ، لـمَّا تَبَسَّلَتْ، * وسُرْبِلْتُ أَكْفاني، ووُسِّدْتُ ساعِدِي استعارَ الذَّنُوبَ للقَبْر حين جَعَله بئراً، وقد اسْتَعْمَلَها أُمَيَّة بنُ أَبي عائذٍ الهذليُّ في السَّيْر، فقال يصفُ حماراً: إِذا ما انْتَحَيْنَ ذَنُوبَ الـحِضا * ر، جاشَ خَسِـيفٌ، فَريغُ السِّجال يقول: إِذا جاءَ هذا الـحِمارُ بذَنُوبٍ من عَدْوٍ، جاءت الأُتُنُ بخَسِـيفٍ. التهذيب: والذَّنُوبُ في كلامِ العرب على وُجوهٍ، مِن ذلك قوله تعالى: فإِنَّ للذين ظَلَموا ذَنُوباً مثلَ ذَنُوبِ أَصحابِهم. وقال الفَرَّاءُ: الذَّنُوبُ في كلامِ العرب: الدَّلْوُ العظِـيمَةُ، ولكِنَّ العربَ تَذْهَبُ به إِلى النَّصيب والـحَظِّ، وبذلك فسّر قوله تعالى: فإِنَّ للذين ظَلَموا، أَي أَشرَكُوا، ذَنُوباً مثلَ ذَنُوبِ أَصحابِهِم أَي حَظّاً من العذابِ كما نزلَ بالذين من قبلِهِم؛ وأَنشد الفرَّاءُ: لَـها ذَنُوبٌ، ولَـكُم ذَنُوبُ، * فإِنْ أَبَيْـتُم، فَلَنا القَلِـيبُ وذِنابةُ الطَّريقِ: وجهُه، حكاه ابن الأَعرابي. قال وقال أَبو الجَرَّاح لرَجُلٍ: إِنك لم تُرْشَدْ ذِنابةَ الطَّريق، يعني وجهَه. وفي الحديث: مَنْ ماتَ على ذُنابَـى طريقٍ، فهو من أَهلِهِ، يعني على قصْدِ طَريقٍ؛ وأَصلُ الذُّنابَـى مَنْبِتُ الذَّنَبِ. والذَّنَبانُ: نَبْتٌ معروفٌ، وبعضُ العرب يُسمِّيه ذَنَب الثَّعْلَب؛ وقيل: الذَّنَبانُ، بالتَّحريكِ، نِبْتَة ذاتُ أَفنانٍ طِوالٍ، غُبَيْراء الوَرَقِ، تنبت في السَّهْل على الأَرض، لا ترتَفِـعُ، تُحْـمَدُ في الـمَرْعى، ولا تَنْبُت إِلا في عامٍ خَصيبٍ؛ وقيل: هي عُشْبَةٌ لها سُنْبُلٌ في أَطْرافِها، كأَنه سُنْبُل الذُّرَة، ولها قُضُبٌ ووَرَق، ومَنْبِتُها بكلِّ مكانٍ ما خَلا حُرَّ الرَّمْلِ، وهي تَنْبُت على ساقٍ وساقَين، واحِدتُها ذَنَبانةٌ؛ قال أَبو محمد الـحَذْلَمِـي: في ذَنَبانٍ يَسْتَظِلُّ راعِـيهْ وقال أَبو حنيفة: الذَّنَبانُ عُشْبٌ له جِزَرَة لا تُؤْكلُ، وقُضْبانٌ مُثْمِرَةٌ من أَسْفَلِها إِلى أَعلاها، وله ورقٌ مثلُ ورق الطَّرْخُون، وهو ناجِـعٌ في السَّائمة، وله نُوَيرة غَبْراءُ تَجْرُسُها النَّحْلُ، وتَسْمو نحو نِصْفِ القامةِ، تُشْبِـعُ الثِّنْتانِ منه بعيراً، واحِدَتُه ذَنَبانةٌ؛ قال الراجز: حَوَّزَها من عَقِبٍ إِلى ضَبُعْ، في ذَنَبانٍ ويبيسٍ مُنْقَفِـعْ، وفي رُفوضِ كَلإٍ غير قَشِـع والذُّنَيْباءُ، مضمومَة الذال مفتوحَة النون، ممدودةً: حَبَّةٌ تكون في البُرّ، يُنَقَّى منها حتى تَسْقُط. والذَّنائِبُ: موضِعٌ بنَجْدٍ؛ قال ابن بري: هو على يَسارِ طَرِيقِ مَكَّة. والـمَذَانِبُ: موضع. قال مُهَلْهِل بن ربيعة، شاهد الذّنائب: (يتبع...) (تابع... 1): ذنب: الذَّنْبُ: الإِثْمُ والجُرْمُ والمعصية، والجمعُ ذُنوبٌ، ... ... فَلَوْ نُبِشَ الـمَقابِرُ عن كُلَيْبٍ، * فتُخْبِرَ بالذَّنائِبِ أَيَّ زِيرِ وبيت في الصحاح، لـمُهَلْهِلٍ أَيضاً: فإِنْ يَكُ بالذَّنائِبِ طَالَ لَيْلي، * فقد أَبْكِـي على الليلِ القَصيرِ يريد: فقد أَبْكِـي على لَيالي السُّرورِ، لأَنها قَصِـيرَةٌ؛ وقبله: أَلَيْـلَـتَنا بِذِي حُسَمٍ أَنيرِي! * إِذا أَنْتِ انْقَضَيْتِ، فلا تَحُورِي وقال لبيد ، شاهد المذانب : أَلَمْ تُلْمِمْ على الدِّمَنِ الخَوالي، * لِسَلْمَى بالـمَذانِبِ فالقُفَالِ؟ والذَّنُوبُ: موضع بعَيْنِه؛ قال عبيد بن الأَبرص: أَقْفَرَ مِن أَهْلِه مَلْحوبُ، * فالقُطَبِـيَّاتُ، فالذَّنُوبُ ابن الأَثير: وفي الحديث ذكْرُ سَيْلِ مَهْزُورٍ ومُذَيْنِب، هو بضم الميم وسكون الياء وكسر النون، وبعدها باءٌ موحَّدةٌ: اسم موضع بالمدينة، والميمُ زائدةٌ. الصحاح، الفرَّاءُ: الذُّنابَـى شِبْهُ الـمُخاطِ، يَقَع من أُنوفِ الإِبل؛ ورأَيتُ، في نُسَخ متَعدِّدة من الصحاح، حواشِـيَ، منها ما هو بِخَطِّ الشيخ الصَّلاح الـمُحَدِّث، رحمه اللّه، ما صورته: حاشية من خَطِّ الشيخ أَبي سَهْلٍ الـهَرَوي، قال: هكذا في الأَصل بخَطِّ الجوهري، قال: وهو تصحيف، والصواب: الذُّنانَى شِبهُ الـمُخاطِ، يَقَع من أُنوفِ الإِبل، بنُونَيْنِ بينهما أَلف؛ قال: وهكذا قَرَأْناهُ على شَيخِنا أَبي أُسامة، جُنادةَ بنِ محمد الأَزدي، وهو مأْخوذ من الذَّنين، وهو الذي يَسِـيلُ من فَمِ الإِنسانِ والـمِعْزَى؛ ثم قال صاحب الحاشية: وهذا قد صَحَّفَه الفَرَّاءُ أَيضاً، وقد ذكر ذلك فيما ردَّ عليه من تصحيفه، وهذا مما فاتَ الشَّيخ ابن برّي، ولم يذكره في أَمالِـيه.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR276 harf* ذ ن ب * * التَّذْنُوبُ * كالمفعول البسر الذي بدا به الإرطاب من قبل ذنبه وقد * ذَنَّبَتِ * البسرة بفتح الذال * تَذْنِيباً * فهي * مُذَنِّبَةٌ * و * الذَّنُوبُ * النصيب وهو أيضا الدلو الملأى ماء وقال بن السكيت التي فيها ماء قريب من الملء تؤنث وتذكر ولا يقال لها وهي فارغة ذنوب
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.710 harfالذنب: الإثم والجرم والمعصية الجمع: ذنوب، وجج أي جمع الجمع ذنوبات، وقد أذنب الرجل: صار ذا ذنب، وقد قالوا إن هذا من الأفعال التي لم يسمع لها مصدر على فعلها، لأنه لم يسمع إذناب كإكرام، قاله شيخنا، وقوله عز وجل في مناجاة موسى عليه السلام ولهم علي ذنب عنى به قتل الرجل الذي وكزه موسى عليه السلام فقضى عليه، وكان ذلك الرجل من آل فرعون.
والذنب بالتحريك معروف واحد الأذناب، ونقل شيخنا عن عناية الشهاب
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok25.046 harfذَنَبَهُ
1 ذَنَبَهُ ذ , (M, K,) aor. ذَنُبَ (S, M, A, K) and ذَنِبَ , (M, K,) inf. n. ذَنْبٌ; (TK;) and ↓ استذنبهُ; (M, K;) [properly signifies] He followed his tail, not quitting his track: (M:) [and hence, tropically,] (assumed tropical:) he followed him [in any case], not quitting his track. (K.) You say, ذَنَبَ الاـِبِلَ and ↓ استذنبها He followed the camels. (A: there mentioned among proper
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.057 harfذَنَبَ
ذَنَبَ I , U ( n. ac. ذَنْب 1 ),
a. Followed behind, followed step by step.
ذَنَّبَ
ذَنَّبَ II ,
a. Made a tail to; added an appendix to.
b. Stuck its tail into the ground; put forth its tail ( locust, lizard ).
أَذْنَبَ
أَذْنَبَ IV ,
a. Committed a sin, crime; was guilty.
تَذَنَّبَ
تَذَنَّبَ V ,
a. Accused of a sin, crime & c. ( unjustly ).
اِسْتَذْنَبَ
اِسْتَذْنَبَ X ,
a. see
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok41.482 harfذنب
ذَنَبَ - يَذْنِبُ (ذَنَبَ - يَذْنُبُ) - ذَنْب - ذُنُوْب - ذَنُوْب
ذَنَبَ - يَذْنِبُ (ذَنَبَ - يَذْنُبُ) + كائن +كائناً: يتبعه ويتلو أثره مباشرة من غير أي انقطاع: يتصل شيء بكائن جزئياً فيتجرجر وراءه وهو يتبعه أثناء حركته: يشبه ذنب الدابة الذي يتلوها ويلحقها ولا ينفصل عنها
ذَنْب: على وزن " فـَعـْل: اسم فعل بمعنى مفعول من " ذَنَبَ -
Sîgalar(22)
- بِذُنُوبِهِمْOnların yüz kızartıcı suçları sebebiyle+2 anlam(بِفُعُولِهِمْ)×7
- ذُنُوبَنَاBizim yüz kızartıcı suçlarımız(فُعُولَنَا)×4
- ذُنُوبَكُمْSizin yüz kızartıcı suçlarınız(فُعُولَكُمْ)×3
- ذُنُوبِكُمْSizin yüz kızartıcı suçlarınız(فُعُولِكُمْ)×3
- الذُّنُوبَYüz kızartıcı suçlar(الْفُعُولَ)×2
- بِذَنْبِهِمْOnların yüz kızartıcı suçu+1 anlam(بِفَعْلِهِمْ)×2
- بِذُنُوبِYüz kızartıcı suçları(بِفُعُولِ)×2
- لِذَنْبِكَSenin yüz kızartıcı suçun+1 anlam(لِفَعْلِكَ)×2
- الذَّنْبِYüz kızartıcı suç(الْفَعْلِ)×1
- بِذَنْبِهِOnun yüz kızartıcı suçu için(بِفَعْلِهِ)×1
Mücavir kökler73 mücavir (190 toplam)
- غفر
19 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- دأب
3 ortak ayet · De’b (hemze) : Dabbe yürüyen hayvandır
- شدد
5 ortak ayet · Sicim bağıdır
- هلك
4 ortak ayet · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
- عقب
4 ortak ayet · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- قرن
3 ortak ayet · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
- قبل
7 ortak ayet · Önce
- قوي
3 ortak ayet · Kuvvet
- خطأ
2 ortak ayet · Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir
- سرف
2 ortak ayet · Aşırı gidenler
- عرف
3 ortak ayet · Tanınan ile
- أله
19 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
Geçtiği ayetler(37)
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ
Onların yüz kızartıcı suçları sebebiyleTıpkı Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin yaptığı gibi. Onlar ayetlerimizi yalanladılar da Allah günahlarından dolayı onları yakalayıverdi. Allah azabı çok şiddetli olandır.
… عَلَيْهِمْ مِدْرَارًا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ
Onların yüz kızartıcı suçları içinGörmediler mi ki; Biz, onlardan önce nice nesilleri yok ettik. Biz, onları sizi yerleştirmediğimiz şekilde yer yüzüne yerleştirmiş, gökten bol yağmur yağdırmış ve altlarından ırmaklar akıtmıştık. Sonra onları günahlarından dolayı yok ettik. Ve aralarından başka bir nesil yetiştirdik.
أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ
Onların yüz kızartıcı suçları sebebiyleSahiplerinden sonra, yeryüzüne varis olanlara besbelli değilmidir ki; eğer Biz, dileseydik onları da günahlarından dolayı cezalandırırdık. Ve onların kalbleri üzerine mühür basarız da bir şey duymazlar.
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ
Onların yüz kızartıcı suçları sebebiyleFiravun hanedanıyla onlardan öncekilerin gidişi gibi. Allah’ın ayetlerini yalanlamışlardı da, Allah onları günahlarından dolayı yakalamıştı. Muhakkak ki Allah; kuvvetlidir, azabı şiddetli olandır.
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ
Onların yüz kızartıcı suçları sebebiyleFiravun hanedanıyla, onlardan öncekilerin gidişi gibi. Rabblarının ayetlerini yalanlamışlardı da, Biz de günahlarından dolayı onları helak etmiş ve Firavun hanedanını suda boğmuştuk. Hepsi de zalimlerdi.
وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
Onların yüz kızartıcı suçlarınıDiğer bir kısımı da günahlarını itiraf ettiler. Onlar iyi ameli kötü ile karıştırdılar. Onlar ki, Allah onların tevbelerini kabul eder. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.
… أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ
Onların yüz kızartıcı suçları sebebiyleYeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki; kendilerinden öncekilerin akıbetlerinin nasıl olduğunu görsünler? Onlar; kendilerinden daha kuvvetli ve yeryüzünde daha çok eser bırakan kimselerdi. Allah; onları günahlarıyla yakalayıverdi. Allah’a karşı onları koruyan yoktur.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذنب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | اثم, وزر, جرم, خطأ |
| Zıt Kök | طهر |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının veya nesnenin arkasından sarkan kuyruk, art uzantı, bir eylemin peşinden sürüklenen ve sonradan bağlanan iz veya sonuç |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın işlediği ve peşini bırakmayan, arkasından gelerek sorumluluk ve ceza doğuran, failine yapışıp onu takip eden suç ve vebal |
| Çekirdek Özet 3 | Bir eylemin nedensellik zinciri içinde failin arkasına takılan hukuki, ahlaki ve ontolojik ardıl yükümlülük |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca soyut ve teolojik bir vicdan azabı veya zihinsel leke sanılarak, eylemin arkasından gelen nesnel netice, dünyevi bedel ve peşi sıra sürüklenen vebal boyutunun göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذن | İncelerek uzama, akışkan bir şekilde arkaya doğru sarkma veya zayıf bir hat boyunca takip etme hareketi; ذنب kökünün yanında benzer ses grubundaki uzama ve gevşeme bildiren yapılarla ilişkilidir | ب | Temas, yapışma ve nesneye bitişme imgesi katarak, arkadan uzanan şeyin gövdeye veya faile ayrılmaz biçimde bağlanmasını, bir kuyruk gibi arkada somutlaşıp peş sıra sürüklenmesini sağlar |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı imgesinin ikizi; aralıktan sızma, sivrilerek geçme, bir yarık veya açıklıktan arkaya uzanma | Gövdenin bittiği veya eylemin kapandığı noktadan dışarıya doğru sarkan dar ve ince uzantıyı başlatır. |
| ن | Filiz veya balık; canlılık, sürekli akış, ardışık hareket ve dalgalanma | Arkadan uzanan hattın kopmadan faile bağlı kalarak onu hareket boyunca takip etmesini ifade eder. |
| ب | Çadır, ev, sığınak; içe alma, temas etme, sımsıkı yapışma ve bağlanma | Arkadan sarkan uzantının failin varlığına, hanesine ve şahsi sorumluluk dairesine düğümlenip sabitlenmesini sağlar. |
| ذنب | Bir açıklıktan veya sınırdan sızarak (ذ) sürekli bir bağ halinde uzanan (ن) ve faile sımsıkı yapışıp onunla taşınan (ب) ardıl kuyruk hareketi | İşlenen fiilin geride bıraktığı izin, yapan kişinin peşini bırakmayan ve varlığına eklemlenen somut bir ardıl yüke dönüşmesini anlatır. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dört ayaklı hayvanların veya kuşların gövdelerinin arka ucunda yer alan kuyruk; suyun aktığı dar vadi yatağı veya su birikintisinin aktığı ince kanal boynu; kuyudan su çekilen ve arkasında ip/kuyruk uzanan büyük su kovası |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ru’be’ye atfedilen dizede devenin peşine takılıp kuyruğundan ayrılmayan ücretli işçiyi anlatmak üzere kullanımı: مثل الأَجيرِ استَذْنَبَ الرّواحلا |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında kuyruğu uzun olan ata ve dolu su kovasına ذَنُوب denmesi; hurmanın dip tarafından olgunlaşmaya başlamasına مُذَنِّب denilmesi ve vadinin sonundaki su kanallarına مَذَانِب denmesi |
Kaynak Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Batı Sami ve Güney Sami dillerinde ذنب kökü, temel olarak hayvan uzvu olan kuyruk ve bunun arkasından gelen uzantı, sarkıntı ve artık anlam matrisiyle temsil edilir. İbranicede זָנָב (zanav) doğrudan kuyruk veya bir şeyin en arkadaki aşağı ucu anlamına gelirken, buradan türetilen fiil זִנֵּב (zinnev) ordunun arkasında kalanları vurmak, arkadan takip etmek veya kuyruğu kesmek manasında kullanılır. Aramicede ve Süryanicede ܕܘܢܒܐ (dunbā / dumbā) biçimiyle hayvan kuyruğu ve son uzantı anlamını muhafaza eder. Arapçada kök, hem bu somut bedensel uzantıyı korumuş hem de semantik bir sıçramayla bir eylemin arkasından sürüklenen kötü sonuç, suç, vebal ve hukuki ardıllık manasına evrilmiştir; ayrıca kuyudan çekilen ve arkasında kordon uzanan dolu kovayı, dolayısıyla bir kimsenin payına düşen nasibi veya cezayı ifade edecek şekilde genişlemiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kuyruk (ذَنَب), ardıllık, büyük kova ve nasip (ذَنُوب), suç ve günah (ذَنْب) | Somut kuyruk ve ardıl uzantı imgesi, bir fiilin arkasından gelen ve faile yapışan kötü sonuç manasına aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice זָנָב (zanav: kuyruk), Aramice ve Süryanice ܕܘܢܒܐ (dunbā: kuyruk) | Kök ortak Sami katmanında somut olarak kuyruk ve arka uç anlamında sabittir; ahlaki ve hukuki suç anlamı Arapçada belirginleşmiştir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve bazı Etiyopya dillerinde kuyruk ve arka parça adlandırmaları | Afro-Asyatik dil ailesi içinde hayvan anatomisine ait arka uzuv adlandırmasıyla sınırlı bir ortaklık görülür. | Muhtemel |
Kaynak HALOT, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذنب | Anlamlı | Kuyruk, ardıl olmak, suç ve günah, kova dolusu nasip | Hayvanın kuyruğu, bir eylemin arkasından gelen vebal ve faili takip eden hukuki sonuç | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ذبن | Anlamlı | İtmek, defetmek, uzaklaştırmak | Bir şeyi şiddetle geri püskürtmek ve kovmak; zebaniler kavramıyla akraba kullanım | Kur'an'da geçmez; itme ve uzaklaştırma hareketidir |
| نذب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir | Fonetik dizilim Arapçada terk edilmiştir |
| نبذ | Anlamlı | Fırlatıp atmak, geriye bırakmak, terk etmek | Değersiz bularak bir şeyi öne veya arkaya doğru fırlatıp atmak; antlaşmayı bozmak | Kur'an'da geçer; zıt yönde fırlatma ve terk etme eylemidir |
| بذن | Anlamlı | Bedenin irileşmesi, kısa ve tıknaz olmak, zırh | Bedenin etlenip ağırlaşması, kısa boylu ve geniş gövdeli olmak veya kısa zırh | Kur'an'da geçmez; gövdenin kalınlaşmasıyla ilgilidir |
| بنذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik kaynaklarda mühmel kabul edilmiş, kullanım alanı oluşmamıştır | Kök kullanım dışıdır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذنب | Merkez | Suç, günah, ardıl sorumluluk | Eylemin arkasından sürüklenen, faili takip eden ve ona yapışan cezai vebali vurgular | İşlenen fiilin geride bıraktığı kuyruk ve faili mahkum eden ardıl sonuç |
| اثم | Komşu | Kasıtlı günah, geciktiren ve engelleyen suç | İnsanı hayırdan alıkoyan, bilerek ve ısrarla işlenen meşruiyet dışı eylemi vurgular | Eylemin bizzat kendisindeki kasıt ve insanı kemale ermekten alıkoyma vasfı |
| وزر | Komşu | Ağır yük, taşınması gereken vebal | Sorumluluğun failin sırtına bindirdiği ezici ağırlığı ve taşınmaz yükü öne çıkarır | Eylemin fail üzerindeki yerçekimsel baskısı ve taşınma zorunluluğu |
| جرم | Komşu | Kesintiye uğratma, cürüm, koparma | Meşru bağları, hakkı ve sınırı bile isteye kesip koparma eylemini ifade eder | Bütünlükten kopuşu ve haksız bir kazanım için haddi aşmayı anlatır |
| خطأ | Komşu | Hedefinden sapma, isabetsizlik, hata | Kasıtsız veya irade eksikliğiyle doğru çizgiden ve hedeften sapmayı anlatır | Doğru rotayı tutturamama ve neticede kusura düşme durumu |
| طهر | Zıt | Arınma, temizlenme, eklentilerden kurtulma | Bütün ardıl kirlerden, bulaşıklardan ve arkadan gelen veballerden bütünüyle sıyrılmayı ifade eder | Faile yapışan suç kuyruklarının kesilip varlığın berrak hale gelmesi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذنب | Kuyruk, ardıl suç, vebal | Eylemin failin arkasına taktığı cezai ve ahlaki yükümlülük kuyruğu | Kesin |
| Latince | culpa, delictum | Kusur, hukuki suç, ihmal | Culpa failin kişisel sorumluluğunu, delictum ise hukuka aykırı eylemi karşılar; kuyruk ve ardıllık metaforunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | sin, guilt, transgression | Günah, suçluluk vebali, haddi aşma | Guilt kelimesi failin boynuna borç olarak binen sorumluluğu karşılar; somut uzantı imgesi dilde bulunmaz | Güçlü |
| Almanca | Sünde, Schuld | Günah, borçluluk, kusur | Schuld kelimesi failin sırtında biriken borç ve hesap verme zorunluluğunu çok iyi verir; bedensel türev eksiktir | Güçlü |
| Fransızca | péché, faute, délit | Günah, kusur, cürüm | Faute eylemin eksikliğine ve kusuruna odaklanırken, délit yasanın çiğnenmesini verir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Lewis & Short.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِذُنُوبِهِمْ / بِذَنْبِهِ | Helaki gerektiren büyük toplumsal suçlar ve isyanlar | Geçmiş kavimlerin inkâr ve zulümleri sebebiyle dünyada yakalanıp cezalandırılmaları; Âl-i İmrân 3:11, Enfâl 8:54, Ankebût 29:40 |
| ذُنُوبَكُمْ / ذُنُوبَنَا | Kulların bağışlanmasını dilediği bireysel ve kolektif veballer | Tövbe, istiğfar, ilahi mağfiret talebi ve imanın neticesinde silinmesi umulan suçlar; Âl-i İmrân 3:16, Âl-i İmrân 3:31, Ahzâb 33:71 |
| لِذَنْبِكَ | Peygamberlere veya muhataba nispet edilen zelle, kusur veya beşeri vebal | Peygamberlerin yüksek makamlarına göre kusur sayılan haller veya Yusuf kıssasında kadına hitap; Yûsuf 12:29, Mü'min 40:55, Muhammed 47:19 |
| ذَنْبٌ | Hukuki veya siyasi açıdan suç sayılan fiil | Hz. Musa'nın Mısırlıyı öldürmesi sebebiyle Firavun rejiminin gözünde cinayet zanlısı sayılması; Şuarâ 26:14 |
| ذَنُوبًا | Hak edilen ceza payı, kova dolusu azap nasibi | Geçmiş inkârcıların uğradığı toplumsal azap payının benzerinin çağdaş inkârcılara da verileceği bağlam; Zâriyât 51:59 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Büyük günah (kebîre) ve küçük günah meselesi, peygamberlerin masumiyeti (ismet) | Peygamberlere nispet edilen ذنب kelimesinin mutlak günah mı yoksa zelle mi olduğu; büyük günah işleyenin imandan çıkıp çıkmayacağı | İlahi emre aykırılığın failin uhrevi akıbetine etkisi ve ilahi bağışlanmanın sınırları |
| Fıkıh | Had ve ta'zir cezalarını gerektiren suçlar, kefaretler ve kul hakları | Bir fiilin hukuki suç (cürüm) sayılarak dünyevi yaptırıma mı yoksa sırf uhrevi vebale mi tabi tutulacağı | Eylemin arkasında bıraktığı tazminat, kefaret veya ceza gibi hukuki sonuçlar |
| Tefsir | İstiğfar ayetleri, geçmiş kavimlerin helak gerekçeleri, ذَنُوب lafzının tahlili | Zâriyât 51:59 ayetindeki nasip ve kova manası ile diğer ayetlerdeki günah kavramının semantik birliği | Suçun, insanın peşinden gelen ve helaki hazırlayan bir kuyruk olduğu yönündeki dilsel tahlil |
| Hadis | Tövbe, istiğfar, kulun günahlarının dökülmesi ve örtülmesi rivayetleri | Kulun günahını itiraf etmesi, günahın kulun peşini bırakmaması ve tövbe ile kökünden kesilmesi | Suçun insanın manevi şahsiyetine yapışan ve temizlenmedikçe peşini bırakmayan ağırlığı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratıcı-kul ilişkisi ve uhrevi hesap | Vebal ve silinmesi gereken günah | Failin ruhsal ve ahlaki bütünlüğünü bozan, tövbe edilmedikçe azap getiren ardıl sorumluluk | Yapılan haksız fiilin kulun peşine takılarak ahirette aleyhine şahitlik eden bir yüke dönüşmesi | Kesin |
| İlmi | Sebep-sonuç bağıntısı ve epistemoloji | Eylemin kaçınılmaz neticesi ve hata payı | Bir başlangıç hatasının süreç boyunca sistemi takip eden ve sonunda krize yol açan tortusu | Yanlış bir önermenin veya uygulamanın arkasından gelen yapısal arıza | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve meşruiyet | Hukuki suç, sabıka ve rejim aleyhine fiil | Kamusal düzeni bozan kişinin kanun önünde suçlu tescil edilmesi ve takibata uğraması | Hz. Musa örneğinde olduğu gibi iktidarın bireyi cezai müeyyideye bağlayan sabıka kaydı | Kesin |
| İktisadi | Hak ediş, borçlanma ve paylaşım | Ceza veya mükâfat payı, negatif bakiye | Haksız fiilin getirdiği mali tazminat veya hakedilen kova dolusu pay (ذَنُوب) | Haksız kazancın geride bıraktığı borç yükümlülüğü ve toplumun adalet terazisindeki payı | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dinamik sistemlerde gecikmeli geri besleme (hysteresis) ve kuyruk etkisi (queueing/tail effect) | Bir girdinin sistemde anında tükenmeyip arkasında bir tortu veya gecikmeli etki bırakarak sonraki durumları belirlemesi; eylemin kuyruğunun zaman içinde sistemi etkilemeye devam etmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta cezai sorumluluğun ardıllığı (legal liability) ve kriminolojide sabıka | Bireyin geçmişte işlediği fiilin hukuki kimliğine yapışarak peşinden sürüklenmesi, failin bu fiilin tazminat ve ceza yükümlülüğünden kaçamaması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca zihinsel, vicdani veya soyut bir günah algısına indirgenerek, nesnel dünyada yol açtığı yıkıcı sonuçların, toplumsal tahribatın ve dünyevi cezai karşılığın unutulması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da geçmiş kavimlerin helak edilme sebebi olarak zikredilen, Hz. Musa'nın siyasi kovuşturmaya uğramasına yol açan, bireyin ve toplumun peşine takılıp onları felakete sürükleyen somut, hukuki ve ontolojik vebal |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki mağfiret ve helak ayetlerinin sadece kişisel iç dünyayı ilgilendiren ritüel bir arınma gibi görülmesi; eylemlerin toplumsal, siyasi ve evrensel nedensellik zincirindeki kuyruklarının (sonuçlarının) hesaba katılmaması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın suç ve ceza felsefesini, eylemlerin ontolojik nedensellik ağını ve ilahi adaletin nasıl tecelli ettiğini gösterir; suçun tesadüfi bir kaza değil, failin arkasından gelen bir kuyruk gibi onu takip eden bir yasa olduğunu öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin dünya hayatındaki helaklerini anlatan kıssalarda (Âl-i İmrân 3:11, Enfâl 8:54), Hz. Musa'nın Mısır'daki hukuki durumunu belirten ayetlerde (Şuarâ 26:14), istiğfar ve bağışlanma taleplerinde (Âl-i İmrân 3:16, Zümer 39:53) ve ceza payını bildiren uyarılarda (Zâriyât 51:59). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Suçun failden bağımsız kaybolup gideceği yanılgısını düzeltir; her eylemin bir kuyruğu olduğunu, bu kuyruğun ya ilahi af ve telafi mekanizmalarıyla kesilip düşürüleceğini ya da failini kaçınılmaz bir yıkıma sürükleyeceğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının gövdesinin arkasında yer alan ve hareket ettikçe onu takip eden kuyruk; kuyudan çekilen su kovası ve vadinin sonundaki su yatağı uzantısı.
- Soyut anlamİşlenen fiilin doğurduğu, failin varlığına eklemlenerek onu takip eden, hesap verme ve ceza çekme mecburiyeti yükleyen ahlaki, hukuki ve cezai ardıl sorumluluk.
- Sistematik karşılıkBir eylemin nedensellik zinciri içerisinde geride bıraktığı ve failin hukuki, dini veya siyasi statüsünü doğrudan belirleyen negatif ardıl yük vebal bağıntısı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıBu modelde failin iradi eylemini, bu eylemin reel dünyadaki icrasını, ortaya çıkan doğrudan fiili durumu temsil eder. fonksiyonu eylemin arkasından sarkan ardıl uzantıyı (kuyruk / vebal etkisini) üretir ve bu etki (hukuki ve ahlaki sorumluluk kuyruğu) olarak tanımlanır. bağıntısı, bu sorumluluk kuyruğunun failden kopmayıp ona sımsıkı bağlanmasını gösterir; bu bağlanmanın nihai sonucu ise kaçınılmaz cezai veya uhrevi karşılık olan durumunu (hesap, ceza veya mağfiret gereksinimini) doğurur.